مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن نىعايتۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ مىندەتىن جۇكتەگەنى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى كونستيتۋتسياعا جانە پارلامەنتتىڭ جالپى رەگلامەنتىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. وسىعان وراي پالاتا وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە سەنات رەگلامەنتىنە ءتيىستى تولىقتىرۋ ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالدى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قاراپ, قابىلدادى. بۇل زاڭدار اگلومەراتسيالاردى قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق, ينستيتۋتسيونالدىق ورتا قالىپتاستىرۋعا ارنالعان.
«قازىرگى ۋاقىتتا ەلدىڭ اگلومەراتسيالارىندا ورتالىق قالا مەن وعان ىرگەلەس اۋداندار اراسىندا ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە ادامي الەۋەتتەردە بەلگىلى ءبىر تەڭسىزدىك بار. تەڭسىزدىكتىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – ءىرى قالالار مەن وعان ىرگەلەس اۋماقتاردا حالىق سانىنىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى. ماسەلەن, سوڭعى 10 جىل ىشىندە استانا قالاسىنىڭ حالقى 59%-عا, الماتىدا حالىق سانى 37%-عا, شىمكەنتتە 67%-عا ءوستى. وعان قوسا, قالالاردىڭ اۋماقتارى دا ەداۋىر ۇلعايدى. مىسالى, استانا ەلوردا بولعالى جەر اۋماعى جاعىنان 3 ەسە, الماتى قالاسىنىڭ اۋماعى سوڭعى ون جىلدا 2,5 ەسە, ال شىمكەنتتىڭ اۋماعى 3,5 ەسەگە ءوستى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.
سالاعا جاۋاپتى ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءىرى قالالاردا حالىق سانى مەن جەر اۋماعىنىڭ ءوسۋى بىرقاتار پروبلەما تۋدىرىپ وتىر. ماسەلەن, ينفراقۇرىلىمعا جۇكتەمە ارتقان. قالانىڭ شەت ايماعىندا بەي-بەرەكەت قۇرىلىس سالىنادى. جوسپارلاۋ جوبالارى ەگجەي-تەگجەي ەمەس. ىڭعايلى كولىك جۇيەسى جوق. ينفراقۇرىلىمدىق, الەۋمەتتىك, ونەركاسىپتىك, تاعى باسقا نىساندار تاپشى.
«اۋماقتاردىڭ ۇيلەستىرىلمەگەن دامۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانىڭ بولماۋى. وسىعان وراي, ورتالىق قالا مەن ونىڭ ماڭىنداعى ايماق اراسىنداعى فۋنكتسيالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان ءبولۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, الەمدە ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە قىتاي سياقتى ۋنيتارلىق مەملەكەتتەردە دە, اقش, كانادا, گەرمانيا, يسپانيا جانە يتاليا سياقتى فەدەراتيۆتى مەملەكەتتەردە دە قالالىق اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىن رەتتەيتىن ارنايى زاڭدار بار.
وسى سالانى رەتتەيتىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىرقاتار تاپسىرماسى نەگىز بولدى. مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت بيىلعى 5 مامىرداعى رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا وسى زاڭ جوباسىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلداۋدى مىندەتتەدى. وسىلايشا, ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى قولدانا وتىرىپ, مينيسترلىك ءتيىستى زاڭ جوبالارىن ازىرلەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى زاڭ جوباسىندا «اگلومەراتسيا» تەرمينىنىڭ انىقتاماسى جانە اگلومەراتسيالاردى انىقتايتىن ءتيىستى كريتەري ەنگىزىلگەن. اگلومەراتسيا قۇرامىن ۋاكىلەتتى ورگان – ياعني ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قالىپتاستىرادى.
«ەلدى مەكەندەردى اگلومەراتسيالاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ جانە ولاردىڭ تىزبەسىن جۇرگىزۋ قاعيدالارى مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلەدى. وسى ورايدا, اگلومەراتسيالاردى ايقىنداۋدىڭ نەگىزگى كريتەريى رەتىندە مىنالار تانىلادى: ورتالىق قالانىڭ اكىمشىلىك مارتەبەسى, دەموگرافيالىق سىيىمدىلىق, لوگيستيكالىق جانە ەكونوميكالىق الەۋەت.
زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن وسى ولشەمشارتتارعا سايكەس «اگلومەراتسيالار» رەتىندە الماتى, استانا, شىمكەنت, مۇمكىن, تاعى باسقا وبلىس ورتالىقتارى دا ايقىندالادى. قۇجات ارقىلى اگلومەراتسيالاردى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى ەنگىزىلەدى.
ايماقتىق دەڭگەيدە جەرگىلىكتى اگلومەراتسيا كەڭەستەرى قۇرىلادى. ولار اگلومەراتسيا اۋماعىن ۇيلەستىرىلگەن تۇردە دامىتۋ ءۇشىن ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا قالا مەن ىرگەلەس وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل الاڭى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.
جەرگىلىكتى كەڭەس قۇرامىنا ەكى اكىمدىكتىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىرەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
جەرگىلىكتى كەڭەس اگلومەراتسيانى دامىتۋدى قولداۋعا باعىتتالعان مىندەتتەر مەن شارالار بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەيدى. سونداي-اق اگلومەراتسيانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جاسايدى. ونى قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن كوزدەرىن, ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن, جاۋاپتى ورىنداۋشىلاردى, كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى قامتيدى. وڭىرلەر دەڭگەيىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر ۇكىمەت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان – اگلومەراتسيالار جونىندەگى كەڭەستىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى.
«نەگىزگى زاڭ جوباسىنا سايكەس ورتالىق قالا مەن ىرگەلەس وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى اگلومەراتسيا اۋماعىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە, ءتيىستى كەلىسىمدى دايىنداۋعا جانە وعان قول قويۋعا قاتىسادى. سونداي-اق اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى اگلومەراتسيا كەڭەسىن قۇرۋعا جانە ونىڭ قىزمەتىنە, اگلومەراتسيانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەيدى.
بۇدان باسقا, ورتالىق قالالاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى قالا ماڭى ايماعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى, باس جوسپار جوباسىن ازىرلەۋدى ۇيىمداستىرادى, سونداي-اق ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك نورماتيۆتەردىڭ جوبالارىنا كەلىسىم بەرەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
جاڭا نورمالاردىڭ ماڭىزىنا توقتالعان سەنات توراعاسى بۇل زاڭدار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قابىلدانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«وسى زاڭ ارقىلى ەلدى مەكەندەردى اگلومەراتسياعا جاتقىزۋدىڭ ولشەمشارتتارى, ۇكىمەتتىڭ, ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى بەكىتىلەدى. سونداي-اق بەس جىلدىق كەزەڭگە ازىرلەنەتىن اگلومەراتسيالاردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قابىلدانادى. جاڭا نورمالار حالىقتى قونىستاندىرۋ جانە وندىرىستىك كۇشتەردى ورنالاستىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ينجەنەرلىك, كولىكتىك, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. مۇنىڭ ءبارى اگلومەراتسياعا جاتاتىن ەلدى مەكەندەردە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «وسىمدىكتەر دۇنيەسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وسىمدىكتەر دۇنيەسى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قابىلدادى. بۇل قۇجاتتار وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. دۇيسەنعازى مۋسين ەلىمىزدىڭ بالىق شارۋاشىلىعى قورىنىڭ جاي-كۇيىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, كاسپي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ جانە سالانىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندەگى شارالاردى ۇسىندى.
ايگۇل قاپباروۆا ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ ناشار جابدىقتالۋىنا نازار اۋداردى. مۇنداي جاعداي ورمانشىلارعا ورتپەن ءتيىمدى كۇرەسۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى. دەپۋتات ورمانشىلاردىڭ جالاقىسى تومەن ەكەنىن دە تىلگە تيەك ەتىپ, ونى ەكى ەسەگە ءوسىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
