سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
مەنىڭ ۇستازىم – اۋىل اقساقالدارى
بيىل مىنە, 64-كە شىقتىم. وكىنەرىم جوق. ماقتانارىم كوپ. مەنىڭ تەمىر تاقىم الياكبار بولىپ قالىپتاسقانىم – ۇستازدارىمنىڭ ارقاسى. ولار – اۋىلدىڭ كونەكوز, دۋالى اۋىز امانگەلدى, باقى, كەرىمقۇل, جاندار, بايزاق, بەكزات, قوجىمبەت, كوبەي, ساپاربەك, قالاۋ اتالارىم. ارينە, اراسىندا اكەم بەكجان دا بار. سولاردىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستىم. سوڭىمنان ەرگەن شاكىرتتەرىمنىڭ دە قاراسى قالىڭ – باقىت, ناقىپ, تەمىرحان, مۇحتارحان, ماقسات, تايىر, ەسكەندىر. نەمەرە ىنىلەرىم – باقتيار, داۋرەن, جانىبەك, اسقار, جانتاي. ۇلىم – بەكبولات.
جۇرت ءبىزدى: «جەتى قاراقشى» دەپ اتاپ كەتكەن. قاراقشىلىق قىلعان تۇگىمىز جوق. ماقساتىمىز – وسى ونەرگە ادال بولۋ. اۋىلدىڭ, قالا بەردى ەلدىڭ نامىسىن جىرتۋ. ۇلتتىق ونەردى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ.
اتالارىمنان باسقا تولەش, ساتان, بەرىكباي, بايزاق, ءابسامات, بازار, قاسامباي, جەكسەمباي, قالىباي سەكىلدى اعالارىمنىڭ تاربيەسىن كوردىم. ادامگەرشىلىكتى, اعايىنگەرشىلىكتى باعالاۋدى ۇيرەندىم. اعايىندى رەنجىتىپ الۋدان وڭاي نارسە جوق ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءبىر كۇنى كوكپاردان كەلىپ, دەمالىپ جاتسام, جەڭەشەڭ كەلىپ وياتادى:
– ديرەكتور قايىناعا كەلىپ تۇر.
– قاي ديرەكتور؟
– مەكتەپ ديرەكتورى.
– ۇيگە كىرسىن
– كىرمەيمىن, دەيدى.
اپۇل-عۇپىل كيىنىپ, اڭ-تاڭ بولىپ, سىرتقى شىقتىم. ەسىك الدىندا جيدەنىڭ تومارىنا اياعىن تىرەپ تۇر ەكەن.
– كوكە, اسسالاۋماعالەيكۇم! قالايسىز؟
– ۋالەيكۇمسالام...
– كوكە, تىنىشتىق پا؟ ۇيگە كىرسەڭىزشى.
– جوق, كىرمەيمىن... ءاي, الياكبار, سەن ماعان مىنانى ايتشى. تەك اشىعىن ايت. مەنىڭ اعايىندىقتان ءمىنىم بار ما؟ تۋىسقاندىقتان ءمىنىم بار ما؟
– جوق, كوكە. ول نە دەگەنىڭىز؟ قايداعى ءمىن؟
– ولاي بولسا, كەشە ءبىزدىڭ اتقا نەگە مىنبەدىڭ؟
– وي, كوكە, مەنىڭ سىزگە دەگەن قۇرمەتىم ەرەكشە عوي. ايىپقا بۇيىرماڭىز. رەتى كەلمەدى. باسقا كىسىلەرگە بۇرىنىراق ۋادە بەرىپ قويعان ەدىم. بىراق ءسوزىڭىز ورىندى. ەندى الداعى كوكپارلارعا اتىڭىزدى ءوزىم اپارىپ, ءوزىم شاۋىپ, ۇيىڭىزگە ءوزىم اكەپ تۇراتىن بولامىن. ءسىز ۇيدە جەڭەشەمنىڭ قاسىندا شاي ءىشىپ وتىرا بەرىڭىز. ال قازىر, ىشكە كىرىڭىز. ءدام تاتىڭىز, – دەپ, ۋادە بەرىپ, داستارقانعا شاقىردىم. سودان كەيىن ءار كوكپاردا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلداعى اعايىننىڭ اتىن مىنەتىن بولدىم.
باستاۋ
مەن كوكپاردى 16 جاسىمدا اۋىلدىڭ باتا كوكپارىنان باستاعان اداممىن. مەكتەپتە وقيتىن كەزىم. ەسىمدە, ماقتالى دەيتىن اۋىلدا وتكەن كوكپارلاردىڭ بىرىندە سەركەنى مارەگە ءبىر-ەكى مەتر جەتپەي ءتۇسىرىپ الدىم. سوندا تولەش كوكەم تويباسشىعا بارىپ: «وشانتاي اقساقال, بولدىرىڭىز. جاڭادان كورىنىپ كەلە جاتقان جاس پەرى ەدى. مەسەلى قايتپاسىن, تاۋى شاعىلماسىن», دەپ, ايتىپ ءجۇرىپ بولدىرتتى. مۇنى قالاي ۇمىتايىن!؟ مىنە, ءسويتىپ, نامىسقا تىرىسىپ, شاۋىپ جۇردىك. سالىم سالساق, جۇرەگىمىز جارىلا قۋانامىز. سالىم ول كەزدە – بەت سۇرتەر ءبىر شارشى نەمەسە ءبىر جۇپ كەبىس قوي. بىراق ماڭىزدىسى ول ەمەس, ماڭىزدىسى – نامىس ەدى. ۇلكەندەردىڭ سەنىمىن اقتاۋ, ولاردى ۇياتقا قالدىرماۋ.
مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ۇلكەن كوكپارعا بەلسەنە قاتىسا باستادىم. ەڭ ءبىرىنشى الامان كوكپار ەسىمدە. 1975 جىلى وزبەكستاننىڭ فاريش دەگەن اۋدانىنىڭ كاتتاقورعان دەگەن جەرىندە ۇلكەن كوكپار بولدى. سول تويدا جاسۇزاق شاباندوز ءبىر سالىم سالدى, مەن ەكى سالىم سالدىم. ءبىرىنشىسىن ءوز اتىممەن, ەكىنشىسىن ءبىر تاجىكتىڭ اتىمەن. ەڭ العاشقى سالىمدارىم: ءبىر ەشكى مەن تىگىن ماشيناسى. سوندا انتەك قۋانىپ, ۇيگە كەلىپ, اكەم مەن انامدى قۋانتقانىم بار. بىراق اكەم مەنى ماقتامايتىن: «سەنى مەن ەمەس, ەل ماقتاسىن!», دەيتىن. قايتا: «انا جەردە نەگە ايىرىلىپ قالدىڭ, مىنا جەردە تاعى ايىرىلىپ قالدىڭ, قىزتالاق. اتتى بەكەرگە زورىقتىرىپ ءجۇرسىڭ», دەپ نامىسىمدى قايرايتىن. قازىر ويلاپ وتىرسام, سونىڭ بارلىعى تاربيە ەكەن.
اكە سۇسى
1977 جىلى العي ومىرزاق دەگەن كىسى ۇلكەن كوكپار بەردى. سول كوكپاردىڭ دوداسىندا قارسى كەلگەن ات, كەۋدەسىمەن سوعىپ, اياعىمدى قايىرىپ جىبەردى. تىزەم شىعىپ كەتتى. دودادان شىعىپ, اۋپىرىمدەپ اتتان ءتۇستىم. ۇلكەندەر سۇيەمەلدەپ, ماشيناعا اپارىپ وتىرعىزدى. ءبىر ۋاقىتتا اكەم كەلدى. قاسىندا تاما كوبەك تاڭات دەگەن اقساقال بار. اتتان ءتۇستى. ءتۇسى سۋىق.
– نەگە وتىرسىڭ؟
– كوكە, جاڭا دودادا ءبىر ات اياعىمدى قايىرىپ كەتتى. تىزەم شىعىپ كەتتى-اۋ دەيمىن. قاتتى اۋىرىپ جاتىر, – دەپ, ىسە باستاعان تىزەمدى كورسەتتىم. اكەم تىزەمدى ۇستاپ, سيپالاپ كوردى دە, جاۋ المايتىنىن ءبىلدى مە, قالاي:
– شاپپاساڭ شاپپا, مىنا تاڭات اتاڭنىڭ كوكجالىنا ءمىن! كوكپاردى اتتىڭ ۇستىندە تاماشالا. وتىرما بۇلاي! – دەدى.
– كوكە, اۋىرادى عوي...
– ە, اياعىڭنىڭ... ءمىن, دەگەن سوڭ ءمىن!
كوكپاردىڭ اقىرى بولىپ قالعان. بارۋى ءبىر تاي, قايتۋى تۇيە. ىشىمنەن اكەمنىڭ مۇنشالىقتى قاتالدىعىنا ىزالانىپ, ونى تۇسىنبەي, تىستەنىپ, اتقا ءمىندىم دە, ارعى مارەگە قاراي اياڭدادىم. ءبىر كەزدە ارعى مارەدەن ءبىر جىگىت, دودادان ەڭكەيىپ, كوكپاردى كوتەرە-موتەرە شىقتا دا تۋرا ماعان قاراي ايداسا بولا ما؟! ءوزى كەلىپ ۇرىندى! «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي, اياعىمنىڭ اۋىرعانى جايىنا قالدى. جاتا-جارماسىپ, كوكپاردى قۇشاقتاپ, ج ۇلىپ الدىم دا, شىققان اياعىمنىڭ تاقىمىنا باسىپ, اتتى قامشىلاپ, بەرگى مارەگە تارتتىم. ايتبوزىم قۇدايبەرگەن كوكپارعا جابىسىپ العان. اجىرامايدى. تاستاي المايمىن عوي جاڭاعى. ميكروفوندا العي اينابەك: «تاستا! تاستا! قالاعان جەرىڭە تاستا!», دەپ ايقايلايدى ەكەن. مەن ونى ەستىمەيمىن. مارەنى قانشا اينالعانىم ەسىمدە جوق. اقىرعى سالىم, جۇرتتار جابىلىپ جاتىر. ايتەۋىر, اللانىڭ قولداۋىمەن, ءبىر ۋاقىتتا ءدال مارەنىڭ ۇستىنە كەلىپ, كوكپاردى تاستادىم. سول كوكپاردا اكەمنىڭ ماعان ەرەكشە ريزا بولىپ, كوڭىلى تولىپ, مەيىرىممەن قاراعانى ءالى كوز الدىمدا. ال اياق نە بولدى دەسەيشى؟! اياق بۇگىلىپ قالعان. جازىلمايدى. ءىسىپ كەتكەن. ەت قىزۋمەن بىلمەگەم. نەگىزى سىنعاننان شىققان جامان عوي. جانىڭدى كوزىڭە كورسەتەدى. ويبايلاپ كەتەسىڭ. سودان اتتان ازەر دەگەندە ءتۇستىم.
اڭىز كوكپار
تالاي ۇلكەن كوكپارلارعا – ەكى كۇندىك, ءۇش كۇندىك تويلارعا قاتىسىپ, بۇيىرعانىن سالىپ جۇردىك. 1991 جىلى ەرتە كوكتەمدە مىنا ارناسايعا جاقىن ماڭدا كەمال قاجى ەكى كۇندىك ءداۋ كوكپار بەردى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلدى. قارا قۇرىم حالىق. ات سانىندا ەسەپ جوق. سول كوكپاردىڭ الدىندا عانا جەڭەشەڭ ەكەۋمىز ءبىر تويعا بارىپ كەلگەنبىز. شارشاۋمىن, ۇيقى قانباعان. مازا جوق. قاباق قاتۋلى. ءبىرىنشى كۇنى ءۇش-اق رەت سالدىم. ءداۋ كوكپاردا ءۇش-ءتورت رەت سالعاندى مىسە تۇتپايتىن كەزىمىز عوي. كوڭىلىم ءتۇسىپ, قاپا بولدىم. سودان كەشكە ءبىر توپ كوكپارشىلار ارناسايعا كەلىن بولىپ تۇسكەن گۇلميرا دەگەن نەمەرە قارىنداسىمنىڭ ۇيىنە ساۋ ەتىپ, كىرىپ باردىق. قاسىمدا تەمىرحان, مۇحتارحان سەكىلدى ىنىلەرىم ءارى شاكىرتتەرىم.
– ءاي, كوكە, بۇگىن سالماساڭىز, ەرتەڭ سالاسىز. ەشتەڭە ەتپەيدى. ىلىنبەي كەتەتىندەر دە بار عوي, – دەپ مەنى جۇباتىپ جاتىر. مەن:
– بۇگىن ەشقانداي سالىم سالعانىم جوق, – دەپ تاماققا دا زاۋقىم بولماي, ەشكىممەن سويلەسكىم دە كەلمەي, باسقا بولمەگە بارىپ, جاتىپ قالدىم.
ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, سول كوكپاردان كوڭىلىم ءسال دە بولسا جايلانىپ قايتتىم. ەرتەڭىنە 12 رەت سالىپپىن...
كوكپارعا قيانات جاسالماسىن!
كوكپاردىڭ قازاندىق ەنگىزىلگەن تۇرىنە مۇلدەم قارسىمىن. بۇل تاريحتا بولماعان نارسە. ايتپەسە, شالداردان ەستيتىن ەدىك قوي. شاباندوزدار مەن اتتارعا قارسى جاسالعان بۇدان وتكەن قيانات بولا ما؟! قاراپ تۇرساڭ, سول قازاندىققا سوعىلىپ, بارلىعى قۇلاپ جاتادى: ات تا, ادام دا. سول بىزگە كەرەك پە؟ سول بىزگە قىزىق پا؟ قىزىعاتىن تۇگى جوق. بۇل اتتىڭ دا, ادامنىڭ دا سورى. رەنجيتىندەر رەنجي بەرسىن. جاڭاشىلدىقتى دا, جاڭا ەرەجەنى دە ابايلاپ, جونىمەن ەنگىزۋ قاجەت. ونى ەل قولداۋى كەرەك. ال شەڭبەردى, ياعني كوماندالىق كوكپاردى قولدايمىن. وعان كەزىندە ءوزىم دە قاتىستىم. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدە مۇنداي كوكپاردىڭ ەرەجەسى بەكىتىلگەن. بۇل دۇرىس قادام. ويتكەنى كوكپار – ناعىز سپورت. نامىستى قوزعايتىن, ءداستۇردى جاڭعىرتاتىن ۇلتتىق سپورت. ونى زامان اعىمىنا ساي, جاقسى جاعىنا قاراي دامىتىپ, تۇرلەندىرىپ وتىرۋ زاڭدى. ال ەندى قازاندىق دەگەنگە ەندى قايتىپ ورالمايمىز دەگەن ۇمىتتەمىن.
ەكسپرەسس-كوكپار قاشان توقتايدى؟
قازىر كوكپارلاردىڭ ۋاقىتى ۇزاققا سوزىلمايتىن بولىپ بارادى. ءبىر سىزىقتىڭ بويىمەن بارىپ-كەلىپ, سالىپ جاتادى. بىرەۋى ەڭكەيىپ السا, قالعاندارى ارعى مارەنى ىزدەپ كەتە بارادى. وۋ, سوندا تارتىس قايدا قالدى؟! بۇرىنعىداي ءبىر ورىندا سىرەسىپ, جانارتاۋ سەكىلدى ءتۇتىنى شىعىپ جاتاتىن كوكپارلار قازىر كەمدە-كەم. جۇرتقا سونى كورۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! ءبىزدىڭ فەدەراتسيادا باكىر دەگەن ازامات جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ وتكىزەتىن كوكپارىنا كەيبىر «مەنمىن» دەيتىن شاباندوزدار قاتىسپايدى. نەگە؟ ويتكەنى ول ءوز كوكپارىندا اينالدىرمايدى, بايلاتپايدى, جەتەكتەتپەيدى. اتتاردىڭ سانى 100 بولسا دا, 1000 بولسا دا, وسى تالاپ ساقتالادى. وسى ءۇشىن قانشاما ۇرىس-جانجال تۋىنداسا دا, كوكپاردى تازا, ءادىل وتكىزۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. مەن مۇنى قولدايمىن. قازىر وسى ءداستۇردى شامامىز كەلگەنشە ءوز كۇشىمىزبەن جاڭعىرتىپ جاتقان جايىمىز بار.
اڭگىمەلەسكەن
جاپپابەرگەن ايبوتا
