ەۋروپامەن ساۋدا قاتىناسى جاقسارادى

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­تر­لىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى ءبىر جىل بەدەرىندە ەۋرو­وداق ەلدەرىمەن تاۋار اينالى­مىن 43 پايىزعا ءوسىرىپپىز. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزى ارا­لىعىنداعى جالپى ساۋدا كولەمى 26,3 ملرد دوللار بولعان. 2021 جىل­دىڭ ءدال سونداي كەزەڭىندە كورسەتكىش 18,4 ملرد دوللاردى قۇراعان ەكەن. قازاقستاننان ەو-عا ەكسپورت بيىلعى 8 ايدا 50,7 پايىزعا ءوسىپ, 22,1 ملرد دوللارعا جەتكەن. ەو-عا قاتىستى ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى بايىتىپ تۇرعان بىرەگەي تاۋار – مۇناي. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل مۇناي جەتكىزۋدى 47,5 پايىزعا كوبەيتكەنبىز. ودان بولەك, تاس كومىر, فەرروقورىتپالار, وڭدەلمەگەن مىرىش تاسيتىنىمىز تاعى بار. ەۋروپاداعى باستى تۇتىنۋشىمىز – يتاليا, بيىل 8 ايدا اپپەنين تۇبەگىنە 9,96 ملرد دوللاردىڭ تا­ۋارىن ەكسپورتتادىق.

سونىمەن قاتار قازاقستان تاۋا­رىن كوپ تۇتىناتىن ەلدەر قا­تا­رىندا نيدەرلاند (3,6 ملرد دوللار), فرانتسيا (1,8 ملرد دوللار), يسپانيا (1,7 ملرد دوللار), رۋمىنيا (1,3 ملرد دوللار) جانە گرەكيا (1,2 ملرد دوللار) بار.

ال ەۋرووداق ەلدەرىنەن قازاق­ستانعا 4,2 ملرد دوللاردىڭ ءونى­مى ساتىلعان. يمپورت تۇرعى­سى­نان دا ءوسىم بار, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل ەو-دان تاۋار ساتىپ الۋ 12,4 پايىزعا ارتقان. ءبىز ەو-دان نەگىزىنەن ءدارى-دارمەك (524,5 ملن دوللار), ۆاكتسينا, قان سارىسۋى جانە قان (157,9 ملن دوللار), ۇشۋ اپپاراتتارى (118,1 ملن دوللار), تۋربورەاكتيۆتى جانە ءتۋربوۆينتتى قوزعالتقىشتار, گاز تۋربينالارى (65,4 ملن دوللار), جەڭىل اۆتوموبيل (72,4 ملن دوللار), اۋا نەمەسە ۆاكۋمدىق سورعىلار, كومپرەسسورلار مەن جەلدەتكىشتەر (109,9 ملن دوللار) جانە ەسەپتەگىش ماشينالار (88,0 ملن دوللار) يمپورتتاعانبىز.

جاقىندا عانا ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى شارل مي­شەل ەلىمىزگە كەلىپ كەتتى. ول قازاقستاننىڭ ەو ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەس ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىن­شا, 30 جىلدا ەو قازاقستان ەكونوميكاسىنا 160 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعان. كەزدەسۋدە ەرەكشە اتاپ وتىلگەن كەلىسىم – جاھاندىق تاۋار جەتكىزۋ تىزبەگىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزى زور حالىقارالىق ترانسپورت مارشرۋتتارىن دامىتۋ جايى. بيىل كۇرت كۇردەلەنگەن گەوساياسي احۋال جاعدايىندا قازاقستاننىڭ بۇرىن ەسكەرۋسىز قالعان دالىزدەر­دى قايتا جاڭعىرتۋعا, كەيىنگە قال­دىرىلىپ كەلگەن كەيبىر جو­بالارعا جاڭا تىنىس بەرۋگە بەلسەنە كىرىسكەنى بەلگىلى. بۇل ورايدا بىزگە ەۋروپانىڭ دا بەرە­رى كوپ. سوندىقتان شارل ميشەل­مەن كەزدەسۋدە پرەزيدەنت ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دا ءسوز ەتتى. رەسەيگە قار­­شا بوراعان سانكتسيالار زالا­لى­نىڭ قازاقستانعا تيمەۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى.

بۇل رەتتە قازاقستان بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق قاتىناس ستراتەگياسىن قايتا قا­راپ جاتىر دەسە دە بولعانداي. سو­نىڭ ءبىرى – سولتۇستىك ما­كە­­دونيا. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­­نيس­ترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ اي­تۋىنشا, سولتۇستىك ماكەدونيا – قا­زاقستاننىڭ سەنىمدى جانە ۇزاق­مەرزىمدى سىرتقى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى.

ء«بىز ۇكىمەتارالىق كوميس­سيانىڭ قىزمەتىن باستاي وتىرىپ, ەكىجاقتى قاتىناستار تاري­حىنىڭ جاڭا كەزەڭىن اشتىق. ەلدەرىمىز اراسىندا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى, ينۆەستيتسيالاردى ءوزارا كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ تۋرالى, قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ تۋرالى نەگىزگى ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر جاسالدى. تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە جەتكىزىلەتىن ءونىم ءتىزىمىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇ­مىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ قا­جەت. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ الدىمىزدا ينۆەستيتسيالار مەن بىرلەسكەن وندىرىستەر سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى مىندەت تۇر», دەدى مينيستر سكوپە قالاسىندا وتكەن ساۋدا-ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميس­سيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا.

مينيستر سوزىنەن ۇققانىمىز, قازاقستان, اسىرەسە سولتۇستىك ماكە­دونيانىڭ كولىك ينفرا­قۇرىلىمى مەن ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى تاجىريبەسىن زەردەلەۋگە مۇددەلى.

«قازاقستاندا قولايلى ينۆەس­تي­تسيالىق احۋال قالىپتاستى. جەڭىل­دەتىلگەن سالىق رەجىمى قول­دا­نىلادى, ۇلتتىق زاڭنامالار ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى جانە ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار پاكەتى كەڭەيتىلۋدە. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز – 2025 جىلعا قاراي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىن جىلىنا 30 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋ», دەيدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

قاراشانىڭ باسىندا يندۋس­تريا جانە ينفراقۇ­رىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەن­باەۆ فرانتسيانىڭ ەۋروپا جا­نە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جا­نىن­داعى سىرتقى ساۋدا جانە ەكو­نو­ميكالىق تارتىمدىلىق جو­نىندەگى مينيستر-دەلەگات, قا­زاق-فرانتسۋز ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعاسى وليۆە بەشتپەن كەزدەسكەن ەدى. كەزدەسۋدە ەكى تاراپ ونەركاسىپتىك گازدار سالاسىنداعى جانە ەنەرگەتيكا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, كولىك, اۆياتسيا ونەركاسىبى جانە عارىش سالالارىنداعى ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. اڭ­گىمە بارىسىندا قايىربەك وس­كەن­باەۆ فرانتسيا قازاقستاننىڭ ستراتە­گيالىق سەرىكتەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«بيىل ەكى ەل اراسىنداعى ديپ­لو­ماتيالىق قاتىناستاردىڭ ور­ناعانىنا 30 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى بارلىق نەگىزگى باعىت بو­يىنشا قارقىندى دامىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 2022 جىلدىڭ 8 ايىن­دا تاۋار اينالىمى 12,2 پايىزعا, ياعني 2,3 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى», دەدى ق.وسكەنباەۆ.

ءوز كەزەگىندە وليۆە بەشت تە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا قا­تى­ناس­تارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. ايتپاقشى, بۇل جيىنعا بىزدەن ەنەرگەتيكا, ۇلتتىق ەكو­نوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىكتەرى, «سامۇرىق-قازىنا», «قازمۇناي­گاز», «ەير استانا» سەكىلدى كومپانيالار, ال فرانتسۋز تاراپىنان Total, Alstom, Orano, Air liquide, Airbus, CSFN, EDF جانە Idemia كومپانيالارى قاتىسقانىن ەسكەرسەك, الدا ەكى ەل اراسىنداعى پرەزيدەنتتەر دەڭگەيىندەگى ءىسساپارلار بولۋى جانە ءبىز ءۇشىن وتە قىزىقتى ءارى پايدالى كاسىپكەرلىك كەلىسىمدەر جاسالۋى مۇمكىن ەكەنىن باعدارلاۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­داعانى جانە سونىڭ ورايىندا فرانتسيا تاجىريبەسىن دە قا­راس­تىرىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. ەگەر اتوم رەاكتورىن سالۋدى قازاقستان فرانتسيا تاراپىنا سەنىپ تاپسى­را قالار بولسا, بۇل دا ەلدەر ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق قاتى­ناستى ودان ءارى جانداندىرىپ, ەتەك-­جەڭىن جيناتا تۇسەتىن شەشىم بولماق.

قازاقستان ەۋروپانىڭ تاعى ءبىر الەۋەتتى مەملەكەتى گەرمانيامەن دە قارىم-قاتىناستاردى جەتىل­دىرە تۇسكىسى كەلەدى. جاقىندا ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى الى­بەك قۋانتىروۆ گەرمانيا ەكونوميكا جانە كليماتتى قورعاۋ فەدەرالدى مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت باسشىسى دومينيك شنيحەلس باستاعان نەمىس دەلەگاتسياسىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا قاتىسۋشىلار كومىر­تەكتى بەيتاراپتىق ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدى تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, ەنەرگيا تاسىمال­داۋشىلارعا باعانىڭ ءوسۋى, بولجامداردى وزەكتەندىرۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ شەڭ­بەرىندە جوبانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.

دومينيك شنيحەلس ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىلىعىنا كوشۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قازاقستانعا ءوز قاراجاتىن, تەحنولوگيالارى مەن ءبىلىمىن ينۆەستيتسيالاۋعا دايىن بىرقاتار نەمىس كومپانياسىنىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ارينە, بۇل ءبىز ءۇشىن قۋانىشتى جاڭا­لىق. الىبەك قۋانتىروۆ تا قا­زاق­­ستان­نىڭ وسى باعىتتا ىنتى­ماقتا­سۋ­عا دايىن ەكەنىن حابارلاپ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى تارماقتارى تۋرالى ايتىپ بەردى.

تاراپتار ورتاق ۋاعداعا كەل­گەن تاعى ءبىر تاقىرىپ – كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلت­تىق جوباسىنىڭ جەلىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى كۇ­شەي­تۋ ماسەلەسى. قاتى­سۋ­­شىلار قازاقستان مەن گەرما­نيا­نىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋداعى ىنتى­ماقتاستىعىن جوعارى باعالاپ, ودان ءارى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى نىعاي­تۋعا دايىندىعىن ءبىلدىرىپتى.

جالپى, بيىل قازاقستان يران, تۇركيا, ازەربايجان, گرۋ­زيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە بىلەك سىبا­نا كىرىستى دەسەك ءجون بولعان­داي. ەۋروپا – ءبىز ءۇشىن ءالى دە اشىلماعان ارال. قاراپ وتىرساق, قارت قۇرلىققا نەگىزىنەن جەراستى قازبا بايلىقتارىن جونەل­تەمىز. ەكسپورتتىق كوزىرىمىز, سول – مۇناي, كومىر, تاۋ-كەن بايلىقتارى. سوندىقتان ەو-مەن قارىم-قاتىناسىمىزدى جاڭارتا, تۇلەتە وتىرىپ, ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرا وتىرىپ, كەلەشەكتە ادام كاپيتالىن, ادام كاپيتالى كومەگىمەن جاسالعان ونىمدەردى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن, شيكىزاتتىق ەمەس دايىن تاۋارلاردى تاسىمالداۋ دەڭگەيىنە جەتە الساق, وندا جوعارىدا اتاپ وتكەن 22 ملرد دوللاردى ەسەلەپ كوبەيتۋگە بولادى.