ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
كوكەيدەگى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك
ءماجىلىس وتىرىسى قاڭتار وقيعاسى كەزىندە قازا تاپقانداردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋمەن باستالدى. ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ جالپى وتىرىستى اشقاننان كەيىن «جاڭا قازاقستان» توبىنىڭ اتىنان ەدىل جاڭبىرشين ءسوز الدى. دەپۋتات ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى بەرىك اسىلوۆقا ساۋال جولدادى.
«قاڭتار كۇندەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن, تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىك قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىندىك. قاڭتاردىڭ باسى ماڭعىستاۋدا ءورىس العانى بەلگىلى. وقيعا سۇيىتىلعان گاز باعاسىن تومەندەتۋ كەرەك دەگەن ۇرانمەن باستالدى. باسىندا بەيبىت تۇردە باستالعان شەرۋدى ارانداتۋشى توپتار پايدالانىپ, ونىڭ سوڭى ءىرى قالالاردا تارتىپسىزدىك پەن قايعىلى وقيعالارعا ۇلاستى.
توڭكەرىس جاساۋعا ۇمتىلعانداردىڭ باسىندا بەلگىلى ساياسي لاۋازىمداعى ادامداردىڭ بولعانى انىق. ولار ساتقىندىق جاساپ, مەملەكەت باسشىسىنا ەلدەگى احۋال تۋرالى جالعان اقپاراتتار بەردى. ىشتەن شىققان جاۋلار, مۇقيات ويلاستىرىلعان اۋقىمدى وپەراتسيادا, كاسىبي دايىندىقتان وتكەن باسكەسەر-سودىرلاردى ەش تارتىنباستان پايدالاندى. ءىرى شاھارىمىز اياۋلى الماتى مەن كەيبىر قالالارىمىزدا ۇرىستار ورىن الدى. ەڭ سۇمدىعى ىشكى جانە سىرتقى جاۋلارىمىز بىرىگە قىلمىستىق قيمىل جاساپ, بيلىككە قارسى قولدارىنان كەلگەنىن ىستەدى. ولار مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ستراتەگيالىق نىساندارعا, قارۋ-جاراق دۇكەندەرى مەن بيزنەسكە تيەسىلى عيماراتتارعا اياۋسىز شابۋىلدار ۇيىمداستىردى. شىن مانىندە, بۇل ەلدىك پەن مەملەكەتىمىزگە تونگەن اسا قاۋىپتى سىن-قاتەر ەدى», دەدى ساۋالدى وقىعان ە.جاڭبىرشين.
دەپۋتات ءوز سوزىندە قاڭتار قاسىرەتىن اشىق تالقىلاۋ ءۇشىن «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى باس پروكۋرورعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن ەسكە سالدى. سونداي-اق بۇل ساۋالعا پارلامەنتتە ارنايى جاۋاپ بەرىلگەنىن دە اتاپ ءوتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەۋ قورىتىندىلارى تۋرالى ەسەپ بەرىلگەنىن دە جەتكىزدى. سول كەزدە ءبىرىنشى رەت قايتىس بولعان 238 ادامنىڭ ءتىزىمى مەن 3 مىڭنان استام قارۋدىڭ ۇرلانعانى حاباردار ەتىلدى.
«قوعامدى مازالاعان سۇراقتاردى بۇكپەسىز قويدىق. بىرىنە جاۋاپ الساق, ەندى كەيبىرىنە تەرگەۋ امالدارىنان سوڭ ناقتى جاۋاپ ايتىلادى دەلىندى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى 16 ناۋرىزداعى حالىققا جولداۋىندا: «كىمنىڭ قانداي لاۋازىم يەلەنىپ وتىرعانىنا, قوعامداعى ورنى قانداي ەكەنىنە قاراماستان وسى قايعىلى وقيعالارعا كىنالى ادامدار تۇگەلدەي لايىقتى جازاسىن الادى دەپ ۋادە بەرەمىن» دەگەنى بار ەمەس پە؟!
ءيا, بۇگىندە حالىقتىڭ كوكەيىندە ءالى دە جاۋابى جوق سۇراقتار جەتكىلىكتى. سونىمەن, «مۇنى ۇيىمداستىرعان كىمدەر, ويتكەنى بارلىق وڭىرلەردە ءبىر مەزگىلدە تولقۋلار باستالدى جانە قاسكويلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى نە بولدى؟», «قاڭتار وقيعاسى قانداي زاقىمدار مەن شىعىندار كەلتىردى؟», «لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە قايتىس بولعان جانە زارداپ شەككەن قىزمەتكەرلەردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ, كەزدەيسوق قازا بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ جاقىندارىنا كومەك كورسەتۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلدى؟» دەگەن ساۋالدار ەل ىشىندە ايتىلىپ ءجۇر.
بۇگىنگى كۇنى بولعان وقيعا بويىنشا تولىق تۇسىنىك قاجەت. ەلدى ىدىراتۋ ءۇشىن جاسالعان وپاسىزداردىڭ جۇيەلى قيمىلى, قىراعى دايىندىعى تۋرالى تەك قانا بولجامدار بار. اشىعىن ايتساق, قازىر قوعامدا ءتۇرلى قاۋەسەت تاراۋدا. بۇل
احۋال جالعان تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ, فەيك اقپاراتتاردىڭ تاراۋىنا زور ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەرگەۋ امالدارىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنگەن, وقيعانىڭ ءبىرىزدى ءمان-جايى اشىق ايتىلىپ, ونىڭ ءادىل باعاسى بەرىلۋى كەرەك دەپ سانايمىز», دەدى ە.جاڭبىرشين.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ماڭىزىن ەسكەرە كەلە, ءتيىستى كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالدارعا بۇكپەسىز اشىق جاۋاپ بەرۋى قاجەت.
قارۋ قاشان قولدانىلدى؟
بۇدان كەيىن ءسوز العان باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ قاڭتار وقيعاسى بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, وقيعا تۋرالى ناقتى اقپارات جانە زاڭدى باعا بەرۋ ماقساتىندا پارلامەنت قابىرعاسىنا كەلگەنىنە توقتالدى.
«بۇگىندە قولىمىزدا تولىق مالىمەت بار. تەرگەۋ ورگاندارى وقيعا حرونولوگياسىن, نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىلاردى انىقتادى. ولاردىڭ ىشىندە جوعارى لاۋازىمدى ادامدار مەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى بولعان. بارلىق قازا بولعانداردىڭ كىم ەكەنىن, ولاردىڭ قايتىس بولۋ سەبەپتەرىن زەرتتەدىك. قارۋ-جاراقتى ىزدەۋ جالعاسا بەرەدى. قىلمىسكەرلەر جاۋاپقا تارتىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە قىزمەت مۇددەسىنە وپاسىزدىق جاساپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەگەندەر دە بار. ازاپتاۋ بويىنشا ىستەردى اياقتاپ قالدىق», دەدى ب.اسىلوۆ.
بۇدان كەيىن ەكراننان قاڭتار وقيعاسى قالاي وربىگەنى تۋرالى باس پروكۋراتۋرا تاراپى ازىرلەگەن بەينە روليكتى كورسەتتى. ۆيدەو اياقتالعان سوڭ ءسوزىن جالعاستىرعان ب.اسىلوۆ سول كەزدە تاۋەلسىزدىگىمىزگە وراسان زور قاتەر تونگەنىن اتاپ ءوتتى. كوپتەگەن ءىرى قالادا عيماراتتار ورتكە ورانىپ, استاڭ-كەستەڭ بولعانىن جەتكىزدى. باس پروكۋروردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, پرەزيدەنت قابىلداعان باتىل قيمىلداردىڭ ناتيجەسىندە عانا ەلگە تونگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ بەتى قايتتى.
«سول كۇندەرى بارلىق زاڭدار بۇزىلدى. قوعامدا بەيبىت ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ادامدار جينالىپ, كوشەگە شىققان كەزدە بەيبىت ميتينگتەر تۋرالى زاڭنىڭ بارلىق نورمالارىن بۇزدى. ۇيىمداستىرۋشىلار اكىمدىكتى حاباردار ەتپەي, مىڭداعان ادامدى جينادى. ۋاتساپ پەن تەلەگرام ارقىلى تارتىپسىزدىككە قاتىسۋشىلاردىڭ جينالۋىن جانە قوزعالىسىن ۇيلەستىرگەن.
الماتىدا ساناۋلى ساعاتتار ىشىندە ءبىر توپتا قاتىسۋشىلار سانى 5 جارىم مىڭعا دەيىن كوبەيدى. سول سەكىلدى جامبىل وبلىسىندا چاتتا قاتىسۋشىلار سانى 4 مىڭعا دەيىن ءوستى. كەيىن «توبىر اسەرى» ورىن الىپ, ادامدار پوليتسيانىڭ زاڭدى تالابىن ورىنداماي, قارسىلىق كورسەتتى. ءورت قويىپ, تونادى جانە كۇش قولدانا باستادى. ال بۇل دەگەنىمىز – ناعىز قىلمىس. بۇل ءۇشىن الماتىعا ارنايى كورشى وبلىستاردان ادامدار كەلگەن. كەيىن جاعداي ودان ءارى ۋشىعا ءتۇستى. تەك ءبىر كۇندە – 5 قاڭتاردا 8 وڭىردە اكىمدىكتەرگە شابۋىل جاسالدى. تارتىپسىزدىككە قاتىسۋشىلار ءۇشىن ولار ءبىرىنشى كەزەكتەگى وبەكتى بولدى. ولاردى بيلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە باسىپ العىسى كەلدى», دەدى ب.اسىلوۆ.
باس پروكۋرور كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 5 قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى شابۋىلداۋشىلار الماتى اكىمدىگىنىڭ عيماراتىنا باسىپ كىرگەن. ءبىر ساعاتتان كەيىن شىمكەنتتەگى اكىمدىك عيماراتىنا شابۋىل باستالدى. سول كۇنى, ساعات 15:00-دە قىلمىسكەرلەر اتىراۋ مەن قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىكتەرىنىڭ عيماراتىنا شابۋىل جاساي باستادى. شامامەن سول ۋاقىتتا الماتىدا شابۋىلداۋشىلار اكىمدىكتى ورتەپ, پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنا قاراي باعىت العان. «اننا», «قورعان» جانە «الپامىس» اڭشىلىق دۇكەندەرى تونالدى. كەيىن ولار قارۋ-جاراقتى ماشينامەن الاڭعا جەتكىزىپ, ميتينگكە قاتىسۋشىلارعا تاراتا باستادى.
«الماتىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى مەن بولىمدەرىنە شابۋىل جاسالدى. ولاردىڭ ماقساتى – قارۋ-جاراق بولمەلەرى ەدى. ساعات 18:00-دە تالدىقورعان مەن اقتوبەدە وبلىس اكىمدىكتەرىن, سەمەي قالاسى اكىمدىگىن باسىپ الدى. تۇندە بىرنەشە رەت جاسالعان شابۋىلدان كەيىن جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنە زاڭسىز كىردى. ودان بولەك, 5 قاڭتار كۇنى كەشكە, الماتى مەن اقتوبە حالىقارالىق اۋەجايلارىن ءبىر ۋاقىتتا باسىپ الدى. ياعني ەڭ قاۋىپتى جاعداي وڭتۇستىك استانادا ورىن الدى.
تارتىپسىزدىككە قاتىسقان كوپ ادامدى توقتاتۋعا قۇقىق قورعاۋ كۇشتەرىنىڭ مۇمكىندىگى بولمادى. ونىڭ ۇستىنە, قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم بولىگىندە قارۋ بولعان جوق. ولار سوڭىنا دەيىن تەك ارنايى قۇرالداردى قولداندى. بۇل – سۋ اتقىشتار, رەزينالىق تاياقشالار جانە باسقالار. بىراق سول ۋاقىتتا جۇزدەگەن ءتارتىپ ساقشىلارى جارالانعان ەدى, ونىڭ ىشىندە وقتان جاراقات العاندار دا بولدى. ال ءبىر وفيتسەر قالالىق اكىمدىكتە بولعان ءورت كەزىندە تىرىدەي جانىپ كەتتى», دەدى ب.اسىلوۆ.
باس پروكۋرور كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كۇشتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى جاۋىنگەرلىك قارۋدى ءبىرىنشى رەت الماتىداعى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىن قورعاۋ كەزىندە – 5 قاڭتار كۇنى ساعات 16:00 شاماسىندا قولدانعان. ودان سوڭ پوليتسيا مەن اكىمدىكتەر عيماراتتارىنا جانە باسقا دا وبەكتىلەرگە شابۋىل جاسالعان ۋاقىتتا, ياعني تارتىپسىزدىكتەر كۇش كورسەتۋ ساتىسىنا وتكەن كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قارۋ پايدالانعان. كەيىن – قالالاردى قارۋلى سودىرلاردان «تازالاۋ» كەزىندە وسىنداي ادىسكە جۇگىنگەن.
ەستەرىڭىزدە بولسا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تەرروريستەردى ەسكەرتۋسىز اتۋ تۋرالى بۇيرىقتى 7 قاڭتاردا بەرگەن بولاتىن. «دەمەك شابۋىلداۋشىلارعا قارسى وق اتۋ پرەزيدەنتتىڭ بەلگىلى ءسوز سويلەۋىنەن ەداۋىر بۇرىن بولعان. بۇل جاعداي تۋرالى بارلىق ديسكۋسسيا قوعامدىق پىكىردى ادەيى باسقا باعىتقا بۇرىپ جاتىر. ءىس جۇزىندە, قىلمىسكەرلەرگە وق اتۋ ءۇشىن كۇشتىك قۇرىلىمدارعا ارنايى بۇيرىق قاجەت ەمەس. بۇل تۋرالى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى, ۇلتتىق ۇلان تۋرالى, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭداردا تىكەلەي نورمالار بار. ولار ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر تونگەن جاعدايدا شابۋىلدى تويتارۋ ءۇشىن اتىس قارۋىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءدال سونداي قاتەرلى جاعداي 5 قاڭتار كۇنى ورىن الىپ, 8 قاڭتارعا دەيىن, ياعني جاعداي تۇراقتالعانعا دەيىن جالعاستى.
ەندى قازا بولعان ادامدارعا توقتالساق. شابۋىلدى تويتارۋ كەزىندە, توتەنشە جاعداي مەن انتيتەرروريستىك وپەراتسيا بارىسىندا 238 ادام قايتىس بولدى. ونىڭ ىشىندە 41 ادام بۇرىن سوتتالعان. قازا بولعاندار سانى تۋرالى مالىمەت دۇرىس, جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ اياسىندا مۇقيات تەكسەرىلدى. سونىڭ ىشىندە 67 ادام شابۋىلداۋشى دەپ تانىلدى, ياعني جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسقان كۇدىكتىلەر. 142 ادام توتەنشە جاعداي مەن انتيتەرروريستىك وپەراتسيا رەجىمىن بۇزۋشىلار. 4 ادام باسقا دا قىلمىستار جاساۋ كەزىندە ولگەن. جالپى, الماتى قالاسىندا 151 ادام قازا تاپتى. ولاردىڭ كوبى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىن شابۋىلداۋ كەزىندە قايتىس بولعان. ادام ءولىمى قىزىلوردا, شىمكەنت جانە تاراز قالالارىندا تىركەلدى», دەدى ب.اسىلوۆ.
قاڭتار وقيعاسىن ۇيىمداستىرعان كىم؟
باس پروكۋروردىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قاڭتاردا جاسالعان قىلمىستار بويىنشا 5 300 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. باسىم بولىگىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تەرگەگەن. ولار نەگىزىنەن ادام ءولتىرۋ, ۇرلىق, قاراقشىلىق, قارۋ-جاراق ۇرلاۋ باپتارىنا قاتىستى. ال ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ, بيلىكتى باسىپ الۋ, اسا ءىرى كولەمدە پارا الۋ فاكتىلەرىن تەرگەگەن.
«ارنايى پروكۋرورلار باسقارعان ۆەدومستۆوارالىق توپتىڭ تەرگەۋ ناتيجەسىنە توقتالايىن. ءبىز 4 باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەدىك. ولار جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلار, تەرروريزم اكتىلەرى, كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ بىرقاتار باسشىلارىنىڭ ارەكەتتەرى بويىنشا جانە ازاپتاۋ فاكتىلەرىن تەرگەدىك. وسى ورايدا, جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردىڭ تەرروريزم اكتىلەرىنەن قانداي ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن تۇسىندىرگىم كەلەدى. ەكەۋىندە دە كۇش قولدانۋ, توناۋ, ورتەۋ, بيلىككە قارسى كۇش كورسەتىلەدى. بىراق تارتىپسىزدىكتەر كەزدەيسوق كۇيدە وتەدى. ءوز كەزەگىندە, تەرروريستىك اكتىلەردىڭ ناقتى ماقساتى بولادى. حالىقتى قورقىتىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە قاساقانا كەدەرگى كەلتىرۋ. قىلمىستىق كودەكسكە سايكەس تەرروريزم اكتىسىمەن قاتار مىنالار تەرروريستىك قىلمىستارعا جاتادى. تەرروريزمدi ناسيحاتتاۋ, عيماراتتارعا, قۇرىلىستارعا, قاتىناس جانە بايلانىس قۇرالدارىنا شابۋىل جاساۋ نەمەسە ولاردى باسىپ الۋ, ادامدى كەپiلگە الۋ جانە باسقالارى. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي, اكىمدىكتەر, اۋەجايلار, ۇقك, پوليتسيا, تەلەۆيدەنيە جانە بايلانىس عيماراتتارىن باسىپ الىپ, جويىپ جىبەردى. ياعني تەرروريستىك اكتىلەر جاسالدى.
ارنايى پروكۋرورلار 720 قىلمىستىق ءىستى تەرگەدى. بۇل ىستەر بويىنشا تىيىم سالىنعان ەكسترەميستىك توپتاردىڭ 25 مۇشەسى ۇستالدى. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ 42 مۇشەسى قاماۋعا الىندى. ودان بولەك, كۇدىكتىلەردىڭ اراسىندا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ 8 جاقتاۋشىسى بار. 126 ادام كىسى ءولتىرۋ, ۇرلىق, توناۋ جانە قاراقشىلىق جاساعاندارى ءۇشىن بۇرىن سوتتالعان. نەگىزىنەن جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى – 35 جاسقا دەيىنگىلەر. بۇدان بولەك, شەتەلدىك ازاماتتار جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسۋعا جانە باسقا قىلمىستار بويىنشا كۇدىكتى بولىپ تانىلدى. ونىڭ ىشىندە وزبەكستان, رەسەي, قىرعىزستان جانە تاجىكستان ازاماتتارى بار», دەدى ب.اسىلوۆ.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, باس پروكۋراتۋرا تەرگەگەن ىستەر بويىنشا 573 ادام سوتتالعان. سونىڭ ىشىندە ەكى ءىس تەراكت جاساۋ فاكتىسى بويىنشا قارالعان. بۇدان بولەك, ب.اسىلوۆ قازىرگى تاڭدا جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋشىلار رەتىندە 18 ادام انىقتالعانىن جەتكىزدى. ولاردىڭ 13-ىنە قاتىستى ءىس سوتقا جىبەرىلگەن.
«قىزىلوردادا قۇدايبەرگەنوۆ اسكەري قىزمەتكەردىڭ اۆتوكولىگىن تارتىپ الىپ, اسكەريلەر توبىنا شابۋىل جاساعان. سونىڭ سالدارىنان قايساروۆ قازا بولدى. تارازدا بەكبولوۆ اكىمدىكتىڭ عيماراتىنا شابۋىل جاساۋعا قاتىسىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەريلەردىڭ باسىنان اتۋعا شاقىرعان.
جالپى, تەرگەۋ كەلەسى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋى قاجەت بولدى. توناۋشىلاردىڭ ارەكەتىن كىم ۇيلەستىردى؟ ۇيىمداستىرۋشى كىم؟ ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى نە؟ مەن ايتىپ وتكەندەي, قاڭتاردا ەلىمىزدەگى جاعداي وتە كۇردەلى بولدى. ارنايى جاسالعان ستسەناري بويىنشا ءبىزدىڭ قوعامداعى تاتۋلىقتى ادەيى شايقاعانى قازىر تۇسىنىكتى. ول كەزدە كوپشىلىك تەڭسىزدىككە نارازىلىق ءبىلدىردى, ادىلەتتىلىكتى اڭسادى. تەك ءبىر سىلتاۋ قاجەت ەدى. ول – گاز باعاسىنىڭ ءوسۋى بولدى.
ەرەۋىلدى باسقا قالالار دا قولدادى, ءبارى گازدى ۇمىتىپ, راديكالدى تالاپتار قويا باستادى. وسىنىڭ بارلىعى تراگەدياعا, ادام ولىمىنە اكەلىپ سوقتى. ءبىز باسقارىلاتىن حاوس كەزىندە ەلىمىزدىڭ جوعارعى باسشىلىعىن اۋىستىرۋعا باعىتتالعان وپەراتسيا تىڭعىلىقتى جوسپارلانعان دەپ ايتا الامىز. شىن مانىندە, مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا ارەكەت جاسالدى.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنا قاتىستى مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ جانە باسقا دا اسا اۋىر قىلمىستار تۋرالى ءىس «اسا قۇپيا» رەجىمىندە تەرگەلدى. ماتەريالداردى جاريالاۋعا شەكتەۋ قويىلعان, ويتكەنى ولاردا مەملەكەتتىك قۇپيالار بار. ىستە سىرتقى ساياسي, قارسى بارلاۋ جانە جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنە قاتىستى مالىمەتتەر ەنگەن», دەدى ب.اسىلوۆ.
بايانداماشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ونداعى مالىمەتتەردى جاريالاۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. قىلمىستىق ءىس قازىر سوتتا قارالىپ جاتىر. سونداي-اق باس پروكۋرور ۇقك-ءنىڭ بۇرىنعى توراعاسى كارىم ءماسىموۆ پەن ونىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى سادىقۇلوۆقا قاتىستى مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساۋ, بيلىكتى كۇشتەپ باسىپ الۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەر, لاۋازىمدىق وكiلەتتiكتەردى اسىرا پايدالانۋ بويىنشا ءىس سوتقا بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
«تاعى ءبىر بۇرىنعى ورىنباسارى ەرعوجين بيلىكتى كۇشتەپ باسىپ الۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەر, لاۋازىمدىق وكiلەتتiگىن اسىرا پايدالانۋ بويىنشا ايىپتالعان. سونداي-اق بۇرىنعى ورىنباسارى وسيپوۆكە جانە ۇقك بولىمشەلەرىنىڭ باسقا باسشىلارىنا وكiلەتتiكتەردى اسىرا پايدالانۋ ايىبى تاعىلىپ وتىر. باسقا اقپاراتتى اشا المايمىن. قاستاندىقتىڭ ناقتى ەگجەي-تەگجەيىن ايتۋعا قۇقىعىم جوق. جىل بويى, جاسىرىن تۇردە راديكالدى شارا قولدانۋ ءۇشىن ورىنداۋشىلاردى دايىنداۋ جۇرگىزىلگەنىن عانا ايتا الامىن. ورىنداۋشىلاردىڭ قاتارىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار بولعان. ولار ادامداردى جيناپ, قارۋلاندىرعان, راتسيا جانە كولىك ساتىپ العان.
تەرگەۋ انىقتاعانداي, وسى بۇلدىرگى ارەكەتتەردىڭ باسىندا كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرى تۇرعان. مىسالى, تەرگەۋ ۆەرسياسى بويىنشا الماتىدا جۇماگەلديەۆ ەرەكشە ءرول اتقارعان. ونىڭ ارەكەتىن ۇقك-دەگى كۋراتورى ۇيلەستىرگەنى انىقتالدى. ول تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستىرىپ, ادامدار توبىن باسقارۋدى ءوز قولىنا الىپ, بيلىككە بۇلتارتپاس تالاپ قويۋ ءۇشىن «حالىق كەڭەسى» دەگەندى قۇرۋى ءتيىس بولعان. وعان الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى, سونداي-اق قىلمىستىق توپتىڭ بەلسەندى مۇشەسى ماحاتوۆ كومەكتەسكەن. ول الماتىداعى «قازاقستان» قوناقۇيىنە كەلۋشى بانديتتەردى قارۋلاندىرعان. الايدا ولار جاپپاي نارازىلىقتى باسقارا المادى. حالىق ولارعا ەرمەگەن.
ۇقك-ءنىڭ بۇرىنعى توراعاسىنىڭ ۇستالعانى تۋرالى اقپارات العان سوڭ, سەنىمدى اليبي جاساۋ ماقساتىندا, مارودەرلەرمەن كۇرەستى جەلەۋ ەتىپ, سودىرلارعا قالا تۇرعىندارىنا شابۋىل جاساۋ تاپسىرىلعان. سول ءۇشىن 6 قاڭتاردا ولار قالانىڭ ءار جەرىنەن 24 كەزدەيسوق ادامدى ۇرلاپ كەتكەن, سوسىن «Ritz Carlton» جانە «قازاقستان» قوناقۇيلەرىنىڭ پاركينگىندە ولاردى ۇرىپ-سوعىپ, ۇستاپ وتىرعان. كەيىن ولاردى قالانىڭ شەتىنە اپارىپ, ۇقك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قارۋلى كۇزەتىمەن كونتەينەردە تۇنەتكەن. سوسىن ولاردى اۋەجايعا جەتكىزگەن, سول جەردە وتەپباەۆ ازاپتاۋدان قايتىس بولعان. وسى فاكتىلەر بويىنشا تەرگەۋدى اياقتادىق», دەدى ب.اسىلوۆ.
انتىنان تايقىعان وفيتسەرلەر
سونداي-اق بايانداماشى اۋماقتىق كۇشتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ بيلىكتى اسىرا پايدالانۋى تۋرالى فاكتىلەرگە توقتالدى. ماسەلەن, جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر شەگىنە جەتكەن كەزدە الماتى قالاسى, الماتى وبلىسى مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتتەرىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ ءبارى عيماراتتاردى تاستاپ كەتكەن.
«تەرگەۋ مالىمەتى بويىنشا 5 قاڭتاردا جەكە قۇرامدى عيماراتتان كەتۋگە دايىن بولۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سادىقۇلوۆتىڭ نۇسقاۋى كەلىپ تۇسكەن. ءماسىموۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا الماتى قالاسى مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتتەرىنىڭ جەكە قۇرامى جۇمىس ورىندارىنان كەتىپ قالعان. سونداي-اق باسشىلىقتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا الماتى جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى ءوز عيماراتتارىن تاستاپ كەتكەن.
تۋراسىن ايتقاندا, وسى باسشىلار السىزدىك تانىتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە جەكە قۇرامنىڭ رۋحىن ءتۇسىردى. سونىڭ سالدارىنان تارتىپسىزدىكتىڭ جولىن كەسۋ بويىنشا شارالار ۋاقتىلى قابىلدانبادى, الماتى مەن تالدىقورعان 2 كۇن بويى قارۋلى سودىرلاردىڭ بيلىگىندە بولدى. ولار قارۋ-جاراقتىڭ ۇلكەن ارسەنالى – 3 مىڭعا جۋىق اۆتومات, تاپانشا, سنايپەرلىك ۆينتوۆكا جانە ون مىڭداي وق-ءدارىنى توناپ كەتتى. ياعني وسى باسشىلاردىڭ كەسىرىنەن ەڭ قاۋىپتى اتىس قارۋلارى ب ۇلىكشىلەردىڭ قولىنا ءتۇستى. ءالى كۇنگە دەيىن 2 مىڭعا جۋىق قارۋدىڭ قايدا ەكەنى بەلگىسىز.
ارنايى پروكۋرورلار بيلىكتى اسىرا پايدالانۋدىڭ وسى فاكتىلەرى بويىنشا تەرگەۋدى اياقتادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 3 اۋماقتىق دەپارتامەنتىنىڭ ەكس-باسشىلارى, الماتى وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ بۇرىنعى باستىعى جانە باسقا ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر سوتقا جولداندى. قازىر سوت تالقىلاۋى بولىپ جاتىر. ولاردىڭ كىناسىنىڭ دارەجەسى مەن جازا ءتۇرىن سوت انىقتايدى. جامبىل وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكس-باستىعىنا قاتىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى», دەدى باس پروكۋرور.
ب.اسىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, اسكەري سوتتا بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى بەكتانوۆتىڭ ءىسى بويىنشا تىڭداۋ جالعاسىپ جاتىر. تەرگەۋگە سايكەس ول توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە كورىنەۋ زاڭسىز بۇيرىق بەرگەن جانە ستراتەگيالىق وبەكتىلەردى اسكەريلەردىڭ كۇزەتىنسىز قالدىرعان.
«بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ ورناتۋ جونىندە شارالار قابىلداماعان. تارتىپسىزدىككە قاتىسۋشىلار, اسىرەسە الماتىدا سانى جاعىنان باسىم بولعان. ولار قورشاۋدى بۇزعان, پوليتسيا مەن ۇلتتىق ۇلان كۇشتەرىن باسىپ, حالىققا زورلىق-زومبىلىق جاساعان.
سونىڭ سالدارىنان قىلمىسكەرلەر قولىنان ادامدار قازا بولعان, قالالار تونالعان جانە ورتەلگەن. سوندىقتان بەكتانوۆ ۇرىس جاعدايىندا جاسالعان بيلىكتى اسىرا پايدالانۋ بويىنشا ايىپتالدى. سوت ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە تۇپكىلىكتى باعا بەرەدى جانە ونىڭ جازاسىن انىقتايدى», دەدى ب.اسىلوۆ.
بۇدان كەيىن باس پروكۋرور حاوس كەزىندە كۇشتىك ورگانداردىڭ بىرقاتار قىزمەتكەرى ۇستالعاندارعا قاتىگەزدىك تانىتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدى ەش نارسەمەن اقتاۋعا بولمايدى.
«پرەزيدەنت تاپسىرعانداي, ازاپتاۋ قولدانعان قىزمەتكەرلەر, شەنىنە قاراماستان, ءتيىستى جازاسىن الادى جانە الىپ تا جاتىر. ازاپتاۋلار تۋرالى شاعىمدار بويىنشا بارلىعى 329 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل قىزمەتىندە. ارنايى پروكۋرورلار پوليتسيا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 34 قىزمەتكەرىنە قاتىستى ءىستى تەرگەدى. الماتى وبلىسىنىڭ پوليتسيا عيماراتىندا 24 ادامدى ازاپتاۋ فاكتىلەرى تۋرالى ىستەر سوتقا جولداندى.
سونداي-اق الماتى قالاسىنىڭ ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىندا جانە بوستاندىق اۋدانىنىڭ پوليتسيا بولىمىندە 3 ادامدى ازاپتاۋ فاكتىسى بويىنشا ىستەر دە سوتقا جولداندى. ودان بولەك, ازاپتاۋ سالدارىنان تالدىقورعاندا مۇقاشەۆ, الماتىدا وتەپباەۆ, سەمەيدە جوتاباەۆتىڭ قايتىس بولۋ فاكتىلەرى بويىنشا تەرگەۋ اياقتالدى. ماتەريالدارمەن تانىستىرعاننان كەيىن ولاردى سوتقا جولدايمىز», دەدى ب.اسىلوۆ.
بايانداماشىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قاڭتار وقيعاسى بويىنشا سوتتار 1221 ادامعا قاتىستى ىستەردى قاراعان. سونىڭ ىشىندە 1 205 ادام سوتتالدى. باس پروكۋرور وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى ايتقانىن ەسكە سالدى. «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا ارانداتۋشىلاردىڭ ايتقانىنا كونىپ, جاپپاي تارتىپسىزدىك كەزىندە قىلمىس جاساعاندار جازادان بوساتىلدى. جالپى, راقىمشىلىق 1 095 ادامعا قولدانىلدى. اتاپ ايتقاندا, سوت اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعان 1 001 ادامنىڭ جازا مەرزىمىن قىسقارتقان. بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا 315 ادامعا قاتىستى 127 قىلمىستىق ءىس تەرگەلىپ جاتىر.
جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاسقان بەيبىت شەرۋ
كەلەسى كەزەكتە مىنبەرگە ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ كوتەرىلىپ, ۆەدومستۆو تاراپىنان قابىلدانعان شارالار تۋرالى باياندادى. وسى ورايدا, سالا ءمينيسترى 2020 جىلى «بەيبىت جينالىستار تۋرالى» جاڭا زاڭ كۇشىنە ەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
«ميتينگ ۇيىمداستىرۋ پروتسەسى «رۇقسات بەرۋ» جۇيەسىنەن «حابارلاما» قاعيداتىنا كوشتى. قازىر قارىم-قاتىناس تەك اكتسيا ۇيىمداستىرۋشى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان اراسىندا ورىن الادى. ميتينگكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ مىندەتى ۇيىمداستىرۋشىعا جۇكتەلگەن. وسىعان وراي, پوليتسيانىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ادىستەرى وزگەردى. قارۋ مەن ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالمايدى. قىزمەتكەرلەر ميتينگ وتەتىن اۋماققا جاقىن جەردە ورنالاسادى. جينالعاندارمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جۇرگىزبەيدى. پوليتسيا ميتينگتى توقتاتۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, قوعامدىق تارتىپكە قاۋىپ ءتونۋ, م ۇلىككە زالال كەلتىرۋ, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى كۇشپەن قۇلاتۋعا شاقىرۋ جاعدايلارىندا عانا تارتىلادى.
تۋرا وسى الگوريتم قاڭتار وقيعالارىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە قولدانىلدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, وتكەن جىلدىڭ 1-3 قاڭتار ارالىعىندا جينالعان ازاماتتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى كوتەردى. بۇل 6 وڭىردە – ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, اقتوبە, تالدىقورعان, الماتى جانە استانادا بولدى. ۇكىمەت پەن اكىمدەر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. 4 قاڭتاردا بۇعان 8 ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى قوسىلدى. ولار: شىمكەنت, كوكشەتاۋ قالالارى, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قاراعاندى, قىزىلوردا وبلىستارى.
بارلىق جەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ديالوگ ورناتىلدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, اراعا كاسىبي ارانداتۋشىلار قوسىلدى. ولار حالىق اتىن جامىلىپ, زاڭسىز تالاپتار قويا باستادى. كوپشىلىككە تەرىس پىكىر بەرىپ, باسقارۋعا تىرىستى. شىندىقتى بۇرمالادى, پوپۋليستىك ۇراندار تاراتىلدى, جاپپاي ادىلەتسىزدىك بەينەسىن قالىپتاستىرعىسى كەلدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
ىشكى ىستەر ءمينيسترى وسىنداي ارەكەتتەردىڭ سالدارىنان بەيبىت شەرۋدىڭ زاڭسىزدىققا ۇلاسقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, الماتىدا قالانىڭ ەكى جاعىنان جينالعان مىڭداعان ادام ورتالىق الاڭعا بەت العان كورىنەدى.
«قوعامدىق جاپپاي ءتارتىپتى بۇزۋ باستالدى. زاڭسىز شەرۋ ۇيىمداستىرىلدى, قالادا كەپتەلىستەر پايدا بولدى, نارازىلىققا شىققانداردىڭ سانى ارتتى. دەمونسترانتتار كولىكتەردى توقتاتتى. جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردى الاڭعا بارۋعا ماجبۇرلەدى. جولدا ولار ارماتۋرا, تاياقتار جانە تاستارمەن قارۋلاندى. پوليتسيانىڭ زاڭدى تالاپتارىنا باعىنبادى. ونىمەن شەكتەلمەي, زاڭسىز شەرۋدى توقتاتۋعا جۇمىلعان ۇلتتىق ۇلاننىڭ 250 اسكەري قىزمەتكەرىنە شابۋىل جاسادى. ولاردىڭ 30-ى دەنە جاراقاتىن الدى. ولارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن قوسىمشا قىزمەتكەرلەر مەن جەدەل جاساق ساربازدارى تارتىلدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ سوزىنە سەنسەك, پوليتسەيلەر مەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ ساربازدارىنا اتىس قارۋى بەرىلمەگەن. ولار تەك ارنايى قۇرالمەن عانا جابدىقتالعان. حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن وسىنداي ءتاسىل قولدانىلادى. ۆەدومستۆو باسشىسى نارازىلاردىڭ كوبەيگەنىنە بايلانىستى ۇلتتىق ۇلان مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ورتالىق الاڭعا توپتاستىرىلعانىن جەتكىزدى. 5 قاڭتار كۇنى 00:30-دا قالالىق اكىمدىككە جاپپاي شابۋىل جاسالعان. ونى تويتارعانىمەن, بىرنەشە ارنايى اۆتوكولىك ورتەلگەن.
«5 قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى بىرقاتار وڭىردە ميتينگىلەر ۇيىمداستىرىلدى. اۆتوجولدار مەن تەمىرجولداردى جاپتى, ۆوكزالدار مەن اۋەجايلاردى بۇعاتتادى, مەملەكەتتىك ورگاندار عيماراتتارىن قورشادى. ياعني ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە كەدەرگى كەلتىردى. ياعني قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ قوعامدىق قۇقىقتارى بۇزىلدى.
ءبىر مەزگىلدە تاراز, اقتوبە, اتىراۋ, شىمكەنت, ورال قالالارىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە اكىمدىكتەردىڭ عيماراتتارىنا شابۋىل جاسالدى. بارلىق جەردە قىزمەتكەرلەرگە قارسى كۇش قولدانىلدى, ناتيجەسىندە كوبىسى اۋىر جاراقات الدى. عيماراتتار, قىزمەتتىك اۆتوكولىكتەر, بەينەباقىلاۋ كامەرالارى زاقىمداندى. قىسقاسى, مۇنى «بەيبىت ميتينگ» دەپ ايتۋعا مۇلدەم كەلمەيدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, 5 قاڭتار كۇنى كۇندىز تارتىپسىزدىك كەڭىنەن تارادى. ولار قىزىلوردا, وسكەمەن, سەمەي, قوستاناي, تالدىقورعان قالالارىندا جالعاستى. سالدارىنان قىزىلوردا قالاسىندا ساعات 15:30-دا ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتشىسى م.قايساروۆتى, ساعات 16:00-دە تالدىقورعاندا تاعى ءبىر اسكەري قىزمەتشى ا.امانوۆتى جاۋلاپ العان ارنايى كولىكپەن قاساقانا قاعىپ ولتىرگەن. قىزىلوردادا ساعات 16:15-تە قارۋ-جاراق يەمدەنۋ ماقساتىندا پوليتسيا بولىنىسىنە شابۋىل جاسالعان.
«حالىقتىڭ, سونىمەن قاتار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قىلمىسكەرلەرگە قارسى قارۋ قولدانىلدى. قارۋ قولدانۋ «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى. ول ءۇشىن بارلىق نەگىز بولدى. ياعني ازاماتتاردى قىلمىستىق وزبىرلىقتان قورعاۋ, قارۋ يەلەنۋگە تىرىسۋشىلاردىڭ جولىن كەسۋ, قىزمەتكەرلەرگە, قىزمەتتىك جانە اسكەري كەزەكشىلىكتەرگە, كۇزەتىلەتىن نىساندارعا شابۋىلدى تويتارۋ. ەگەر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى زاڭدا كوزدەلگەن كەشەندى ءىس-شارالاردى ورىنداماعاندا تراگەديا مۇنان دا اۋقىمدى بولار ەدى. پروكۋراتۋرا قۇقىقتىق باعا بەردى. ولاردى قولدانۋ زاڭدى دەپ تانىلدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
ۇرلانعان قارۋدا ەسەپ جوق
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ مالىمەتىنە ساي, الماتىدا 5 قاڭتاردا ءۇش پوليتسيا باسقارماسىنا, 7 قارۋ-جاراق دۇكەنىنە شابۋىل جاسالعان. توناۋشىلار ەسىكتەردى سىندىرىپ, ارەكەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۆتوكولىكتەر قولدانعان.
«سول كۇننەن باستاپ ايماقتاردا توتەنشە جاعداي رەجىمدەرى مەن كومەندانتتىق ساعاتتار ەنگىزىلدى. 6 قاڭتاردا ساعات 00.00-دەن باستاپ تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيا جاريالاندى. بۇل قىسقا مەرزىمدە ەلدەگى قۇقىقتىق ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. وكىنىشكە قاراي, 19 قىزمەتكەر قازا تاپتى. 3 037 پوليتسيا مەن اسكەري قىزمەتكەرلەر جاراقات الدى. 28-ىنە وق تيسە, 177-ءنىڭ سۇيەكتەرى سىنعان. 111-ءىنىڭ دەنەسى سۋىق قارۋمەن پىشاقتالعان. كوپ قىزمەتكەر ءالى دە ەم الىپ جاتىر.
جالپى, پوليتسيا قاڭتار وقيعالارى بويىنشا 4 623 قىلمىستىق ءىستى تەرگەدى. ولاردىڭ كوبى – ادام ءولتىرۋ, ۇرلىق, قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز اينالىمى, بۇزاقىلىق, بوتەن م ۇلىكتى قاساقانا ءبۇلدىرۋ قىلمىستارى. 20 مىڭنان استام ازاماتتان جاۋاپ الىندى. 5 مىڭنان استام ساراپتاما تاعايىندالدى. ۇرلانعان م ۇلىكتىڭ كوبى تاركىلەندى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 983 ادام ۇستالدى. ونىڭ 502-ءسى ارنايى پروكۋرورلارعا بەرىلدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
بايانداماشىنىڭ سوزىنە سەنسەك, راقىمشىلىق تۋرالى زاڭعا ساي سوتتىلىعى جوق جانە زالالدى ءوز ەركىمەن وتەگەن 255 ازامات بوساتىلعان. ولاردىڭ كوپشىلىگىنە باس بوستاندىعىنان ايىرمايتىن بۇلتارتپاۋ شارالارى قولدانىلعان.
«توتەنشە جاعداي كەزىندە اۋىر قىلمىس جاساعانى ءۇشىن 12 كامەلەتكە تولماعان ءجاسوسپىرىم انىقتالدى. ولارعا قارسى بۇلتارتپاۋ شاراسى, باس بوستاندىعىنان ايىرماۋ شاراسىنا وزگەرتىلدى. جالپى, تەرگەۋ قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىنە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ياعني تەرگەۋشىلەردىڭ بارلىق نەگىزگى شەشىمدەرى پروكۋروردىڭ قاداعالاۋى ارقىلى كەلىسىمىمەن جانە سوتتىڭ باقىلاۋىمەن وتەدى.
631 ايىپتالۋشى سوتقا جولداندى. ولاردىڭ 132-ءسى – باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى, ال قالعاندارىنا شەكتەۋ, قوعامدىق جۇمىستار مەن ايىپپۇلدار سالىندى. بىرقاتار كۇدىكتى جابىرلەنۋشىلەرگە كەلتىرىلگەن زالالدى ءوز ەركىمەن وتەدى. قازىرگى تاڭدا «راقىمشىلىق تۋرالى» زاڭ نورمالارى 980 ادامعا قولدانىلدى. قاماۋدان 76-سى بوساتىلدى. 904 سوتتالعاندارعا قارسى مەرزىمدەرى قىسقارتىلدى. قازىر وندىرىستە 36 قىلمىستىق ءىس بار», دەدى م.احمەتجانوۆ.
بايانداماشى كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, قىلمىسكەرلەر 2 960 قارۋ-جاراق پەن شامامەن 63 مىڭ وق-ءدارىنى ۇرلاپ كەتكەن. قازىرگى ۋاقىتتا ۇرلانعان قارۋدى ىزدەۋ قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قىلمىستىق ءىس اياسىنداعى جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شاراسى بارىسىندا 200-دەن استام قويما جويىلدى. ولاردان 4 160 قارۋ-جاراق پەن 57 مىڭ وق-ءدارى تابىلدى. بۇگىندە 964 قارۋ-جاراقتىڭ قاڭتار وقيعاسى كەزىندە ۇرلانعانى انىقتالعان.
«3 196 قارۋ-جاراق, ونىڭ ىشىندە 7 گراناتومەت, 1 پۋلەمەت بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىلايشا, قىلمىسكەرلەردىڭ قولىندا 1 مىڭنان استام كريمينالدىق قارۋ-جاراق بولعان. شابۋىلداۋشىلار ولاردى قولدانۋدى جوسپارلاعان.
تارتىپسىزدىكتەر كەزىندە 25 پوليتسيا عيماراتى مەن 19 مودۋلدىك بەكەت زاقىمداندى. شىعىن كولەمى 3 ملرد تەڭگەدەن استى. عيماراتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت رەزەرۆىنەن قاراجات ءبولىندى. قازىر ولاردىڭ بارلىعى ىسكە قوسىلدى. 3 مودۋلدىك بەكەتتىڭ جۇمىسى باستالدى. الايدا 16 بەكەت قالپىنا كەلتىرۋگە جاتپايدى.
سونىمەن قاتار قاڭتار وقيعاسى كەزىندە الماتى, شىمكەنت, اقتوبە قىزىلوردا, تالدىقورعان جانە تاراز قالالارىندا 900 بەينەباقىلاۋ كامەراسى زاقىمداندى. بۇگىنگى كۇنى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, بەينەكامەرالار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. سونداي-اق قوسىمشا 6 مىڭنان استام بەينەكامەرا ورناتىلدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
سودىرلاردى ۇيلەستىرگەندەر قايدا جوعالدى؟
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار نەگىزگى بايانداماشىلارعا ساۋالدارىن قارشا بوراتتى. ماسەلەن, دەپۋتات ەرلان سايروۆ باس پروكۋروردان قاڭتار وقيعاسى كەزىندە سودىرلاردىڭ ارەكەتىن ارنايى راتسيا ارقىلى ۇيلەستىرگەن, اسكەري كيىممەن جۇرگەن توپتىڭ كىم ەكەنىن سۇرادى.
«قاڭتار وقيعاسى كەزىندە الماتى قالاسىندا اسكەري كيىنگەن, تولىق قارۋلانعان, بايلانىس قۇرالدارىمەن وتە جوعارى دارەجەدە قامتىلعان توپ پايدا بولدى. ولار قالانىڭ ىشىندە سودىرلاردىڭ بۇكىل ءجۇرىس-تۇرىسىن باسقاردى. بىراق قالادا جاعداي رەتتەلگەننەن كەيىن ول سودىرلار لەزدە جوعالىپ كەتتى. وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە سول سودىرلاردىڭ بىرەۋى تابىلدى ما؟ ولارعا اسكەري كيىم مەن قارۋدى, راتسيانى كىم بەردى؟ وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايى زەرتتەلدى مە؟», دەدى ە.سايروۆ.
باس پروكۋروردىڭ ايتۋىنشا, ونداي اسكەري كيىم كيگەن توپتىڭ بولعانى راس. بىراق ولاردىڭ كىم ەكەنى ءالى انىقتالماعان.
«بۇل فاكتىلەر بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق جەدەل تەرگەۋ توبى ارنايى قۇرىلعان, تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. سول كۇندەرى اسكەري كيىنگەن ادامدار رايىمبەك باتىر كوشەسىن تولىق باسىپ الىپ, بوگەتتەر ورناتىپ, كوشەنى جاۋىپ تاستاعانى بارىمىزگە بەلگىلى. ءوزىڭىز ايتقان بالالار ينفەكتسيالىق ەمحاناسى فيليالىنىڭ ماڭايىندا, ونىڭ تۇبىندە تۇرعان اۆتوكولىك تۇراعىنىڭ جانىندا, جانار-جاعارماي ستانساسىنىڭ جانىندا تۇرعان كوپتەگەن قىلمىسكەر بولعان», دەدى بەرىك اسىلوۆ.
الايدا بۇل كۇدىكتىلەر ءالى كۇنگە دەيىن قولعا تۇسپەگەن. ولاردىڭ ءبارى بوي تاسالاپ, قاشىپ كەتتى. باس پروكۋروردىڭ سوزىنە سەنسەك, ولاردىڭ كىم ەكەنى تەرگەۋ كەزىندە ءالى انىقتالماعان. دەگەنمەن ب.اسىلوۆ ولاردىڭ قاي جاققا كەتكەنىن انىقتاۋعا ۋادە بەردى.
سونداي-اق تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار قاڭتار وقيعاسى كەزىندە كەلگەن شىعىن تۋرالى دا سۇرادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار قىرعىنى كەزىندە ەلىمىزدە 42 مەملەكەتتىك مەكەمە زارداپ شەككەن.
«وراسان نۇقسان كەلگەن نىسانداردىڭ ءبىرى – الماتىداعى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇل نىساندى قالپىنا كەلتىرمەي, بۇزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قالعان 41 نىسان ءۇشىن 31 ملرد 100 ملن تەڭگە ءبولىندى. 37 نىسان قالپىنا كەلتىرىلدى. بيىلعى قاڭتار ايىندا جەتىسۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ عيماراتىن قالپىنا كەلتىرۋ اياقتالادى. ناۋرىز ايىندا الماتى قالاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە اقپارات ورتالىعىنىڭ عيماراتى مەن الماتى قالاسى اكىمىنىڭ عيماراتى قالپىنا كەلەدى. ونى رەكونسترۋكتسيالاۋ بيىل ەكىنشى توقساندا اياقتالادى», دەدى ر.سكليار.
الماتى قالاسىنداعى تەلەراديوكەشەن عيماراتىن دا جوندەۋدەن وتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان عيمارات قايتا سالىنىپ, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. وعان قوسىمشا مەملەكەتتىك ساراپتاما ارقىلى ناقتىلانعان قاراجات بولىنەدى.
«قازىر مەملەكەتتىك ساراپتاما ءوتىپ جاتىر. كوممەرتسيالىق نىساندارعا كەلسەك, جالپى 356 كوممەرتسيالىق نىسان زارداپ شەكتى. قازىر ولاردىڭ بارلىعى قالپىنا كەلتىرىلدى. 1 789 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى زالالدى تىكەلەي وتەۋگە ءوتىنىم بەردى, بارلىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس وبەكتىلەرى بويىنشا 16 ملرد 700 ملن تەڭگە وتەلدى», دەدى ر.سكليار.
دەپۋتات دارحان مىڭباي ەلىمىزدە ازاپتاۋلارعا جول بەرمەۋ باعىتىندا قانداي شارالار قابىلدانعانىن سۇرادى. ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ ارنايى پروكۋرورلار پوليتسيا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرىنە قاتىستى ءىستى تەرگەگەنىن ايتتى.
«ازاپتاۋ تۋرالى قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم بولىگىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تەرگەدى. پروكۋرورلار نەعۇرلىم رەزونانستى جانە ادام ولىمىنە قاتىستى ىستەردى قامتىدى. ارنايى پروكۋرورلار پوليتسيا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 34 قىزمەتكەرىنە قاتىستى ءىستى تەرگەدى. الماتى وبلىسىنىڭ پوليتسيا عيماراتىندا 24 ادامدى ازاپتاۋ فاكتىلەرى تۋرالى ءىستى سوتقا جولدادىق. جالپى, ءبىز قاراعان ازاپتاۋ ىستەرى بويىنشا ايىپتاۋدان باس تارتقان دەرەكتەر بولمادى. بارلىعىن تەرگەپ, سوتقا جولداپ وتىرمىز», دەدى ب.اسىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى كولونيالاردا بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ورناتىلعان. وسى جۇيە ارقىلى پروكۋرورلار ءتيىستى باقىلاۋ جۇرگىزە الادى. ءوز كەزەگىندە ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ ازاپتاۋلارعا جول بەرمەس ءۇشىن ۆەدومستۆو ءتيىستى شارالار قابىلداپ جاتقانىن ايتتى.
ء«ار پوليتسيا قىزمەتكەرىندە بەينەباقىلاۋ جەتونى بار. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ورگاندارداعى اۋقىمدى جۇمىستار جايىندا الداعى ۋاقىتتا دەپۋتاتتارعا تولىق بايانداپ بەرەمىز. قازىر جەكە قۇرام ازاپتاۋ سەكىلدى تەرىس ارەكەتتەر پوليتسيا قىزمەتىنە ساي ەمەس دەپ سانايدى», دەدى مينيستر.
اماناتقا ادال «امانات»
قۇقىق قورعاۋشى, ادۆوكات ابزال قۇسپان قاڭتار تراگەدياسى بويىنشا «امانات» كوميسسياسىنىڭ اتقارعان قىزمەتى مەن بولاشاقتا وسىنداي وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارىن باياندادى.
«امانات» كوميسسياسى 2022 جىلدىڭ 22 قاڭتاردان باستاپ, جىل سوڭىنا دەيىن ءوز قىزمەتىن اتقارىپ كەلدى. كوميسسيا قۇرامى نەگىزىنەن ادۆوكاتتار مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردان تۇردى. سونىمەن قاتار ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردان وكىلدەر كىردى. تەرگەۋ يزولياتورلارىنا كىرۋدى, قىلمىستىق ءىس قۇجاتتارىمەن تانىسۋدى جەرگىلىكتى پروكۋراتۋرا ورگاندارى قامتاماسىز ەتتى.
ء«بىز قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلاردى شارتتى تۇردە 3 توپقا ءبولىپ قاراستىردىق. ءبىرىنشىسى – ۇيىمداستىرۋشىلار. ەكىنشىسى – ارانداتۋشىلار. ءۇشىنشىسى – ارانداپ قالعاندار. ياعني ءاۋ باستا بەيبىت ميتينگى دەپ شىعىپ, ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاعىنا ەرىپ, ءارتۇرلى سيپاتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعاندار. نەگىزگى ادامدار سانىن وسى ءۇشىنشى توپ قۇرادى جانە ءبىزدىڭ كوميسسيا وسى توپپەن ماقساتتى تۇردە جۇمىس ىستەدىك», دەدى ا.قۇسپان.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, كوميسسيا العاشقى جۇمىسىن 24 قاڭتار كۇنى الماتى قالاسىندا تەرگەۋ يزولياتورىنا كىرىپ, قامالعانداردىڭ جاعدايىمەن جەكە تانىسۋدان, ىسكە قاتىستى مالىمەتتەردى ءوز اۋىزدارىنان ەستىپ, ولاردىڭ تۋىستارى, ادۆوكاتتارى, سونىمەن قاتار ەلگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, قالالىق پروكۋراتۋرا ارقىلى قىلمىستىق ىسپەن تانىسۋدان باستاعان.
«ناتيجەسىندە كوميسسيا ءبىرىنشى كۇنى-اق ونداعان ادامدى قاماۋدان بوساتۋعا ىقپال ەتتى. ولار نەگىزىنەن قاڭتار وقيعاسى كەزىندە الاڭدا جاراقات العان ازاماتتار بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىس كەيىن تاراز, تالدىقورعان, شىمكەنت, سەمەي قالالارىندا جالعاسىن تاۋىپ, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قاماۋعا الىنعان 1 600-دەي ادامنىڭ 600-گە جۋىعىنىڭ باس شاراسىن وزگەرتۋگە تىكەلەي ىقپال ەتتىك. مۇنداي جاعداي قوعام تاراپىنان وڭ باعاسىن الىپ, ادىلدىككە, ءادىل تەرگەۋگە دەگەن ەلدىڭ سەنىمىن وياتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار», دەدى ابزال قۇسپان.
بەلگىلى ادۆوكاتتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باسشىلارىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ قاڭتار وقيعاسىن وبەكتيۆتى تۇردە تەرگەۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداماۋ, ءتىپتى ساباتاج جاساۋ فاكتىلەرىن اشكەرەلەگەن.
«قاڭتار وقيعاسى كەزىندە ارانداتۋشىلاردىڭ جەتەگىمەن قىلمىستىق ارەكەتتەرگە بارعان ازاماتتارىمىزعا راقىمشىلىق قولدانۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ۇسىنىس بەردىك. وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا مۇرىندىق بولدىق. قازىرگى تاڭدا وسى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا دا اتسالىسۋدامىز. راقىمشىلىق زاڭىنىڭ ارقاسىندا قىلمىسقا تارتىلعان مىڭداعان ادامنىڭ باسىم بولىگى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلدى نەمەسە جەڭىلدىكتەرگە يە بولادى. جالپى, ناقتى ءبىر وقيعاعا بايلانىستى, ءبىزدىڭ جاعدايدا قاڭتار وقيعاسىنا قاتىستى ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق العاش رەت قولدانىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ا.قۇسپان.
ادۆوكاتتىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار وقيعاسىندا 238 ادام مەرت بولسا, ونىڭ 148-ءى – الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى. وسىعان بايلانىستى كوميسسيا الماتى قالالىق پروكۋراتۋراسىمەن بىرگە قىلمىستىق ىستەردىڭ ءادىل تەرگەلۋى, قازا تاپقان ازاماتتارعا قاتىستى زاڭدى پروتسەستىك شەشىم قابىلدانۋى, ولاردىڭ وتباسىلارىنا ماتەريالدىق-الەۋمەتتىك, ءتىپتى پسيحولوگيالىق كومەك ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا جۇمىس اتقاردى.
«الماتى قالاسىندا قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ تۋىستارىنا ماتەريالدىق-الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى نەگىزىنەن قالالىق پروكۋراتۋرانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ءىشىنارا شەشىمىن تاپقانىن دا باسا ايتقىم كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ كرەديتتەرى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ ارالاسۋىمەن بانكتەر تاراپىنان كەشىرىلىپ, بالالارىن بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ, مەكتەپكە دايىنداۋ, قاجەتتى مەديتسينالىق كومەك ۇيىمداستىرۋ, ءتىپتى پاتەراقىلارىن تولەۋ سياقتى تۇرمىستىق ماسەلەلەر قامتىلدى. وكىنىشكە قاراي, كوميسسيا ءوز قىزمەتى بارىسىندا كەيبىر اتتەگەن-اي دەگىزەتىن جاعدايلاردىڭ دا كۋاسى بولدى. اتاپ ايتقاندا, الاڭدا قازا تاپقان ازاماتتارىمىزدىڭ ارتىندا قالعان كوپتەگەن جاس وتباسى پاتەراقى مەن ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋى سالدارىنان قيىن ماتەريالدىق جاعدايعا تاپ بولعان ەدى. وسىعان بايلانىستى كوميسسيادان ماتەريالدىق كومەك سۇراپ كەلۋشىلەر از بولعان جوق. سول سەبەپتى كوميسسيا ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالارعا حات جولداپ, وندا كوميسسيا ارقىلى نەمەسە تىكەلەي مۇقتاج جاندارعا كومەك بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىزدى بىلدىردىك. وكىنىشتىسى سول, بىردە-ءبىر كومپانيا ءوز كەلىسىمىن بەرمەدى. ءتىپتى, «قازاقستان حالقىن قولداۋ قورى» دا قاڭتار وقيعاسى بويىنشا تەك مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جۇمىس ىستەيتىن ىڭعاي تانىتتى. وسىدان-اق پرەزيدەنتتىڭ «كاسىپكەرلەردىڭ تومەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى» ايتقان سىننىڭ قانشالىقتى ورىندى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى», دەدى ا.قۇسپان.
بۇدان بولەك, ادۆوكات قاڭتار وقيعاسىنىڭ ىزعارى ءالى باسىلماي تۇرعانىن جەتكىزىپ, كەيبىرەۋلەر ونى ۋشىقتىرعىسى كەلەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق نارازىلىققا قاتىسقانداردىڭ ءبارى بىرەۋدىڭ ايتاقتاۋىمەن شىقپاعانىنا دا توقتالدى.
جالپى, وتىرىستا «سانا-سەزىم» ايەلدەر باستامالارى قۇقىقتىق ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى شاحنوزا حاسانوۆا, الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پودپولكوۆنيك بوتاگوز يسەنوۆا, الماتى قالاسى №7 اۋرۋحاناسى رەانيماتسيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەسەنەي ەسپەنبەتوۆ, «قورعان ورتالىق» قارۋ-جاراق دۇكەنىنىڭ ديرەكتورى ارتۋر وسيپوۆ, ەرىكتى باعدات انارباەۆا بايانداما جاسادى.
مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ قالدىق
جيىن سوڭىندا ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوزدەگەنى – قان توگىسپەن بولسىن, قانداي دا جولمەن بولسىن بيلىكتى باسىپ الۋ بولدى.
«قاڭتار وقيعاسىنا تۋرا ءبىر جىل تولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەلىمىز ءۇشىن ول – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى زور سىن-قاتەر بولدى. بۇگىن ءماجىلىس قابىرعاسىندا وسىمەن ەكىنشى رەت باس پروكۋرور مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن تىڭدادىق. ەڭ باستى ايتا كەتەتىن نارسە – بۇل پارلامەنتتەگى تىڭداۋ تىكەلەي ەفيردە ءوتىپ جاتىر. بۇل مەملەكەتتىڭ, بيلىكتىڭ اشىقتىعىن جانە وسى اۋىر ماسەلەنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن انىقتاۋعا ەرەكشە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى. حالقىمىزدان جاسىراتىن ەشتەڭە جوق, قوعام دا شىندىققا كوز جەتكىزۋى كەرەك دەپ سانايمىز!
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار, تىڭداۋعا سول قاڭتار وقيعاسىنىڭ تىكەلەي كۋاگەرلەرى, قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاعان, زارداپ شەككەن, ءوز كاسىبىنەن ايىرىلعان قاراپايىم ازاماتتار دا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ولاردىڭ اڭگىمەسىنەن ءبىراز جايتتاردى قاز-قالپىندا كوز الدىمىزعا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك الدىق. مەنىڭشە, قاڭتار وقيعاسىنىڭ ناقتى جوسپارلانعان, اۋىر قىلمىس ەكەنىن دالەلدەيتىن فاكتىلەر جەتكىلىكتى ايتىلدى.
بۇل جايتتار باس پروكۋروردىڭ بايانداماسىندا دا تولىق جانە اشىق قامتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى كۇنى قاڭتارداعى قايعىلى وقيعالاردىڭ نەگىزگى سەبەپ-سالدارى بەلگىلى دەۋگە بولادى.قاڭتاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوزدەگەنى – قان توگىسپەن بولسىن, قانداي دا جولمەن بولسىن بيلىكتى باسىپ الۋ ەدى. ءماجىلىس قابىرعاسىندا كورسەتىلگەن ايعاقتار مەن قارۋ-جاراقتار ب ۇلىكتى ۇيىمداستىرۋشى توپتىڭ وسى پيعىلىن انىق دالەلدەيدى», دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ولار ءوز دەگەندەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەيبىت حالىقتى قالقان ەتتى, اڭعال جاستاردى اداستىرۋعا تىرىسقان. مۇنى تاۋەلسىزدىككە جاسالعان قاستاندىققا بالادى.
«بىراق حالقىمىزدىڭ اقىل-پاراساتى مەن بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ قالدىق. ب ۇلىكشىلەردىڭ باستى ماقساتى – حالىقتى ۇرەيلەندىرىپ, قوعامدى الاساپىران قىلىپ, پرەزيدەنتتى قىزمەتىنەن كەتۋگە ماجبۇرلەۋ ەدى. مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي قيىن جاعدايدا موينىنا اۋىر جاۋاپكەرشىلىك الىپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداعانىنا كۋا بولدىم. ول تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. سونىڭ ءبارى – شىندىق!
وسىنداي سىن ساعاتتا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «مەملەكەت قۇلامايدى!» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمەن حالىققا رۋح بەرىپ, ۇندەۋ جاريالادى. مەملەكەتتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قيىندىقتان الىپ شىقتى. ەڭ باستىسى, ەلدىڭ تۋى جىعىلعان جوق! كەشەگى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا, پرەزيدەنت سايلاۋىندا حالىقتىڭ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىن جاپپاي قولداۋى, زور سەنىمى – وسىنىڭ شىنايى كورىنىسى, دالەلى دەپ سانايمىن», دەدى ە.قوشانوۆ.
جالپى, وتىرىس باستالماس بۇرىن تەرگەۋ بارىسىندا تابىلعان قارۋ-جاراقتارمەن كورمە ۇيىمداستىرىلدى. وندا پۋلەمەت, سنايپەرلىك مىلتىق, گراناتومەت, اڭشى مىلتىق, تاپانشا, شولاق مىلتىق سەكىلدى قارۋ-جاراق قويىلدى. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ قاڭتار قىرعىنىنداعى تارتىپسىزدىكتەر كەزىندە ب ۇلىنگەن پوليتسەيلەردىڭ كيىمدەرى – قالقاندار, باس كيىمدەر, وق وتكىزبەيتىن كەۋدەشەلەر ۇسىنىلدى.
مۇنداي قاسىرەت ەندى قايتالانباسىن
قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر جىل تولدى. ەلدىگىمىزگە قاۋىپ توندىرگەن بۇل وقيعا تاريحىمىزدىڭ قايعىلى پاراعى رەتىندە جازىلدى.
سول كەزدە شەرۋگە شىققان حالىقتى ءوز مۇددەلەرىنە پايدالانعىسى كەلگەن قىلمىستى توپتىڭ ماقساتى قانداي بولعانى قازىر انىقتالىپ جاتىر. ولار ارانداتۋ ارقىلى ەل ىرگەسىنە سىزات ءتۇسىرىپ, جىمىسقى ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋدى كوزدەدى.
الايدا ەلدىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ باتىل شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇل سىن-قاتەردى ەڭسەرىپ, كەشەندى رەفورمالاردى قولعا الدىق. سونىڭ اياسىندا حالىقتىڭ ادىلەتتىلىككە دەگەن تالابى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى.
قازىرگى تاڭدا ادىلەتتىلىك قاعيداسىن ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن تاباندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى ورتاق ماقساتتى ىسكە اسىرۋدا بىزگە ۇلت بولىپ ۇيىسۋ قاجەت. بۇل – مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ جانە قاسىرەتتى كۇندەردىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەت.
شىن مانىندە, ءبىز وسى وقيعانى ءاردايىم سانادا ساقتاپ, ودان ساباق الۋعا ءتيىسپىز. قاڭتاردا قازا بولعانداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. بۇل – ەڭسەلى ەلدىكتىڭ جانە بەكەم بىرلىكتىڭ بەلگىسى. ەندى تاريحىمىزدا مۇنداي قايعىلى وقيعالار ەشقاشان قايتالانباسىن.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
سەنات توراعاسى
باستى ماسەلە – مەملەكەتتىكتى ساقتاپ قالۋ ەدى
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قايعىلى قاڭتار وقيعاسى بولدى. سول كۇندەرى تەرىس كۇشتەر بەيبىت شەرۋلەردى پايدالانىپ, جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر ۇيىمداستىرىپ, مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا تىرىستى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭاشىلدىقتارعا توسقاۋىل بولىپ, ەسكى تارتىپتەردى ساقتاپ قالۋ ەدى.
سول ساتتە ەلىمىزدىڭ حاوس پەن انارحياعا ءتۇسۋ قاۋپى ءتوندى. ءار مينۋت ماڭىزدى ەدى. بۇل ۋاقىتتا باستى ماسەلە مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ بولدى. ازاماتتاردىڭ بىرلىگى مەن پرەزيدەنتتىڭ شەشۋشى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولمادى. ءبىز ۇلكەن اپاتتى بولدىرماي, جاعدايدى تۇراقتاندىرا الدىق.
مۇنداي داعدارىستاردى باستان وتكەرگەن مەملەكەتتەردىڭ بيلىگى ادەتتە جاعدايدى جابىق ۇستاۋعا, ساياسي جۇيەنى مىعىمداۋعا نەمەسە قاتاڭ ءتارتىپ ەنگىزۋگە تىرىسادى. بۇل ورايدا, ەلىمىزدەگى ليبەراليزاتسيا مەن دەموكراتياعا باعىتتالعان قوزعالىس توقتاپ قالمادى, كەرىسىنشە ول ۇدەي ءتۇستى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە قارقىندى جانە جان-جاقتى جاڭعىرتۋ پروتسەسى باستالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى قوعامنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. مۇنى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم مەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەلەرى دالەلدەيدى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا قوعام بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, جوسپارلانعان رەفورمالار لەگىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر.
ەرلان قارين,
مەملەكەتتىك كەڭەسشى
