وسى جىلدىڭ باستى وقيعالارى

قاڭتاردا سەنات سايلاۋى وتەدى. قازىرگى تاڭدا ورتالىق ساي­لاۋ كوميسسياسى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ 20 مانداتىنا ۇسى­نىل­عان 130 ۇمىتكەردىڭ اراسىنان 66 كانديداتتى تىركەدى. كاندي­داتت­اردىڭ 95,5 پا­يىزى ءوزىن-ءوزى ۇسىنسا, ال 4,5 پايىزىن ءماسليحات­تار ۇسىنعان. ورتا ەسەپپەن ءبىر مانداتقا 3 كاندي­دات ۇمىت­كەر بولىپ تىزىمگە ەندى. كان­دي­دات­تاردى تىركەۋ مەرزىمى اياقتال­عان سوڭ سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت با­س­تالدى. بۇل 2023 جىلعى 13 قاڭ­تاردا ساعات 00.00-دە اياقتا­لادى.

ەلدەگى سايلاۋ مۇنىمەن اياق­تالماق ەمەس. جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا ءماجىلىس جانە ءماس­ليحاتتار سايلاۋى وتەدى. وسى­لايشا, ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءىسى ايرىقشا ورىن الىپ وتىر. بىل­تىر اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيە قالىپتاستىردى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردى پارتيالىق ءتىزىم جانە ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرى ىسكە قوسىلادى.

«بۇرىنعى ءتارتىپ بويىنشا ساي­لانعان بيلىكتىڭ وكىلدى ور­گان­دارىنىڭ كەزەكتەن تىس ساي­لاۋ ناۋقانى ارقىلى جاڭارۋى زاڭ­دىلىق. سوندىقتان ءما­جىلىستىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماس­لي­حاتتىڭ سايلاۋىن كەلەسى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن­دا وت­كىزۋدى ۇسىنامىن. ءبىز كوپ­شىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتايمىز. بۇل قادام ءماس­ليحاتتار مەن پار­لامەنت جۇمى­سىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرا­مىنا ساي­لاۋشى­لاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ داۋىسىن العان سايا­سي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پار­لامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن ەدى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى 1 قىر­كۇيەكتەگى جولداۋىندا.

وسىلايشا, العاش رەت ەلىمىزدە ارالاس جۇيە ار­قىلى پارلامەنت سايلاۋى وتپەك. بىلتىر ناۋرىز­دا حالىققا ارنا­عان جول­داۋىندا پرەزيدەنت ارا­لاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىن­­عانى بەلگىلى. مۇنداي پرو­پور­­­تسيو­نالدى-ماجوريتارلى ۇل­­گى­دە سايلاۋشىلاردىڭ مۇد­دە­­سى ۇلت­­تىق جانە وڭىرلىك دەڭ­گەي­دە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. سوعان ساي ءماجىلىستىڭ دەپۋ­­تات­­تىق كورپۋسىنىڭ 70 پا­يىزى پرو­پورتسيونالدىق, 30 پا­يىزى ما­جوريتارلىق تاسىلمەن جاساق­تا­لادى.

بۇدان بولەك, ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزى بار قالالار­داعى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگىزىلەدى. سونداي-اق اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. مۇنداي قادام جەرگىلىكتى ورتادا باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ورتا قالىپ­تاس­تىرۋعا جول اشاتىنى تۇسىنىكتى. حالىقتىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قوزعاپ جۇرگەن جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي وزگەرىستەردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سايلاۋالدى ۋادەسىن ورىنداماعان دەپۋتاتتاردى كەرى قايتارۋعا بولادى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, «اتى سۋدان وتكەنشە» ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ, جۇمساق كرەسلوعا جايعاسقان سوڭ حالىقتىڭ تىلەگىن ۇمىتاتىندار ازايادى.

جاڭا جىلدان كۇتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – اۋىل جانە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ. اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ باستالعالى بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ باسشىسى جاڭادان ورىنتاعىنا جايعاستى. بيىل بۇل دا زاڭدى جالعاسىن تابادى. سونداي-اق بىرقاتار وڭىردە قاناتقاقتى رەجىمدە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ وتكىزىلمەك.

سونىمەن قاتار 2023 جىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىندا قابىلدانعان زاڭدار مەن شارالاردىڭ ءبىرازى جۇزەگە اسا باستايدى. ماسەلەن, جاستارعا 2,5 پايىزدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باستالماق. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە مولشەرى – 5 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. 2023 جىلى قا­تار­داعى ءورت سوندىرۋشىلەر مەن قۇت­قارۋشىلاردىڭ جالاقىسىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. مەكتەپتەر, كوللەدجدەر مەن بالاباقشا پەداگوگتەرىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا وسەدى. بيىلدان باستاپ 5-8 جانە 10-سىنىپ وقۋشىلارى دا قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرادى. بالا كۇتىمى بويىنشا تولەم مەرزىمى ءبىر جىلدان ءبىر جارىم جىلعا دەيىن ۇلعايتىلادى. «التىن القامەن» ماراپاتتالعاندارعا نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العاندارعا, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەنى تابىستالعاندارعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 6,4 اەك-تەن 7,4 اەك-كە دەيىن ۇلعايادى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمى 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ 10,5 پايىزعا وسەدى. بۇل رەتتە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 53 076 تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭ تو­مەن­گى جالاقى مولشەرى – 70 مىڭ تەڭگە, مەم­لەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى – 24 341 تەڭگە, ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش (اەك) – 3 450 تەڭگە, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – 40 567 تەڭگەنى قۇراماق.

كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى زاڭ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ەندى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي وسى ورگاندا قورعاي الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت­تىڭ قۇزىرەتىنە سايلاۋدى وتكى­زۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ, پار­لا­مەنت قابىلداعان زاڭدار مەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ كونس­تيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ, سونداي-اق ونىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ قۇزىرەتى ەنگەن.

بيىل كۇشىنە ەنگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى زاڭ. ايتا كەتەرلىگى, ومبۋدسمەننىڭ مارتەبەسى, قۇزىرەتى مەن دەربەستىك كەپىلدىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە مۇنداي ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ونىڭ قوعامداعى دا, مەملە­كەتتەگى دە ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق. پروكۋراتۋرا ورگاندا­رىنىڭ قىزمەتى العاش رەت كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭمەن رەت­تەلگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. قۇجاتتا پروكۋ­را­تۋرانىڭ ماقساتتارى مەن مىن­دەتتەرى ايقىن­دالعان. بارلىق قىز­مەت باعىتتارى بويىنشا پروكۋ­رور­لاردىڭ قۇزى­رەتتەرى تىزبەلەنگەن.

بيىل الەمدە دە ماڭىزدى جاڭالىقتار كوپ بولماق. بىرىنشىدەن, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى ۋكرايناداعى سوعىستىڭ اياقتالۋىن كۇتىپ وتىر. بىلتىر 24 اقپاندا باستالعان قاندى قىرعىن ءالى دە توقتالار ءتۇرى كورىنبەيدى. دەگەنمەن ساراپشىلار بيىل سوعىستىڭ سوڭى كورىنەدى دەپ بولجاپ وتىر. سونىمەن قاتار الەم ەلدەرى جەر-جاھاندى جايلاعان ينفلياتسيامەن دە الىسادى. الدا-جالدا ۋكرايناداعى جاعداي ەرتە رەتتەلسە, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ تىز­بەگىن جىل اياعىنا دەيىن رەتتەۋگە جول اشىلادى.

سونداي-اق 2023 جىلى شار­تاراپتىڭ بىرقاتار ەلىندە دە ساياسي باسەكە قىزادى. گرەكيادا, ۋكرا­ي­نادا, پولشادا, يسپانيادا پارلا­مەنتتىك سايلاۋ وتەدى. تۇركيادا ماۋسىم ايىنا پرەزيدەنت ساي­لاۋى جوسپارلانعان.

حورۆاتيا العاش رەت شەنگەن ايماعىنا ەندى. وسىلايشا, رەسمي زاگرەب بۇل تىزىمگە ەنگەن 20-شى ەل اتاندى. مامىردا ۇلىبريتانيا كورولى III چارلزگە ءتاج كيگىزۋ ءرا­سىمى وتەدى. جاھاندىق جىلىنۋ­مەن كۇرەس تە حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ نازارىندا بولادى.