كونستيتۋتسياعا سايكەس, ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىمىمەن جوعارعى سوت توراعاسىن سايلاۋ, قىزمەتتەن بوساتۋ جانە ونىڭ انتىن قابىلداۋ سەناتتىڭ ەرەكشە قاراۋىنا جاتادى. سەناتورلار باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى جاقىپ اسانوۆتى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق اسلامبەك مەرعاليەۆتى جوعارعى سوت توراعاسى قىزمەتىنە سايلادى.
ءوز سوزىندە ماۋلەن اشىمباەۆ جوعارعى سوت توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن نىعايتۋ جانە دامىتۋ جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتكەن جاقىپ اسانوۆقا العىس ايتتى.
سونىمەن قاتار پالاتا دەپۋتاتتارى تاياۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان ناريمان تورەعاليەۆتىڭ سەناتور رەتىندەگى وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. سەنات توراعاسى پالاتانىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ناريمان تورەعاليەۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتات نۇرتورە ءجۇسىپ سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «وزىندىك ەرەكشەلىگى بار تاۋارلاردى باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار تاۋارلاردى باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوباسىن قارادى.
قۇجاتتار ەلدىڭ زاڭناماسىنا قوسارلى جانە اسكەري ماقساتتاعى تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى كەزىندەگى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ كريتەريلەرىن جانە وسى سالاداعى وزگە دە ەرەكشەلىكتەردى ەنگىزۋدى قاراستىرادى. بۇل نورمالار ناقتى تاۋارلاردى باقىلاۋدىڭ جانە وسى تاۋەكەلدەردى جويۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋدى كوزدەيدى.
«وسى ارقىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جانە قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز ساۋداسىنا جول بەرمەۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. اتالعان رەفورما تاۋەكەلدەردى باعالاۋدىڭ ولشەمشارتتارىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا اقپاراتتىق ءىس-قيمىلدى ەنگىزۋگە, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ەرەكشە تاۋارلاردى باقىلاۋ سالاسىنداعى دەلدالدىق قىزمەتتەر كورسەتۋىن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ
ودان بولەك, زاڭ جوبالارىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن ناقتىلاۋ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ۇيىمدارمەن اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءتارتىبى, زاڭنامانى جانە باسقا دا نورمالاردى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى ەرەجەلەر دە بار.
سەنات دەپۋتاتتارى قۇجاتتا بەلگىلەنگەن جاڭاشىلدىقتاردى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولداي وتىرىپ, ولارعا تولىقتىرۋ ەنگىزدى. سوعان بايلانىستى زاڭ جوبالارىن ماجىلىسكە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
وتىرىس كەزىندە دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى.
قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى سالاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار قوعامدىق قاتىناستاردى كەشەندى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە, جاستاردىڭ دامۋىنا قاجەتتى مۇمكىندىكتەر جاساۋعا نەگىزدەلگەن.
«زاڭ جوباسىندا مىناداي ۇعىمداردى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتۋ ۇسىنىلادى: جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى, ۋاقىتشا جۇمىسقا ورنالاسپاعان جاستار (NEET ساناتىنداعى جاستار), جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى مامان, جاستاردىڭ ەڭبەك جاساقتارى.
سونداي-اق زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە «جاستار» ۇعىمىنىڭ جاس شەگىن 29-دان 35 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ جونىندە تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل جاستاردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا اسەر بەرەدى. جاستارعا تۇرعىن ءۇيدى جەڭىلدىكپەن جالعا بەرۋ جونىندەگى باعدارلامانى ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋگە نەگىزدەلگەن تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن.
ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ قۇجاتتارىنا, ونىڭ ىشىندە ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارىنا جاستارمەن جۇمىس بويىنشا ناقتى ينديكاتورلار, باعالاۋ كريتەريلەرى جانە كۇتىلەتىن ناتيجەلەر ەنگىزىلەدى», دەدى د.قىدىرالى.
بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك بلوكتى شەشەتىن بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى جاردەماقى بالا 1,5 جاسقا دەيىن جەتكەنشە تولەنەدى. ەڭ تومەن بازالىق زەينەتاقى مولشەرى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنەن – 70 پايىزعا دەيىن, ەڭ جوعارى بازالىق زەينەتاقى مولشەرى 120 پايىزعا دەيىن جەتكىزىلەدى. ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەپ بەكىتىلمەك. جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن تابىس شەگى 46 ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 55 ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتىلادى.
«جاستارىمىزدىڭ ءبىلىم الۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى, دەنساۋلىعى, ءوزىن-ءوزى دامىتۋى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە تولىققاندى قاتىسۋى ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىك پەن قولايلى جاعداي جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن كوكەيكەستى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. زاڭ جوباسى ساراپشىلار مەن قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان تالقىلاندى. اتالعان زاڭ جوباسىن قابىلداۋ جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىز», دەدى د.قىدىرالى.
سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇل زاڭ جاستاردى كەشەندى قولداۋ جانە وسى باعىتتاعى مەملەكەت ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن قابىلدانىپ وتىر.
«وسى زاڭ ارقىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا بەرگەن جەكەلەگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. قۇجاتتا ۋاقىتشا بوس جۇرگەن جاستاردى قولداۋ جانە جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. سونداي-اق زاڭدا بالا كۇتىمى بويىنشا الەۋمەتتىك تولەمدەر كەزەڭىن 1,5 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋعا جانە 1 مەن 6 جاس ارالىعىنداعى ءار بالاعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋعا قاتىستى نورمالار بار. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭ جاستار ساياساتى بويىنشا قاجەتتى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەنى وڭ شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن بىرگە وتىرىستا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. عالياسكار سارىباەۆ ەلدەگى تسيفرلاندىرۋدىڭ جاي-كۇيىن سىنعا الىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى جانە ساپاسىز ينتەرنەت ءۇشىن ايىپپۇلداردى ۇلعايتۋدى ۇسىندى.
باۋىرجان قانيەۆ تەمىرجول سالاسىنداعى وزەكتى پروبلەمالارعا نازار اۋدارىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» اق-دا تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن, ونىڭ ىشىندە ۆاگوندار پاركىن جاڭارتۋ, بيلەت تاپشىلىعىنا جانە ولاردىڭ جوعارى باعاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق جىلجىمالى قۇرام پاركىندە 2 228 ۆاگون بار, ولاردىڭ 35%-ىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 28 جىلدان اسىپ كەتكەن. تالگو ۆاگوندارىن ەسەپتەمەگەندە جولاۋشىلار ۆاگوندارى ورتاشا ەسەپپەن 63%-عا, ال لوكوموتيۆتەر 67%-عا توزعان.
«تەمىر جول تاسىمالىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى مەن ترانزيتتىك الەۋەتىن ەسكەرە كەلگەندە «قازاقستان تەمىر جولى» اق تۇبەگەيلى رەفورمالاردى قاجەت ەتەدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋدى, ەڭ الدىمەن, سالانىڭ تاجىريبەلى ماماندارىن باسشىلىق لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋدان باستاعان ءجون دەپ سانايمىز. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ سالدارىنان بولعان جاعىمسىز جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جەكەشەلەندىرىلگەن تۇيىقتاردى, باگاج بولىمشەلەرىن «قازاقستان تەمىر جولى» اق مەنشىگىنە قايتارۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
امانگەلدى تولاميسوۆ مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلۋىنا جانە اۋرۋحانالاردىڭ كرەديتورلىق بەرەشەگىنىڭ وسۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
نۇرتورە ءجۇسىپ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ەسكەرتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە سەناتور اسا ماڭىزدى نىسانداردىڭ كەشەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جانە توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.
سەناتور, سونداي-اق اپاتتى احۋال تۋىنداعان كەزدە ۇكىمەت ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ, تەز ارەكەت ەتۋدىڭ ورنىنا پرەزيدەنتتىڭ نۇسقاۋىن كۇتىپ قالاتىنى, ءسويتىپ, پروبلەمالاردى شەشۋ پروتسەسىن كەشىكتىرەتىنىن تۇسىنە المايتىنىن ايتتى. سەناتور ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا ايتقان ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە اسا ماڭىزدى نىساندارعا قاۋىپسىزدىكتىڭ كەشەندى جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
ءالىمجان قۇرتاەۆ تۇركىستان وبلىسىنىڭ كەنتاۋ قالاسىنداعى, سونداي-اق وعان ىرگەلەس جاتقان اششىساي, حانتاعى, بايىلدىر, قارناق, قۇسشى-اتا, شاشتوبە, بۇرگەم ەلدى مەكەندەرىندەگى ەكولوگيالىق پروبلەماعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
