سۋرەتتەردە: 1. جانارسىز قار بارىسى; 2. ۇلكەن ءجۇرەك يەسى – سالتانات سەيىتوۆا; 3. «قازاقستاندىق» قىران
جاقىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – بىشكەك قالاسىندا اتالعان جىرتقىش ءتۇرىن ساقتاپ قالۋعا ارنالعان حالىقارالىق جيىن ءوتتى. قار بارىسى مەن ونىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى جاھاندىق باعدارلامانىڭ (GSLEP) باسقارۋشى كوميتەتىنىڭ جەتىنشى وتىرىسىنا ەلىمىزدىڭ اتىنان قاتىسقان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى ءاليا شالابەكوۆا قازاقستاندا وسى اڭنىڭ ەرەكشە قورعالاتىن 9 تابيعي اۋماقتا مەكەندەيتىنىن اتاپ ءوتىپتى.
– قار بارىسى – قازاقستاننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ءىرى جىرتقىشتارىنىڭ ءبىرى. 1978 جىلى ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلدى. اتالعان جىرتقىش – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سيمۆولى. سونىمەن قاتار ونىڭ قازاق حالقىنىڭ باعا جەتپەس تابيعي جانە مادەني مۇراسىن بەينەلەيتىن ۇلكەن قوعامدىق ماڭىزى بار, – دەگەن ۆيتسە-مينيستر ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار ارقىلى قار بارىسىن ساقتاۋ بويىنشا كوپتەگەن ماسەلە وڭ شەشىلىپ جاتقانىمەن, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءالى دە وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىنە توقتالدى. سولاردىڭ اراسىندا براكونەرلىك جانە قار بارىسى دەريۆاتتارىنىڭ زاڭسىز ساۋداسى دا بار.
ءوزىمىز كۋا بولعان مىنا ءبىر وقيعا ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. 2021 جىلدىڭ 5-11 قىركۇيەك كۇندەرى ەۋروپالىق وداقتىڭ «WECOOP» («ەۋروپالىق وداق – ورتالىق ازيا: سۋ رەسۋرستارى, قورشاعان ورتا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق») جوباسى اياسىندا ورتالىق ازيا جۋرناليستەرى اراسىندا وتكەن «بيوالۋانتۇرلىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ – ءبىزدىڭ جالپىعا ورتاق مىندەتىمىز» اتتى حالىقارالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازدارى «ايىر قالپاقتى» اعايىنداردىڭ استاناسىندا وتەتىن جيىنعا شاقىرتۋ الدىق.
بىشكەكتە وتكەن ماراپاتتاۋ سالتاناتى مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى مەن ونىڭ شەشۋ جولدارىنا ارنالعان «تابيعي ەكوجۇيەلەر – كليماتتى تۇراقتاندىرۋدىڭ نەگىزگى مەحانيزمدەرى» اتتى كەڭەسىنەن كەيىن قىرعىز باۋىرلارىمىز اپتا بويى ءوز مەملەكەتىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعات پەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار, اڭ-قۇستاردى ساقتاپ قالۋ جولىندا جاساپ جاتقان جۇمىستارىمەن تانىستىرىپ, رەسپۋبليكا وبلىستارىن ارمانسىز ارالاتتى. سوندا بايقاعانىمىز, قىرعىز اعايىندار ءدال وسى ەكولوگيا ماسەلەسىنە كەلگەندە بىزدەن وزىپ تۇر. ايىر قالپاقتى باۋىرلار قورشاعان ورتانى قورعاۋدا شەتىنەن ەلشىل. اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا قاراپ سۇيسىنەسىڭ. ءار اۋىلدىڭ قاراپايىم تۇرعىنى تابيعاتتى ساقتاپ قالۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدى پارىزىم دەپ سانايدى. بۇعان اياعىمىزدى اتتاپ باسقان سايىن كوز جەتكىزە تۇستىك.
ءبىر عانا مىسال. ىستىقكول وبلىسىنىڭ قارا-تالاا اۋىلىنداعى «اق-بۇلۇن» قورىعىنىڭ جەرى اۋكتسيونعا شىعارىلىپ, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە اراب شەيحتەرىنە ساتىلىپ كەتەدى. ساتىپ العان شەيحتەر مۇنداعى كول مەن ورماننىڭ اڭ-قۇستارىنا قۇس سالىپ, ساياتشىلىقپەن اينالىسۋدى ماقسات تۇتقان. وسىنى ەستىگەن اۋىل تۇرعىندارى جاپپاي باس كوتەرىپ, كۇيى قاشقان قورىق پەن ونداعى سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستاردى ساقتاپ قالۋعا بارىن سالادى. اۋىل تۇرعىندارى اراسىنان ارنايى باستاماشىل توپ قۇرىلىپ, مەملەكەتكە تالاپ-تىلەكتەرىن جەتكىزەدى. كوپ ۇزاماي, تۇرعىندار جەڭىسكە جەتىپ, اراب شەيحتارىمەن بولعان كەلىسىمنىڭ كۇشى جويىلادى.
سول سەكىلدى, «سۋ مۋزەيى» دەيسىز بە, جەرگىلىكتى ەكولوگ ەۆگەنيا پوستنوۆانىڭ «ەكوۇيى», سارۋ اۋىلىنداعى «جۋكۋ» قورىعى, «پلانەرتالىق كوز» كيىز ءۇي لاگەرى, «بارىستىڭ كوز جاسى» اتتى اڭىزعا سەبەپ بولعان «بارسكوون» شاتقالى, سپيرۋلين فەرماسى, «جەردەگى جۇماق» اتانعان «الا-ارچا» ۇلتتىق تابي پاركى – ءبارى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمەنى قاجەت ەتەدى.
قىرعىزستانداعى شۋ وبلىسىنىڭ كىشكەنتاي عانا نوۆوپوكروۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سالتانات سەيىتوۆا ءوز ۇيىنەن «جابايى اڭداردى وڭالتۋ ورتالىعىن» اشقان. ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار «ۇلكەن جۇرەك يەسى» دەپ اتايدى. ول براكونەرلەردەن زارداپ شەككەن نەمەسە جارالانعان اڭ-قۇستاردى ەمدەپ, قايتادان قاتارعا قوسۋمەن اينالىسادى. ال ءوز ەركىمەن كۇن كورە المايتىندارىن ورتالىقتا پانالاتىپ, باعىپ-قاعادى. بۇل ءۇشىن «بۋگۋ-ەنە» دەپ اتالاتىن ارنايى قوعامدىق قور دا قۇرعان. اڭ-قۇستاردىڭ قامقورى سەيىتوۆانىڭ اۋلاسىن ناعىز حايۋاناتتار باعى دەرسىز. ءتىپتى مۇندا ءسىز حايۋاناتتار باعىندا كەزدەستىرمەيتىن اڭدار دا ءجۇر. ولاردىڭ تاعدىرلارى دا ارقيلى. مۇنداعى ءار جانۋاردىڭ ءوز حيكاياسى بار. ءبىرى داۋاسىز دەرتكە شالدىقسا, ەكىنشىسى ماڭگىلىككە ۇشا المايتىن بولىپ قالعان. قاسكويلەرگە جەم بولىپ, جاراقات العاندارى دا كەزدەسەدى. «جىرتقىش اڭ عوي» دەسەڭىز دە, حالدەرى ايانىشتى.
سالتانات ەڭ الدىمەن وڭالتۋ ورتالىعىنداعى قاسقىرلارمەن تانىستىردى. تەمىر توردىڭ ىشىنە موينىمىزدى سوزا قارادىق. قاسقىر كورىنبەيدى. كەيىپكەرىمىز ىشىنە كىرىپ, اعاش ۇيشىكتىڭ ارتىندا تىعىلىپ جاتقان ءتۇز تاعىلارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كوتەرىپ الىپ شىعىپ, كورسەتكەن سوڭ عانا جاعدايدى تۇسىنگەندەي بولدىق. ادەتتە, قاسقىردان قورىقپايتىن جان بولمايتىنى راس. ال مىنا ارلاندار بىزگە ۇركە قاراپ, كوزدەرى جاۋدىرەپ تۇر. بىرەۋىنىڭ موينىنداعى تەمىر سىمنىڭ ءىزى ءالى كۇنگە دەيىن جازىلماپتى. سالتاناتقا بۇل قاسقىرلاردى جەرگىلىكتى قورىقشىلار اكەلىپ بەرگەن. ەكەۋىن دە قالىڭ سىممەن بايلاپ-ماتاپ, ابدەن قيناپ, دالاعا لاقتىرىپ كەتىپتى. سودان دا بولار, قانشا جەردەن جىرتقىش بولعانىمەن, جاسقانشاق, ءالى كۇنگە دەيىن ادامدارعا قورقا قارايدى.
ورتالىقتاعى تۇلكىنىڭ جاعدايى دا قاسقىردىڭ تاعدىرىنا ۇقساس. وسىندا كەلگەنشە كىشكەنتاي عانا دەنەسىنىڭ جاراقاتتاردان ساۋ-تامتىعى بولماپتى. بۇگىندە سالتاناتتىڭ ارقاسىندا جازىلىپ, قاتارعا قوسىلعانىمەن, ج ۇلىنعان تابانىنىڭ كەسىرىنەن اياعىن دۇرىستاپ باسا المايدى.
مۇندا سانى جاعىنان ەڭ كوپ جىرتقىشتار – سىلەۋسىندەر. ءۇش ۇيگە ءبولىپ قامالعان ولار العاشىندا ەكەۋ عانا بولعان. ورتالىقتا بالالاپ, كوبەيگەن. ءبىز كەلەردەن ءبىر كۇن بۇرىن عانا بىرەۋى بەلگىسىز اۋرۋدان ءولىپتى. «سىلەۋسىندەر قانشا جەردەن جىرتقىش اڭ بولعانىمەن, جۇرەكتەرى ءالسىز. قاتتى سوققاندا جارىلىپ كەتۋگە دەيىن بارادى. سوسىن اۋرۋعا ءتوزىمسىز», دەيدى سالتانات. تورعا جاقىنداعان بىزگە ولار ازۋىن كورسەتىپ, كادىمگىدەي ايبات شەگەدى. ودان, جالپى, ورتالىقتاعى بىردە-ءبىر جىرتقىشتان قورىقپايتىن – تەك سالتانات. كەز كەلگەن جىرتقىشتىڭ تورىنا كىرىپ, ەمىن-ەركىن ۇستاپ ءجۇر. سىلەۋسىندەردىڭ ونىڭ ارقاسىندا سەكىرىپ, ەركەلەپ جۇرگەنىنە قىزىققان ءبىز سالتاناتتىڭ رۇقساتىمەن, سىلەۋسىننىڭ ءتولىن قولىمىزعا الىپ, كوتەرىپ كوردىك. نە دەگەنمەن تاۋ-تاستى كەزىپ, جىڭعىل-جىڭعىلدىڭ اراسىندا جۇرەتىن جىرتقىش اڭ ەمەس پە, ءتول دەگەنمەن, ىرىلداپ قويادى.
وسى ورتالىقتا قازاقستاننىڭ قار بارىسى دا بار. كادىمگى بارىس. ونى العاش كورگەن كەزدە كوزىمىز ۇياسىنان شىعىپ كەتە جازدادى. ء«بىزدىڭ» براكونەرلەر اتىپ, وڭ جامباسىن جارالاعان. ەكى كوزى مۇلدەم كورمەيدى. اڭشىلاردان قاشقاندا تاسقا سوعىلىپ, جانارىنان ايىرىلىپتى. سالتاناتقا بۇل بارىستى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىنداعى قىرعىز الاتاۋىنىڭ تومەنگى جوتاسىنان شەكاراشىلار تاۋىپ الىپ, اكەلىپ بەرىپتى. بارىستىڭ وڭ جامباسىن ەمدەپ جازعانمەن, قوس جانارىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماعان. ونىڭ باس سۇيەگىنەن جەتپىسكە جۋىق بىتىرا وعىن العان. ءتىپتى ونىڭ كوزىن ەمدەۋ ءۇشىن سالتانات الەمنىڭ زوولوگ دارىگەرلەرىنەن كومەك سۇراپ, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا اعىلشىنشا پوست جازىپتى. ونىڭ بۇل جازباسىنا ءۇن قاتقان نەمىس ەرىكتىسى گۋردۋن گەرمانيادان ارنايى كەلگەن. ءبىز سالتاناتتىڭ ورتالىعىنا بارعاندا, ونىڭ كەلگەنىنە ءبىر اپتادان اسىپتى. گەرمانيالىق ەرىكتىمەن سويلەسىپ كورىپ ەدىك, ول بارىستىڭ كوزىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن نەمىس دارىگەرلەرىمەن كەڭەسكەنىن ايتتى. ولار ءۇمىت جوق ەكەنىن جەتكىزگەن.
سالتاناتتىڭ ايتۋىنشا, گەرمانيالىق ەرىكتى بارىستىڭ ەم-دومىنا كەرەكتى ءدارى-دارمەكتەر مەن كۇندەلىكتى اسىنا دەپ قوماقتى قاراجات تا الا كەلگەن. گۋردۋن – ماماندىعى بويىنشا ساۋلەتشى, جان-جانۋارلاردى قاتتى جاقسى كورەدى. سوندىقتان دا, ولاردان قولدان كەلگەن كومەگىن ايامايتىن كورىنەدى.
– بۇل بارىس جارتى جىل دەگەندە ءوز-وزىنە زورعا كەلدى. ادام سەكىلدى كۇيزەلىپ, ۇرەيلەنگەن كەزى كوپ. تاماق ىشپەي قويعان كۇندەرى كوپ بولدى. باسىندا دىبىسقا مۇلدەم جاۋاپ قاتپايتىن. كەيىن تاس لاقتىرۋ سەكىلدى تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ, دىبىستارعا نازار اۋدارۋدى ۇيرەتتىك, – دەيدى س.سەيىتوۆا.
وسىلايشا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سيمۆولى سانالاتىن اتالعان قار بارىسى الگى ورتالىقتا قازاقستاندىق قاسكويلەردىڭ ز ۇلىمدىعىنىڭ ءتىرى بەلگىسىندەي بولىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداعى قىرانداردىڭ دا تاعدىرى كوڭىل تولقىتادى. ورتالىقتا بارلىعى التى بۇركىت بولسا, سونىڭ ۇشەۋى – قازاقستانعا «تيەسىلى». ءبىر قىراندى سيراعى اعاشقا بايلاۋلى كۇيىندە تاۋىپ الىپتى. ونى تۇرعان تورىنان شىعارىپ كورسەتىپ ەدى, الگى بۇركىت اۋلانى ءبىر اينالدى دا «ۇيىنە» قايتا كىردى.
– كۇندەلىكتى تىرلىگى سول. قاناتىن قاعا المايدى. تاۋىق سەكىلدى, اينالشىقتايدى دا قويادى. ۇشۋعا ۇيرەنبەگەن, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ءبىزدى «قازاقستاندىق» بۇركىتتەر قاتتى قىزىقتىردى. سالتاناتتىڭ ايتۋىنشا, ونى الەۋمەتتىك جەلىدەگى جارنامادان كورىپ, ساتىپ الىپتى. ۇشەۋى دە بۋرابايدان كەلگەن. ولاردى سوندا فوتوعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن پايدالانعان كورىنەدى. قىرانداردى قىستا قولعا ۇستاۋ قيىن جانە باسى ارتىق شىعىن بولعان سوڭ, قوجايىندارى ساتۋعا شىعارىپتى.
– بارلىق ەلدە بۇركىتتەردىڭ تاعدىرى قيىن, – دەيدى سالتانات, – ولار كوپ جەرلەردە بۋرابايداعى سەكىلدى ء«تىرى ەكسپونات» رەتىندە پايدالانىلادى. بىزدە دە سولاي. ال ولارمەن فوتوعا ءتۇسۋ «ناۋقانى» اياقتالعان سوڭ, ومىرلەرى قيىنداي تۇسەدى. ولارعا ازىق تاۋىپ بەرۋ قىمباتقا شىعادى. سونداي كەزدەردە جاپپاي ساتىلىمعا شىعارادى. ولاردى «ەكسپونات» رەتىندە پايدالانعان شاقتاردا دا دۇرىس قارامايدى. ۋاقتىلى تاماقتاندىرمايدى. قاناتىن جازىپ, ۇشۋعا ۇيرەتپەيدى. مىسالى, ءبىزدىڭ بىشكەكتەن كەلگەن قىران اشىعىپ قالعانى سونشالىق, ءۇش ساعات بويى دەمالماستان تاماقتان باسىن العان جوق. بۇركىتتەر ورتالىققا كەلگەن كۇننىڭ وزىندە ۇشا الماعاندىقتان, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كۇندەرىن تەمىر توردا وتكىزۋگە ءماجبۇر.
جارالانعان جابايى جانۋارلاردىڭ «اناسىنا» اينالعان سالتانات وسى ورتالىعى ءۇشىن مەملەكەتتەن ءبىر تيىن كومەك المايتىن كورىنەدى. وعان كەيدە جەكەلەگەن ازاماتتار قولداۋ كورسەتەدى. كورشى-كولەم, اۋىل تۇرعىندارى مەن ەرىكتىلەر اڭداردى تاماقپەن قامتۋعا اراگىدىك قولۇشتارىن سوزادى. جۇمىسشىلار جالداۋعا جاعدايى جوق. ءوزى ءۇش بولمەلى شاعىن ۇيدە تۇرادى. سالتاناتتىڭ قىزى جانۋارلار مەن اڭداردى باعۋعا قارايلاسىپ, قولقانات بولىپ ءجۇر. ول كەلەشەكتە ۆەتەرينار ماماندىعىن يگەرىپ, اناسىنىڭ جۇگىن جەڭىلدەتسەم دەيدى.
– كوبىسى «جانۋارلاردى بوساتىپ قويا بەرسەڭشى» دەيدى. بىراق بۇل مۇمكىن ەمەس. مەن ونسىز دا وزدەرى ءومىر سۇرۋگە قايتادان بەيىمدەلە الاتىندارىن جازىلعان سوڭ بوساتىپ قويا بەرەمىن. ال وزدىگىنەن كۇن كورە المايتىندارىن بوساتسام, ولار ءولىپ قالادى, – دەيدى ۇلكەن جۇرەكتى كەيىپكەرىمىز.
اڭگىمەمىز قار بارىسىنان باستالدى عوي. قولىمىزعا قالام الىپ, وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان دا ءوزىمىز كوزىمىزبەن كورگەن قازاقستاندىق قار بارىسىنىڭ قيىن تاعدىرى ەدى. جانارسىز جاۋتەڭدەگەن قار بارىسى ەسىمە تۇسسە, ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەگىم قانجىلايدى.
حالىق «اڭنىڭ دا كيەسى بار» دەپ بەكەر ايتپايدى عوي...
نۇرسۇلتان مىقتىباي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
