وسى سۇراقتارعا جان-جاقتى جاۋاپ بەرىپ, كەڭىنەن مالىمەت ۇسىنعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى اعا جەدەل ۋاكىلى نۇرجان تەمىرباەۆ ءححى عاسىرداعى تەحنولوگيانىڭ دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ىزدەۋدەگى ادامداردىڭ جۇرگەن جەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنيكالىق قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ادامدى ىزدەستىرۋ بويىنشا جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋدە تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋ تۋرالى اقپارات قۇپيا ساقتالادى. ياعني جاريالاۋعا جاتپايدى.
قولدا بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلى حابار-وشارسىز كەتكەن كامەلەتكە تولماعان 186 بالاعا ىزدەستىرۋ جاريالانعان, ونىڭ 176-سى تابىلىپ, التاۋىنىڭ تاعدىرى ءالى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. سونىمەن قاتار بيىل ءتارتىپ ساقشىلارى كەزەكشى تاۋلىكتە ىزدەستىرۋ جاريالانباستان حابار-وشارسىز جوعالعان 9 148 ادامدى تابۋعا تىرىسقان. ونىڭ 8 952-ءنىڭ جۇرگەن جەرى انىقتالسا, 196-ى ءالى تابىلماپتى.
– ستاتيستيكا كوبىنە ەر ازاماتتاردىڭ جوعالاتىنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ ماۋسىمدىق جۇمىستارعا, ءارتۇرلى رەيستەرگە (اۆتوكولىكتى ايداپ اكەتۋ, جۇكتەردى تاسىمالداۋ جانە ت.ب.) قىزمەتتىك ىسساپارلارعا شىعۋىنا بايلانىستى. ايەلدەر اراسىندا كوبىنە ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەندەر, ال جاسوسپىرىمدەر اراسىنان قولايسىز وتباسىنان شىققاندار جوعالادى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ وتباسىنان كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى – اتا-انالارىمەن جانجالداسۋى. مۇنداي جەتكىنشەكتەردىڭ كوبىنىڭ اكە-شەشەسى ماسكۇنەم, ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ كەلەدى. وتباسىندا بەرەكە-بىرلىك بولماعان سوڭ وڭ-سولىن تانىپ قالعان بالا جەكە تۇرعىسى كەلەدى. جاۋاپسىز اكە-شەشەسى اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعاننان كەيىن بالالار كامەلەتكە تولماعاندار ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى, كەيىن ولارعا حابار-وشارسىز جوعالعاندار رەتىندە ىزدەۋ جاريالانادى.
سونداي-اق بالالاردىڭ ۇزاق ۋاقىت ويىن كلۋبتارىندا ءجۇرۋى, اتا-انالارىنىڭ جازاسىنان قۇتىلۋ ءۇشىن ۇيدەن جانە مەكتەپتەن قاشۋ فاكتىلەرى دە ءجيى تىركەلىپ جاتادى. ادامداردىڭ حابار-وشارسىز جوعالۋىنىڭ 100 جاعدايىنىڭ 80-نەن استامىندا جوعالعانداردىڭ جۇرگەن جەرى انىقتالىپ, ولار تۋىستارىنا قايتارىلادى, – دەيدى نۇرجان تەمىرباەۆ.
كەيىنگى جىلدارى كوپتەگەن جاس, اسىرەسە كامەلەتكە تولماعان قىزدار ينتەرنەتتەگى تانىسۋ سايتتارىنا كىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ادەتتە ولار وسىنداي سايت ارقىلى تانىس تاپقانىن اتا-انالارىنا, جاقىن تۋىستارىنا ايتپاي, جاسىرىن ۇستايدى. تانىسىنىڭ ايتقانىنا ەرىپ, ۇيدەن كەتىپ قالاتىندارى دا از ەمەس. ءتىپتى ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى تانىسقان ادامىمەن بىرگە تۇرىپ, وزدەرى تۋرالى ۇزاق ۋاقىت حابار بەرمەي كەتەتىن جاستار دا كەزدەسەدى. ءتارتىپ ساقشىلارى مۇنداي كەزدە ىزدەستىرۋ جۇمىسىنىڭ قيىندايتىنىن العا تارتادى.
– ازاماتتاردىڭ جوعالۋى تۋرالى ءاربىر ارىز, حابارلاما بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ولاردىڭ جۇرگەن جەرىن انىقتاۋ بويىنشا دەرەۋ شارالار قابىلدايدى. ارىز قابىلدايتىن پوليتسيا قىزمەتكەرى ارىزدانۋشىدان جاۋاپ الادى, ودان ادامنىڭ جوعالۋ ءمان-جايلارى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى, تۋىستىق جانە وزگە دە بايلانىستارى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات الىنادى. ءتىپتى جوعالعان ادامنىڭ ءتۇر-الپەتىنىڭ بەلگىلەرىن, سوڭعى انىقتالعان ورنىن سيپاتتاۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇدان ءارى ارىز بەرۋشىنىڭ جانە كۋاگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن جەدەل تەرگەۋ توبى حابار-وشارسىز جوعالعاننىڭ سوڭعى تۇرعان جەرىن, تۇرعىن ءۇيىن, پاتەرىن, قىزمەتتىك ءۇي-جايدى, ءاۆتوموبيلىن تەكسەرەدى.
جوعالعان ادامداردىڭ تۇرعان جەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا اۋرۋحانالار, ءمايىتحانالار جانە باسقا دا ارنايى مەكەمەلەر تەكسەرىلەدى, سونداي-اق جوعالعان ادامدار تۋرالى سوڭعى وقيعالار اقپاراتى نازارعا الىنادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىندە كوزدەلگەن وزگە دە جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلەدى. ەگەر باستاپقى ءىس-شارالار بارىسىندا جوعالعان ادامنىڭ تۇرعان جەرى انىقتالماسا, كريمينالدىق پوليتسيا بولىنىستەرىندە ىزدەستىرۋ ءىسى باستالادى. بۇل ءىس-شارالاردىڭ شەڭبەرىندە جەدەل ىزدەستىرۋ جانە وزگە دە كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى, – دەيدى ن.تەمىرباەۆ
ەرەسەكتەر مەن بالالاردى ىزدەستىرۋ ادىستەرى ءىشىنارا ەرەكشەلەنەدى. ادەتتە ۇلكەن ادامدار ساياباق, كومپيۋتەر كلۋبى, ساۋدا ورىندارىنا اۋەس بولمايدى. ولار كوبىنە جۇمىس بابىمەن باسقا قالاعا كەتۋى, دوستارىمەن ساۋىق قۇرىپ ءجۇرۋى مۇمكىن. كىشكەنتاي بالالار قىدىراتىن جەرلەرگە, ويىن زالدارىنا قىزىعادى. وسىلايشا, جوعالعان ادام سوڭعى رەت بولعان مەكەنجايدان باستاپ جاقىن ماڭداعى بارۋى مۇمكىن جەرلەر قاراستىرىلادى.
«ادام جوعالۋ فاكتىلەرى كوبىنە ەلىمىزدىڭ ءىرى مەگاپوليستەرىندە بولاتىنى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, الماتى تۇرعىندارى كوبىنە تۇنگى ۋاقىتتا ارىزدانادى», دەيدى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى. ادام 24 ساعات ىشىندە تابىلسا, وندا ىزدەستىرۋ جەدەل ناتيجە بەردى دەپ ەسەپتەلەدى. ودان كەيىن جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ادامعا ىزدەۋ ءىسى اشىلادى. ءىستىڭ باستالۋ مەرزىمى بولادى. جوعالعان ادام ون جىلعا دەيىن ىزدەلەدى, جان-جاققا سۇرانىم جىبەرىلەدى. ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەر قىلمىسكەر ەمەس, سوندىقتان تابىلعان كۇننىڭ وزىندە ولار ءوز ەركىمەن قالاعان جەرىندە قالا الادى. ال ەگەر اقىل-ەسى كەم ازاماتتار بولسا, ولار اتا-اناسىنا, قامقورشىسىنا قايتارىلادى. 18 جاسقا تولماعان جەتكىنشەكتەر بولسا, قازاقستاننىڭ ءار قالاسىنداعى بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا جىبەرىلەدى. بۇل ۋاقىتشا تاربيەلەۋ ورتالىقتارىندا ولار اكە-شەشەسى الىپ كەتكەنشە بولادى.
ازامات شەتەلگە كەتىپ قالعان دەگەن كۇدىك بولسا, پوليتسيا وعان حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالايدى. تمد جانە باسقا دا ەلدەرگە باعىتناما جىبەرىلىپ, قىزمەتكەرلەرمەن حابار الماسۋ ارقىلى ونداي تۇرعىندار دا تابىلىپ جاتادى. ەلىمىزدە ىزدەۋ جاريالانعان ادامداردىڭ دەنى كورشى قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەيگە كەتەدى ەكەن.
مارقۇمدارعا دا جەكە ىزدەۋ ءىسى اشىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ءمايىت تابىلعان كەزدە بولىمشەگە جاقىن اۋداننان باستاپ, بازا ارقىلى ادامنىڭ ساۋساق ىزدەرى, سۋرەتى ارقىلى حابار-وشارسىز كەتكەندەردى مايىتتەرمەن سايكەستەندىرەدى. مارقۇمدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, جەكە ىزدەۋ ءىسىن اشىپ, باعىتناما جاسالادى. وسىلايشا, جاقىن اۋداندارعا اقپارات بەرىلىپ, جوعالعان ازاماتتار قاتارىندا بار-جوعى تەكسەرىلەدى. جوعالعان ادام مەن تابىلعان ءمايىت اراسىنداعى اقپارات سايكەس كەلۋى مۇمكىن. كەيدە ادامدار تۋىستارىن تانىماي جاتادى. سەبەبى ءمايىت كوپ جاتىپ قالعان جاعدايدا ونى انىقتاۋ مۇمكىن بولمايدى. وسىندايدا ءمايىتتىڭ قانى مەن تۋىستارىنىڭ قانى بويىنشا ساراپتاما جاسالادى.
قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن, ياعني ادامنىڭ تۇرعان جەرىن موبيلدىك قۇرىلعىلارى ارقىلى انىقتاۋعا ابدەن بولادى. ءتۇرلى موبيلدىك قوسىمشالاردى جاساپ شىعارۋشىلار اتا-انالارعا بالالارىن باقىلايتىن بىرنەشە نۇسقا ۇسىنا الادى. باستىسى, بالانىڭ قولىندا تەلەفون بولۋ كەرەك. GPS جۇيەسى بار ساعاتتار دا وسىنداي فۋنكتسيالاردى جاقسى اتقارا الادى.
IT-مامانداردىڭ ايتۋىنشا, Android جۇيەسىندەگى كەز كەلگەن تەلەفون يەسىنىڭ اككاۋنت لوگينى مەن كىلت ءسوزىن بىلسەڭىز, ونىڭ باعىتىن انىقتاۋ قيىنعا سوقپايدى. باسقا تەلەفوننان نەمەسە كومپيۋتەردەن اككاۋنتتى اكتيۆاتسيالاۋ كەزىندە جۇيە بىرنەشە ارەكەتتى ۇسىنادى, ونىڭ ىشىندە تەلەفون يەسىنىڭ تۇرعان جەرىن انىقتاۋ دا بار. بۇل ارقىلى ونىڭ كىممەن بولعانى, كىممەن سويلەسكەنى, نەنى سۋرەتكە تۇسىرگەنى, ياعني وسى ساتتە نە ىستەگەنىنىڭ ءبارىن كورۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, پوليتسەيلەر دە ىزدەۋگە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانادى. ءموبيلدى تەلەفوننىڭ جەكە IMEI كودىمەن سپۋتنيك ارقىلى ادامدى تاۋىپ الۋعا بولادى. مۇنداي جاعدايدا قۇرىلعى ونىڭ قولىندا, سونداي-اق مىندەتتى تۇردە جەلىگە قوسىلعان بولۋعا ءتيىس. جاقىنىڭىز جوعالماسىن!
