پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بالايم كەسەباەۆا ۇكىمەتتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسىنا قاراماستان, بالىق شارۋاشىلىعى كەنجە قالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى حالىققا جولداۋىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەنىن ەسكە سالدى.
«پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس سالانى دامىتۋدىڭ 2021-2030 جىلعا ارنالعان باعدارلاماسى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى. سونىمەن بىرگە بالىق شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسالعان. قازاقستان بىرەگەي تابيعاتىنا سايكەس بالىق رەسۋرستارىنا باي. قۇرامىندا ءۇش مىڭعا جۋىق كول كىرەتىن بالىق شارۋاشىلىعى قورى بار. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيادا دا بالىق پەن بالىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان», دەدى ب.كەسەباەۆا.
بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى بايانداما جاساعان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ تابيعي سۋ ايدىندارىندا جىل سايىن شامامەن 40-45 مىڭ تونناداي بالىق اۋلانادى. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى.
«بىلتىر 15 مىڭ تونناعا جۋىق بالىق ءوسىرىلدى. بۇل 2017 جىلعى دەڭگەيدەن 5,5 ەسە جوعارى. سونىمەن بىرگە قازاقستانعا شامامەن 41 مىڭ توننا مۇحيت پەن تەڭىز بالىق تۇرلەرى (سكۋمبريا جانە مايشاباق) اكەلىنەدى. 25 مىڭ تونناعا جۋىق بالىق جانە بالىق ونىمدەرى ەكسپورتتالادى. ونىڭ نەگىزگى ۇلەسى تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمگە تيەسىلى. بۇل رەتتە وتاندىق بالىق ونىمدەرى الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى. نەگىزگى مىندەت – بالىقتىڭ ىشكى تۇتىنۋىن ارتتىرۋ, سونداي-اق تەڭىزدە بالىق اۋلاۋدى يگەرۋ جانە تاۋارلىق بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەسەبىنەن ەكسپورتتىق الەۋەتتى ودان ءارى ۇلعايتۋ جانە بىرتىندەپ يمپورتتى الماستىرۋ», دەدى س.برەكەشەۆ.
مينيستر سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستان بالىقتى از تۇتىنادى. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءبىر ادامعا جىلىنا كەمىندە 16 كيلوگرامم بالىق ونىمدەرىن پايدالانۋدى ۇسىنادى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 4 كيلودان از.
«قازىرگى تاڭدا ەلدە مىڭنان استام بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيدى. ولارعا 1 646 بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سۋ ايدىنى مەن ۋچاسكەسى بەكىتىلىپ بەرىلگەن. وتكەن جىلى شامامەن 45 مىڭ توننا بالىق اۋلاندى. بۇل سالادا 12 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. بالىق اۋلاۋ نەگىزىنەن اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا جۇرگىزىلەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
وسى ورايدا, مينيسترلىك بالىق رەسۋرستارىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋمەن دە شۇعىلداناتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. اسىرەسە, براكونەرلىكپەن كۇرەس ماڭىزعا يە. وعان قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندە قوسىمشا شارالار قابىلدانباق. بالىق ينسپەكتسيالارىن زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قۇرالدارمەن تولىق جاراقتاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق تابيعات قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگى ارتتىرىلماق.
بيىل ەلىمىزدە زاڭسىز بالىق اۋلاعان 4,5 مىڭ وقيعا تىركەلگەن. كەلتىرىلگەن شىعىن كولەمى 61 ملن تەڭگەدەن اسادى. قۇقىق بۇزعانداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ارتقان.
«بالىقتىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ماسەلەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ماڭعىستاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا جىل سايىن «بەكىرە» بالىق قورعاۋ اكتسياسى وتكىزىلەدى. قالعان وڭىرلەردە «ۋىلدىرىق شاشۋ» جانە «تازا سۋ ايدىندارى» اكتسيالارى بار.
بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – كاسپي يتبالىقتارىنىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ. كاسپي يتبالىعى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس ءبىز عىلىمي نەگىزدەمە ازىرلەۋدى باستادىق. ناتيجەگە كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىندا قول جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سودان كەيىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەۋگە كىرىسەمىز», دەدى س.برەكەشەۆ.
سونداي-اق تابيعي سۋ ايدىندارىنىڭ بالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە مولايتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانادى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارى جىل سايىن قۇندى بالىق شاباقتارىنىڭ جاساندى ءوسىمىن مولايتۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ وندىرىستىك بازاسى توزعان, جاڭعىرتۋ جۇرگىزۋ قاجەت. اتىراۋ وبلىسىنا بارعان ساپارىندا پرەزيدەنت بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارعان ەدى.
«اتىراۋ وبلىسىندا 2018-2020 جىلدارى جايىق جانە قيعاش وزەندەرىنىڭ سۋلىلىعىن ارتتىرۋ جانە گيدرولوگيالىق رەجىمىن جاقسارتۋ بويىنشا جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. كانالداردىڭ جالپى ۇزىندىعى 194 شاقىرىمدى قۇرادى. بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل باعىتتا جۇمىستار جالعاسادى.
پرەزيدەنتتىڭ بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس كەلەسى جىلى كەمە قاتىنايتىن سۋ جولدارىندا تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى باستالاتىنىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. بۇل بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەرگە وتۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى, سونداي-اق بالىق اۋلاۋ كەمەلەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە كەدەرگىسىز شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
بۇدان باسقا, بالىق ونىمدەرىن شىعارۋعا دا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر وڭدەۋگە 35 مىڭ توننا شيكى بالىق جىبەرىلدى, ناتيجەسىندە 29 مىڭ توننا بالىق ونىمدەرى الىنعان.
«قازىرگى ۋاقىتتا, 72 بالىق وڭدەۋ كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 17 كاسىپورىن جوعارى تالاپتارعا ساي. ولار بالىق ونىمدەرىن ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋ قۇقىعىن الدى. بۇل رەتتە قوسىمشا تاعى 14 قازاقستاندىق كاسىپورىن وسىنداي ەكسپورت قۇقىعىن الۋعا ءوتىنىم بەردى. سونداي-اق ەكسپورتتىق نارىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ۆەتەرينارلىق سەرتيفيكات كەلىسىلدى, ال قىتاي تىزىلىمىنە 64 قازاقستاندىق كاسىپورىن ەنگىزىلدى.
بۇدان باسقا, «سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە بالىق وڭدەۋمەن اينالىساتىن سۋبەكتىلەر ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعىن 70 پايىزعا تومەندەتۋ كوزدەلەدى. زاڭ جوباسى پارلامەنت سەناتىنىڭ قاراۋىندا. سونداي-اق وتاندىق شيكىزاتتان الىنعان تەرەڭ وڭدەلگەن بالىق ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءتيىستى زاڭ جوباسى ۇكىمەتكە جىبەرىلدى. كولەڭكەلى اينالىمدى ازايتۋ ءۇشىن بالىق ونىمدەرىن قاداعالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى ازىرلەنىپ جاتىر», دەدى س.برەكەشەۆ.
وسى ورايدا سالاعا جاۋاپتى مينيستر بىرىنشىدەن, براكونەرلىكتى تومەندەتۋ ماقساتىندا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ ازىرلەنىپ جاتقان جوباسى شەڭبەرىندە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ايىپپۇل 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتىلىپ, 1 جىل ىشىندە قايتا زاڭ بۇزعاندى 15 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ قاراستىرىلماق.
«ەكىنشى, بالىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتارىن تولتىرۋ ءۇشىن بالىقتى سالقىنداتىلعان جانە مۇزداتىلعان تۇردە ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. ءۇشىنشى, بالىق اۋلاۋ فلوتىنىڭ كەمەلەرى مۇناي تانكەرلەرى مەن قۇرعاق جۇكتەردىڭ تاريفتەرىنە بىردەي (پورتقا ءبىر كىرۋ ءۇشىن شامامەن 500 مىڭ تەڭگە). ەگەر كيلكا ونىمدەرىنىڭ تومەن باعاسىن ەسكەرسەك, بۇل قىمبات. سوندىقتان كاسپيدىڭ تەڭىز بالىق تۇرلەرىن يگەرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە تەڭىز فلوتىن جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ نەمەسە ليزينگ جولىمەن ساتىپ الۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. سونداي-اق پورت قىزمەتتەرىنە تاريفتەردى تومەندەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك. ءتورتىنشى, ينسپەكتسيالاردى تولىعىمەن جاراقتاندىرۋ ءۇشىن الداعى 3 جىلعا قوسىمشا 8 ملرد تەڭگە قاجەت. بۇل بۇزۋشىعا العاشقى دەرەكتەردى جەدەل, ساپالى تولتىرۋعا جانە براكونەرلىككە قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى س.برەكەشەۆ.
بۇدان بولەك, مينيستر بالىق ءوسىرۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. قازاقستاندا كەيىنگى 5 جىلدا وسىرىلگەن بالىق كولەمى 2,7 مىڭ توننادان 15 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايعان. بالىق وسىرۋمەن 380 شارۋاشىلىق اينالىسادى, وندا 1,5 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 270 مىڭ توننا بالىق ءوسىرۋ, ىشكى تۇتىنۋدى جىلىنا 134 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ, يمپورت كولەمىن 45 مىڭ توننادان 25 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتۋ جوسپارلانعان.
بۇدان باسقا, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ اۋماعىندا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرىلەتىن جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 150 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 47 جوبا ىسكە اسىرىلادى. ولار جىلىنا 74 مىڭ توننادان استام بالىق وسىرۋگە, 125 مىڭ توننا بالىق جەمىن وندىرۋگە جانە 1 مىڭ تونناعا جۋىق اسشايانداردى وڭدەۋگە, سونداي-اق 5 مىڭعا دەيىن جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا قابىلدانىپ وتىرعان شارالارمەن قاتار, شەشۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. سۋ پايدالانۋ ليميتتەرىن ءبولۋ كەزىندە بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى باسىم ەمەس. سونداي-اق جەراستى سۋلارىنان ارنايى سۋ پايدالانۋ كەزىندە اكۆاوسىرۋ ءۇشىن رۇقسات الۋ ءتارتىبى كۇردەلى. 2025 جىلدان باستاپ بالىق ءوسىرۋ كولەمىنىڭ ەداۋىر ۇلعايۋىمەن ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.
بەكىرە جانە البىرت بالىق تۇرلەرىن وسىرۋگە ارنالعان بالىق ازىعى مەن شاباقتارىن ساتىپ الۋ يمپورتقا تاۋەلدى. عىلىمي سۇيەمەلدەۋ ءالسىز جانە بىلىكتى كادرلار جەتىسپەيدى. بالىق تۇتىنۋ دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى 2025 جىلدان باستاپ بالىق ونىمدەرىن وتكىزۋ قيىندايدى. اكۆاوسىرۋ سالاسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستار دۇرىس رەتتەلمەگەن», دەدى س.برەكەشەۆ.
ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكساندر ميليۋتين قوسىمشا بايانداماسىندا بىرقاتار ماسەلەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, شيكىزاتتىڭ جوقتىعىنان بالىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى تولىق پايدالانىلماي وتىر.
«2021 جىلى رەسپۋبليكادان 23,8 مىڭ توننا بالىق ەكسپورتتالدى, ونىڭ 21,5 مىڭ تونناسى ءبۇتىن ءونىم ء(تىرى, مۇزداتىلعان, سالقىنداتىلعان), بۇل وسىرىلگەن نەمەسە اۋلانعان بالىقتىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى. دايىن ءونىم ەكسپورتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن شيكىزات ەكسپورتىن قىسقارتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىستەر اكەلىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن بالىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن جۇكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.
ا.ميليۋتين بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا ماسەلەلەرىن اتاپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن ايتتى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ماجىلىسمەندەر ايتىلعان ساۋالدار مەن ۇسىنىستار نەگىزىندە ءتيىستى مينيسترلىككە بالىق ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋدى پىسىقتاۋ, قارجىلاندىرۋ جانە ستراتەگيالىق جوسپارلارعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستارىن بەردى.
