بىرىنشىدەن, ءۇش جولاقتى ەل قازاقستاننىڭ باستى ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. ماسەلەن, فرانتسيا 2005 جىلدان بەرى قازاقستانعا جالپى كولەمى 17 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىپ, ەڭ ءىرى بەس ينۆەستور ەلدىڭ قاتارىنا كىردى. بيىلعى 9 ايدا ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 2,5 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بۇل بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 6,1 پايىزعا جوعارى.
وعان قوسا, فرانتسيانىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن جاساعان ساۋدا-ساتتىعىنىڭ 90 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. ەكى مەملەكەت ەنەرگەتيكا, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, جەڭىل ونەركاسىپ, قۇرىلىس, اەروعارىش, ماشينا جاساۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تاماق ونەركاسىبى سالالارىندا ءتيىمدى جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستاندا 170-تەن استام فرانتسيالىق كومپانيا مەن بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. Total Energies, Air Liquide, Airbus, Alstom, Orano جانە Danone سەكىلدى فرانتسۋز كومپانيالارى ەكونوميكامىزدىڭ جەتەكشى ينۆەستورلارى قاتارىندا. بىلتىر ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى بەكىتىلدى.
بۇدان بولەك, قازاقستان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە فرانتسياعا ۋران ەكسپورتتاۋ جونىنەن جەتەكشى مەملەكەت سانالادى. قارت قۇرلىققا اكەلىنەتىن بۇل راديواكتيۆتى زاتتىڭ 23 پايىزعا جۋىعى توعىزىنشى تەرريتوريادان تاسىمالدانادى. ەلىمىز الەمدە ۋران ءوندىرۋ بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا ەكەنى بەلگىلى. جاھاندىق نارىقتىڭ 40,6 پايىزىن ۇلى دالادان شىعاتىن مەتالل قامتاماسىز ەتەدى.
ۋران تاقىرىبىنان اۋىتقىمايىق. Euroactiv سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسمي ەليسەي سارايى قازاقستانداعى اتوم سالاسىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. اتالعان ەلدىڭ كومپانيالارى قازاقستاندا سالىناتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدەن ءۇمىتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسياعا ساپارى كەزىندە Électricité de France (EDF) كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ليۋك رەمونمەن كەزدەستى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلانعان. پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جەلدىبايدىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماسەلە ەلىمىزدە اەس سالۋ جوسپارى تۇرعىسىنان وزەكتى. سونداي-اق كەزدەسۋدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار Orano S.A. كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەcىنىڭ توراعاسى كلود يموۆەن كەزدەسۋ بارىسىندا اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. كومپانيانىڭ قازاقستاندا اتقارىپ جاتقان جۇمىسىنىڭ قازىرگى ناتيجەلەرى مەن الداعى جوسپارى تانىستىرىلدى. KATCO بىرلەسكەن كاسىپورنى قازاقستاندا جىلدىق ۋران ءوندىرىسىنىڭ 15 پايىزىن جانە الەمدىك ءوندىرىستىڭ 7 پايىزىن شىعارادى. Orano S.A. – فرانتسيا اتوم ونەركاسىبى سالاسىنىڭ كوشباسشىسى.
وسى ساپار بارىسىندا قابىلدانعان بىرلەسكەن مالىمدەمەدە اسا باعالى شيكىزات ماتەريالدارى, ونىڭ ىشىندە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن ماتەريالدار سالاسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنى حابارلاندى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, «جاسىل سۋتەگىن» ءوندىرۋ, بەيبىت اتومدى پايدالانۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, تەمىر جول كولىگى جانە اگروونەركاسىپ كەشەنى سالالارىندا بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويىلدى. دەمەك, اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە فرانتسۋز كومپانيالارى بەلسەندى تارتىلۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ كوكجيەگى مۇناي-گاز سالاسىندا دا كەڭەيە تۇسپەك. ماسەلەن, ق.توقاەۆ Total Energies ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى پاتريك پۋياننەمەن جانە Air Liquide كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى فرانسۋا جاكوۆپەن كەزدەستى. مۇناي-گاز سالاسىندا ءىرى كاسىپورىن سانالاتىن Total Energies كومپانياسى ەلىمىزگە 12 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيعان. وسى ورايدا, اتالعان كاسىپورىن قازاقستاندا تاعى بىرنەشە اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, قۋاتى 1 گۆت-تىق جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەك. نىسان 2026-2027 جىلدارى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. جوبانىڭ بولجامدى قۇنى – 1,9 ميلليارد دوللار.
Air Liquide حيميا كومپانياسى دا ەلىمىزگە مول قاراجات قۇيعان. قازاقستاندا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 120 ميلليون ەۋرو بولاتىن جوبالاردى ىسكە اسىردى. ماسەلەن, كومپانيانىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان «ەر ليكيد مۇناي تەح گازى» بىرلەسكەن كاسىپورىنى اتىراۋ مەن پاۆلودارداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ بازاسىندا تەحنيكالىق گاز ءوندىرىسىن جولعا قويدى. اتىراۋ وبلىسىنداعى پوليپروپيلەن وندىرەتىن KPI.Inc گاز-حيميا كەشەنى ءۇشىن سىعىمدالعان اۋا مەن ازوت وندىرەتىن قوندىرعى سالدى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى Airbus, Saint-Gobain, Boehringer Ingelheim France, Soufflet Group, Total Energies, BPI France, Vicat, Syctom, Pellenc, Total Eren, PCM, Safran, Thales, Groupe EDF, Assystem, Evolution International, MHB SAS, Exa International, Rungis Semmaris, MBDA, SOPREMA جانە باسقا دا فرانتسيانىڭ ءىرى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى.
ەكىنشىدەن, فرانتسيا ورتالىق ازيامەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى. مۇنى مىنادان بايقاۋعا بولادى. وتكەن ايدا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون ەليسەي سارايىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆپەن كەزدەستى. بىلتىر تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ءپاريجدىڭ ءسان-سالتاناتىن تاماشالاپ قايتتى. ال وتكەن اپتادا مەملەكەتتەر باسشىلارى تەلەفون ارقىلى سويلەستى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءۇش جولاقتى ەلدىڭ ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى بەكەر ەمەس. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋى سالدارىنان كرەملگە سانكتسيالار سالىنعانى ءمالىم. وسىلايشا, ءسىبىردىڭ گازى مەن مۇنايىن ساتىپ الىپ وتىرعان ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى بىرقاتار قيىندىققا تاپ بولدى. مۇنىڭ بالاما ءبىر شەشىمى رەتىندە قارت قۇرلىق قارا التىنى مەن كوگىلدىر وتىنى مول ورتالىق ازيامەن ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتپاق.
«ەۋروپالىقتار رەسەي كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنا ەمبارگو سالىنعاننان كەيىن ورتالىق ازياداعى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا قىزىعادى. قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى كولىك دالىزدەرىنە ىقىلاس بىلدىرەدى. سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرى دە رەسەي ەكونوميكاسىنا سالىنعان سانكتسيالاردان كەيىن حالىقارالىق ارەنادا سەرىكتەستىكتەرىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇددەلى», دەيدى IFRI ساراپتاما ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى مايكل لەۆيستوۋن.
