بيداي ارزان, ۇن قىمبات...

الايدا بيىل ءونىم مول بولعانىمەن, بيدايدىڭ باعاسى شارۋانىڭ ويلاعانىنداي بولمادى. باعا دۇرىس بولماي, بەرەكە بولمايدى. باعانىڭ جا­يىن بىلمەك ماقساتتا ءۇش شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسىمەن اڭگىمەلەسىپ كوردىك. ۇشەۋدىڭ ءبىرى – شاعىن شارۋا, ەكىنشىسى – ورتا, ءۇشىنشىسى – وزىق تەحنولوگياعا قول جەتكىزگەن ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى. وكىنىشكە قاراي, ۇشەۋىنىڭ دە بيدايدىڭ بۇگىنگى باعاسىنا كوڭىلى تولمايدى. شارۋالار­دىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى ەگىن ناۋقانى قارساڭىندا تونناسى 170-180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىق­تاپ بارعان بيدايدىڭ باعا­سى بۇگىندە 105-110 مىڭ تەڭگە­گە دەيىن قۇلدىراپ كەتكەن. ەسە­سىنە, ۇن قىمبات. ديىرمەندەر اق ۇن­نىڭ كيلوسىن 220 تەڭگەدەن ساتىپ جاتىر. ال «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» بيدايدىڭ ءبىر كيلوسىنا 112 تەڭگە ۇسىنىپ وتىر.

– بيىل بيداي قۇنى قۇلدىراپ كەتتى. باعا 35 پايىزعا دەيىن ءتۇستى. الا جازدايعى ماڭداي تەر, ادال ەڭبەگىمىز بەن قىرۋار شىعى­­نى­مىز­دى قوسا ەسەپتەسەك, ءبىزدىڭ تاباتىن تۇراقتى تابىسىمىزدىڭ مولشەرى 15-20 پايىز عانا بولادى. ياعني شارتتى تۇردە 10 ملن تەڭگە شىعىن شىعارساق, سونىڭ ۇستىنەن ءارى كەتسە 1,5-2 ملن تەڭگە تابىس تابامىز. بيىل باعا قۇلدىراپ كەتكەندىكتەن, تابىسىمىز ازايدى. مۇنىڭ سىرتىندا, جەر وڭ­دەۋ­گە قاجەت اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلعىلارى مەن تەحنيكالارى, قوسالقى بولشەك سياقتى تىكەلەي شىعىنداردىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتتى. بىلتىردان بەرى 200-250 پايىزعا دەيىن قىمباتتادى, – دەيدى ورتا شارۋا.

مىسالى, بىلتىر 50-52 ملن تەڭگە تۇراتىن جاڭا «ۆەكتور 410» كومباينىنىڭ قۇنى بيىل 100-102 ملن تەڭگەگە جەتكەن. قوسالقى بول­شەكتەر 2-2,5, ءتىپتى 3 ەسەگە دە­يىن قىمباتتادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بيدايدىڭ ارزانداپ, كە­رىسىنشە, تەمىر-تەرسەكتىڭ بىر­نە­شە ەسە قىمباتتاپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان گەكتارىنا 7-8 تسەنتنەردەن ءونىم الاتىن كوپتەگەن شارۋاشىلىق اۆتوماتتى تۇردە تا­بىسى جوق شارۋاشىلىقتارعا اي­نالادى.

– بيىل بيداي ءتۇسىمى مول بول­عان­دىقتان, شارۋالار باعانىڭ قۇل­­دىراۋىن سونشالىقتى قات­تى سەزىنە قويعان جوق. ەگەر اس­تىق ءتۇسىمى ورتا نەمەسە ورتادان تومەن بولعاندا, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاع­دايى تى­عىرىققا تىرەلەتىن ەدى. ناتي­­جەسىندە, تابىسسىز قالعان شارۋا­­شىلىقتار قارجى ۇنەم­دەۋ­گە كوشىپ, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتادى. ونسىز دا قازىر شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دەنى تەحنيكا پاركىن جاڭارتۋ, جاڭا تەحنولوگياعا كوشۋ, اۋىلشارۋا­شى­لىق قۇرىلعىلارىن ساتىپ الۋ باعىتىنداعى دامۋ جوسپارلارىن تەجەپ قويدى. ويتكەنى تۇراق­تى دامۋعا بيداي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مۇمكىندىك بەرمەي وتىر, – دەيدى تاجىريبەلى ديقان باۋىرجان بارساقباەۆ.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆتىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, بيداي – وزىندىك قۇنى وتە جوعارى تاۋار. بۇگىندە جەر يگەرىپ, بيداي وندىرۋگە قاجەت جانارماي, تەحنيكا, قوسالقى بولشەك, حيميالىق ءدارى قىمبات, سول ەسەپتەن بيداي دا قىمبات بولۋى كەرەك. قازىرگى نارىقتا بيدايدىڭ باعاسى ەڭ كەمى 140-150 مىڭ تەڭگە بولعاندا عانا ەگىن شارۋاشىلىعى دامىپ, ىلگەرىلەمەك.

بيداي باعاسىنىڭ تومەن­دە­گەنى, اسىرەسە وبلىستىڭ وڭ­تۇس­تىك اۋداندارىنداعى شاعىن شارۋا­شى­لىقتار ءۇشىن قيىن بولىپ تۇر. ايماقتاعى استىق القاپ­تا­­رىنىڭ 50 پايىزىنا جۋىعى وسى وڭتۇستىك وڭىرلەردە جاتىر. ماسەلەن, ناۋىرزىم اۋدانىنداعى شاعىن شارۋا قوجالىعى 2019 جىلعى قۋاڭشىلىقتا ءونىم الماق تۇرماق, القاپقا سەپكەن ءدانىن دە قايتارا المادى. 2020 جىلى استىق جاقسى ءتۇسىم بەرگەنىمەن, بىلتىر تاعى قۇرعاقشىلىق قىسىپ, 1 گەكتار جەردەن 2 تسەنتنەردەن ءونىم الدى.

– ال بيىل گەكتارىنا 10 تسەنت­نەردەن بيداي الدىق. بىراق با­عا­سى ارزانداپ كەتكەندىكتەن, العان ءونىمنىڭ ءبارى بىلتىرعى قارى­زىمدى جابۋعا عانا جەتتى. بىلتىر بيداي باعاسى 140 تەڭگە بولعان. كوكتەمگە قاراي 186-عا كوتەرىلدى. تۇقىمدى 160 تەڭگەدەن ساتىپ الدىق. ياعني قىمبات تۇقىم سەۋىپ, ارزان ءونىم ساتىپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە, قوسالقى بولشەك تە قىمباتتاپ كەتتى. بىلتىر 1 مو­يىن­تىرەكتى 7 مىڭنان الىپ ەدىك, بيىل ناۋقان كەزىندە 45 مىڭ­نان ساتىپ الدىق. بەلدىكتى 15-20 مىڭ تەڭگەدەن الساق, قازىر ول 110-120 مىڭ تەڭگە تۇرادى. جاڭا تەحنيكانىڭ ءبارى ەكى ەسە قىمباتتادى. تابىسىمىز كەمىپ, تەمىر-تەرسەكتىڭ باعاسى اسپانداپ بارادى. قوسالقى بولشەك, ديزەلدى وتىن دا قىمباتتاپ كەتتى. لوگيستيكاعا كەلسەك, بيداي تاسۋمەن اينالىساتىن جەكەمەنشىك «كاماز» كولىكتەرىنىڭ قىزمەتى ەكى ەسە قىمباتتادى. مۇنىڭ سىرتىندا, بيىل جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعىن كوتەرۋگە تۋرا كەلدى. ولاردىڭ دا اسىراپ وتىرعان بالا-شاعاسى بار. دۇرىس ايلىق بەرمەسەڭ, كەلەسى جىلى جۇمىسشى تابۋ قيىن بولادى. ءبىز سياقتى شاعىن شارۋاشىلىقتار بيدايدىڭ باعاسى 160 تەڭگەگە كوتەرىلگەن جاعدايدا عانا تابىسقا شىعىپ, دامي الادى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بيدايدان باسقانىڭ ءبارى قىمباتتاپ جاتىر, – دەدى «بوگدان» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دميتري يساەۆ.

شارۋالاردىڭ پىكىرى «بۇعان دەر كەزىندە نازار اۋدارىلماسا, الداعى ۋاقىتتا وڭتۇستىك وڭىر­لەردەگى ەگىس القاپتارىنىڭ كولە­مى قىسقارۋى مۇمكىن. بۇل اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا كوشۋىن ۇدەتەدى. ودان كەيىن اۋىل حالقىن كەيىن قايتارىپ الۋ وتە قيىن بولادى. ادامداردى وزدەرى تۇرعان مەكەنگە قايتا قايتارۋدان گورى, سول جەردەگى ەلدى ۇستاپ قالۋ قاشان دا جەڭىل ءارى ارزانعا تۇسەدى. بۇل بيدايدىڭ, مالدىڭ باعاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى» دەگەنگە سايادى. ارينە, قازىرگى نارىقتا مەملەكەت بيداي باعاسىنا تىكەلەي ىقپال ەتە الماس. ديىرمەندەر ارزان بيداي ساتىپ الۋعا تىرىسادى, بۇل – نارىقتىڭ زاڭى.

ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇ­گىندە ديىرمەندەر ءتۇرلى زاڭدى-زاڭسىز جولدارمەن رەسەيدىڭ ارزان ءارى ساپاسىز بيدايىن ساتىپ الىپ جاتىر. قازىر ديىرمەندەردىڭ كوڭىلى سول جاقتا. ارينە, ودان تۇسكەن پايدا ءوزىمىزدىڭ ديىرمەن­دەر­دە قالادى. بىراق ولار اۋىل شارۋا­شىلىعىن, وبلىستىڭ وڭ­تۇستىك وڭىرلەرىن دامىتۋعا ءبىر تيىن پايدا كەلتىرمەيدى. ولار تابىستارىن ءوز پايداسىنا, ديىرمەن كەشەنىن دامىتۋعا جۇمسايدى. بۇل جەردە ۇتىلاتىن – مەملەكەت. ويتكەنى استىق القاپتارى كەميدى, سايكەسىنشە, اۋىل تۇرعىندارى ازايادى. مۇنى قازىردەن رەتتەمەسەك, كەيىن كەش بولۋى مۇمكىن. ونسىز دا سوڭعى وتىز جىلدىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارى ازايدى. ەگەر اۋىلدا ادام بولماسا, اۋىل شارۋا­شىلىعىن ەشقانداي باع­دار­لاما دامىتا المايدى. ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن دە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن دە ەڭ الدىمەن ادامدار كەرەك.

جەر جاعدايى مەن ەل جاع­دايىن جەتىك بىلەتىن كانىگى ديقان باۋىرجان بارساقباەۆ وڭتۇستىك اۋدانداردى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا كورسەتىلىپ جات­قان جەڭىلدىكتەر مەن قولداۋلار نەگى­زىنەن وڭتۇستىكتە جاتقان ناۋىرزىم, تورعاي, جىتىقارا, قا­مىستى وڭىرلەرىنە باعىتتالۋى كەرەك دەگەن وي ايتادى.

– سولتۇستىك اۋداندارداعى استىق ءتۇسىمى, قانشا دەگەنمەن, تۇ­راقتى جانە ولار جىل سايىن, وڭتۇستىك وڭىرلەرمەن سالىس­تىر­عاندا, 2-3 ەسە جوعارى ءونىم الادى. بۇگىندە «وڭتۇستىك اۋداندار از ءونىم العانىمەن, بۇل وڭىردەگى بيداي ساپاسى جوعارى, سوندىقتان تابىسى تۇپتەپ كەلگەندە سولتۇستىك اۋداندارعا تەڭەسىپ قالادى» دەۋ­­­شىلەر كوپ. بۇل جالعان تۇسىنىك. ويتكەنى سولتۇستىك اۋداندار مەن وڭ­تۇستىك اۋداندارداعى بيداي ساپا­سىنىڭ ايىرماشىلىعى 5-اق پايىز. ال استىق شىعىمىنداعى ايىرماشىلىق – 200-300 پايىزعا دەيىن بارادى. سوندىقتان, سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قول­داۋ تەتىكتەرىنىڭ دەنىن وڭ­تۇستىك اۋدانداردى دامىتۋعا باعىتتاۋ كەرەك. ارتىلعانىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە تەڭ ءبولۋ كەرەك. مۇنىڭ رەتى كەلمەيتىن بولسا, وندا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» وڭتۇستىك اۋدانداردىڭ ساپالى استىعىن قىمبات باعامەن ساتىپ الۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, بىزگە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاي ءبىلۋ ماڭىزدى. وڭتۇستىك وڭىرلەردى ساقتاپ قالۋعا, دامىتۋعا قازىردەن باستاپ ماقساتتى قارجى ءبولىپ, كۇش جۇمساساق كەيبىر تۇستاردا ۇتىلۋىمىز ابدەن مۇمكىن, بىراق ونىڭ قايىرى الداعى ۋاقىتتا مول بولادى, بولاشاقتا ۇتاتىن بولامىز, – دەيدى ديقان.

بيىل تەك بيداي عانا ەمەس, مايلى داقىلدار دا ارزانداعان. ماسەلەن, زىعىردىڭ ءبىر توننا­­­سى جىلدا 200 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ, 300 مىڭعا دەيىن باراتىن. بيىل 200-دەن تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. كۇن­با­عىس تا ارزان.

– جالپى, مايلى داقىلداردىڭ باعاسى تومەندەدى. بىراق دۇكەندە كۇن­باعىس, زىعىر مايىنىڭ با­عا­سى وتە قىمبات. دەلدالدار مەن وڭدەۋشى كاسىپورىندار قىم­بات­­­تاتىپ وتىر. كۇنباعىستىڭ ار­زان­داپ كەتۋ سەبەبى بىلتىر ەكس­پورتتى شەكتەپ تاستادىق. ەكس­­پورتتى شەك­تەۋگە بولمايدى. ويت­­كەنى ول نا­رىق قوي. ءبىزدىڭ ەلگە 7 ملن توننا بيداي جەتەدى. قال­عانىن سىرتقا ساتۋ كەرەك. قازاقستان 7 ملن توننا بيدايدى كەز كەلگەن جىلى الا الادى. وعان تۇقىم دا, نان دا كىرەدى. سوندىقتان ەكسپورتتى ءبىر اشىپ, ءبىر جاۋىپ نارىقتى قۇبىلتۋدىڭ كەرەگى جوق. قازىر شەكارا اشىق, بىراق كەش, جازدا اشۋ كەرەك ەدى. مايلى داقىلدى ەكسپورتتاۋعا دا تىيىم سالدى, ودان مايلى داقىل ارزانداعانمەن, ماي ارزانداعان جوق, كەرىسىنشە قىمباتتاپ كەتتى. بيدايدىڭ باعاسى قۇلادى, ۇننىڭ باعاسى نەگە قۇلاعان جوق. اڭگىمە شارۋانىڭ ءونىمىن ساتىپ الاتىن دەلدالدار مەن وڭدەۋشىلەردە, – دەيدى س.بۇقانوۆ.

سوڭعى 3-4 جىل كولەمىندە قۋاڭشىلىق قايتالانىپ, بيداي ءتۇسىمى ازايىپ كەتكەن سوڭ, وڭتۇستىك اۋداندارداعى شارۋاشىلىقتار قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى داقىل مايسارى ەگۋگە كوشكەن. بىراق بيىل ودان دا قايىر بولمادى.

– مايسارىنى بىلتىر 200 تەڭگەدەن وتكىزىپ ەدىك, بيىل 85 تەڭگەگە ءتۇستى. جولدى ەسەپتەگەندە 75 تەڭگە بولادى. مەن تۇقىمدى 270-تەن ساتىپ الدىم. 450-دەن ساتىپ العاندار بار. بيىل 500 گەكتار ەگىپ ەدىم, كوبىن كيىك تاپتاپ كەتتى. ودان 100 گەكتارىن قايتا ەكتىم. كۇزدە قالعان 400 گەكتار القاپتىڭ 200-ءىن عانا جيناپ الدىم, – دەيدى شارۋا د.يساەۆ.

بيىل مايسارى ەككەننىڭ ءبارى شىعىنعا ۇشىراعان.

قوستاناي وبلىسى