ءسىم باسشىسى قازاقستاننىڭ تۇركى ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارى شەڭبەرىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىنە بەرىك ۇستانىمىن اڭگىمەلەپ بەردى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋعا, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وتىرىس بارىسىندا قاتىسۋشىلار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن IX ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, وسى ءىس-شارا بارىسىندا قول قويۋعا جانە قابىلداۋعا جوسپارلانعان قۇجاتتار مەن شەشىمدەردىڭ جوبالارى بەكىتىلدى.
ايتا كەتەرلىگى, بۇگىن وزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ IX ءسامميتى باستالدى. ىرگەلى جيىن بارىسىندا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى تالقىلانباق.
اقپارات قۇرالدارىندا تارالعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, سامميتتە تۇرىكمەنستان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتانباق. سونداي-اق تۇركى مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى جاڭادان تاعايىندالماق. جوسپار بويىنشا ءىس-شاراعا قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا, قىرعىزستان جانە وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى, سونداي-اق ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاتىسادى. سامميتتە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى, ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى كۇشەيتۋ, كەدەن, كولىك بايلانىسى جانە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى دە تالقىلانباق.
جالپى, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان) قۇرىلدى. ونىڭ حاتشىلىعى ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان. قازىرگى ۋاقىتتا ۇيىمعا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا جانە وزبەكستان كىرەدى. ماجارستان مەن تۇرىكمەنستان باقىلاۋشى مارتەبەگە يە.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا, ۇيىمنىڭ ىرگەتاسىن قۇرۋعا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىتقى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق تۇركى ينتەگراتسياسى باعىتىندا العاشقى قادامداردى جاساۋدا تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال دا كورنەكتى ءرول اتقاردى. جالپى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 1991 جىلدان باستاپ ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ جۇرەتىن. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساپارلارىنان كەيىن ءوزارا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ايرىقشا قارقىن الدى. كەيىنىرەك تۇرعىت ءوزالدىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ العاشقى ءسامميتى ءوتتى.
وسىلايشا, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. 1998 جىلى الماتىدا وتكەن كەزەكتى القالى باسقوسۋدا كەزدەسۋلەردىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋى ءۇشىن تۇراقتى حاتشىلىق قۇرىلدى. الايدا قۇبىلمالى جاھاندا بۇل باستامانى بىردەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ازەربايجان استاناسىندا 2005 جىلدىڭ مامىرىندا «باكۋ-تبيليسي-جەيحان» مۇناي قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى.
بەس جىل ۇزىلىستەن كەيىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ VIII ءسامميتى ءوتىپ, وعان ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا باسشىلارى قاتىستى. جيىندا تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى. سونداي-اق كەزدەسۋدەگى باستى وقيعا – تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋعا ۋاعدالاستى. كەشىكپەي ول دا جۇزەگە استى. جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى جينالىسى 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە – باكۋدە, ەكىنشىسى 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە استانادا ءوتتى.
تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىندا ناحچىۆان ءسامميتىنىڭ ماڭىزى جوعارى. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى 2009 جىلدىڭ قازانىندا ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا كەزدەستى. تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى وسى قۇرىلتايدا جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءسويتىپ, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى جانە تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. ناتيجەسىندە, تۇركى ينتەگراتسياسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.
ناحچىۆانداعى كەلىسىم تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە كەزدەسۋگە اينالدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن, سول كەلىسىمگە سايكەس, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلدى. كەيىنىرەك, 2010 جىلعى 25 مامىردا قۇجاتتا ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ەلوردادا تۇركى اكادەمياسى اشىلدى.
تۇركى اكادەمياسى كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى تۇركى الەمىنىڭ تاريحىن, ءتىلى مەن ادەبيەتىن جانە مادەنيەتىن زەرتتەپ, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنى مەن ەرەكشە ۇلەسىن ءتولتۋما دەرەكتەر نەگىزىندە اشا وتىرىپ, جالپى تۇركى الەمىنە قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرەتىن بىرەگەي ورتالىققا اينالۋدى ماقسات تۇتتى.
تاريح شاڭىنا كومىلگەن ورتاق مۇرالارىمىزدى ارشىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءبىزدىڭ ءوزارا باۋىر ەكەنىمىزدى ءسىڭىرۋ باعىتىندا بۇل ۇيىمنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى زور. تەك قانا «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى», «ورتاق تۇركى گەوگرافياسى» جوبالارىن قاراستىرعاننىڭ وزىندە, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە ايرىقشا ۇلەس قوسىلعانىن بايقايمىز. بۇل جوبالار جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا باۋىرلاس حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەردى ءسىڭىرىپ, ولاردىڭ كەيىن ءبىر-بىرىنە تىلەۋلەس بولىپ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ياعني مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالار الداعى جىلدارداعى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جاتىر.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتقان تاعى ءبىر باستاما بىلتىر تۇركيادا, VIII سامميت بارىسىندا قابىلداندى. ىرگەلى ءىس-شارادا جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپتار بويىنشا ورتاق ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ەكپىن بەرىلگەن-ءدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا شەشىم قابىلدادى. تۇركى كەڭەسىنىڭ اتاۋى «تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى» دەپ وزگەرتىلدى.
بۇدان بولەك, جيىن كەزىندە ءۇشىنشى تاراپتارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن انىقتاۋ, تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
قىسقاسى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى نىعايىپ كەلە جاتىر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بيىلعى سامميتتە تۇرىكمەنستاننىڭ ۇيىم قاتارىنا تولىققاندى مۇشە رەتىندە قوسىلۋى بۇل ءسوزىمىزدى ايعاقتاسا كەرەك. تۇگەل تۇركىنىڭ تورگە وزاتىن, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ باسى بىرىگەتىن كۇن دە الىس ەمەس.
