دەپۋتاتتار وتىرىس باستالماستان بۇرىن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق-عا تيەسىلى لەنين اتىنداعى شاحتاداعى اپاتتا قازا تاپقانداردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى. «3 قاراشادا قاراعاندى وبلىسىنىڭ شاحتينسك قالاسىنداعى شاحتادا بولعان اپاتتىڭ سالدارىنان 5 ادامنىڭ قازا تاپقانى بارىمىزگە بەلگىلى. دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ اتىنان قايتىس بولعان كەنشىلەردىڭ وتباسى مەن جاقىندارىنىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ كوڭىل ايتامىن», دەدى ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنە سوت القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارايتىن ىستەر ساناتتارىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. اتالعان ماسەلە جونىندە جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆ بايانداما جاسادى.
«ەلىمىزدەگى القابيلەر سوتى – 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەنگىزىلىپ, 15 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋ باعىتىندا وتە ماڭىزدى شارا. القابيلەر سوتى قىلمىستىق پروتسەستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن: جارىسپالىق پەن تاراپتاردىڭ تەڭدىگى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسىن جانە باسقا دا قاعيداتتاردى بەكىتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر القابيلەر سوتى قاراعان ىستەر بويىنشا 10 پايىزىنا دەيىن اقتاۋ ۇكىمىن شىعارادى.
ال جالپى سوتتاردا بۇل كورسەتكىش 1,5-2 پايىزدى عانا قۇرايدى. القابيلەردىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ ساپاسى الدەقايدا جوعارى. تاراپتار سوت تالقىلاۋىندا بەلسەندىلىك ءبىلدىردى. القابيلەردىڭ سوتى – بيلىك پەن حالىقتى جاقىنداستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى, قوعامنىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىن, سونداي-اق سوتقا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.
جوعارعى سوت وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2007-2009 جىلدارى القابيلەر ءولىم جازاسى مەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالاتىن قىلمىستار بويىنشا ىستەردى قاراعان.
«وسى كەزەڭدە القابيلەر قاتىسقان ىستەردىڭ سانى جىلىنا شامامەن 50-گە جەتكەن. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا القابيلەر سوتى قارايتىن ىستەر ساناتى بۇكىل اسا اۋىر قىلمىستارعا كەڭەيتىلدى. مۇنداي قادام القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەردىڭ 10 ەسەگە وسۋىنە اكەلدى. ىستەردىڭ سانى جىلىنا 300-دەن استى. بۇل – سوتتار قاراعان بارلىق اسا اۋىر قىلمىستىق ىستەردىڭ 14 پايىزى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.
سپيكەردىڭ مالىمەتىنشە, 2013 جىلى القابيلەر سوتى قارايتىن ىستەر ازايتىلعان. ءسويتىپ, ولاردىڭ قاراۋىنا تەك ءولىم جازاسى مەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالاتىن ىستەر عانا قالدىرىلدى.
«مۇنداي وزگەرىس القابيلەر قاتىساتىن ىستەردىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلدى. جىلىنا شامامەن 50-60 ءىس قارالدى. 2015 جىلى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ شەڭبەرىندە القابيلەر قارايتىن ىستەر ساناتى كەڭەيتىلىپ, اسا اۋىر قىلمىستار قوسىلىپ, 14-كە جەتتى. 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن 2019 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى زاڭ ارقىلى القابيلەر سوتى قارايتىن ىستەر تاعى 16 قۇرامعا كوبەيتىلدى. وسىلايشا, كەلەسى جىلدان باستاپ القابيلەر 31 ءتۇرلى ءىستى قارايدى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.
جاڭادان ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا القابيلەردىڭ قۇزىرەتىنە تاعى 13 اۋىر قىلمىستى قاراۋعا بەرۋ كوزدەلگەن. بۇل قۇجات 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنبەك. اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق كودەكستە قاراستىرىلعان ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىن زاڭسىز الۋ, ازاپتاۋ, رەيدەرلىك, مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلۋ, اۋىر سالدارعا اكەلگەن بالىق پەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن زاڭسىز اۋلاۋ سەكىلدى قىلمىستار بار.
سونىمەن قاتار اۋىر سالدارعا اكەلگەن زاڭسىز اڭ اۋلاۋ, كولىك قۇرالىن باسقارعاندا ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسى, كولىك قۇرالىن ماس كۇيدە باسقارىپ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسى, كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان جانە ماس كۇيدە كولىك باسقارعاندا ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسى القابيلەردىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى.
جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەڭبەك داۋلارى مەن جانجالدارىن شەشۋ ءتارتىبىن وڭايلاتۋعا, ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە قاتىستى قۇجاتتار بار. سونداي-اق جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبالارى دا قارالماق.
جيىندا دەپۋتات دميتري لەگكي انت بەردى. دەپۋتاتتار ونى ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلادى.
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالىن جولدادى. ەرلان سايروۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى ماسەلە كوتەردى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇگىندە سۋبسيديالاۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بىرقاتار شاراسىن الىپ تاستاۋدى, ودان باس تارتۋدى كوزدەيتىن, كەيبىر جەڭىلدىكتەردى كرەديت بەرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالارمەن الماستىراتىن جاڭا تاسىلدەر ازىرلەدى. وسى وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديادان قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن سۋبسيديالاۋدى جويۋ ۇسىنىلادى. بۇل ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديانى ءتيىمسىز ەتەدى, ال جالپى سالانىڭ ءوزى ينۆەستيتسيالىق تارتىمسىز. Qoldau.kz پورتالىنىڭ تالدامالىق دەرەكتەرى بويىنشا, تاۋار سۋبسيديالارىن الۋشىلار – جىل سايىن شامامەن 35-40 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى. ەگەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاتاتىن ءاربىر كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا سانى شامامەن 40-60 ادامدى قۇراسا, وندا تۇتاستاي العاندا سۋبسيديالاۋدىڭ بۇل ءتۇرى 1,8 ميلليوننان استام ادامدى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن جانە جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەدى. قانشاما ادام وتباسى مينيسترلىكتىڭ شولاق شەشىمدەرىنەن زارداپ شەگەدى؟», دەپ الاڭدادى ە.سايروۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلىق سۋبسيديالاردى جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى ونىمدەرگە باعانىڭ وسۋىنە, ولاردى ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوعادى. وسىلايشا, بۇل يمپورت كولەمىنىڭ وسۋىنە, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى.
دينارا زاكيەۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن كوبەيتۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق 6 ملن 750 مىڭ وتباسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا قولداۋ قاجەت.
1 145 100 وتباسى داعدارىس جاعدايىندا تۇرىپ جاتىر, ال 1 592 600 وتباسى وتە قيىن جاعدايدا.
«اتالعان ساناتتاعى بارلىق وتباسىنا كەشەندى كومەك, الەۋمەتتىك وڭالتۋ, سۇيەمەلدەۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەك كورسەتۋ, قۇجاتىن رەتتەۋ, جاردەماقىلار, تولەمدەر, ااك جانە باسقا دا قىزمەتتەر قاجەت. سوندىقتان بارلىق قىزمەتتى ءبىر تەرەزەدە الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار اۋدانىندا ينفراقۇرىلىم, اتاپ ايتقاندا, وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەت. قازىر ەلدەگى 220 اۋدانعا 47 ورتالىق بار. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا 14 اۋدان مەن ءۇش قالا, 2 ميلليوننان استام حالىق بار. 330 مىڭ وتباسى توتەنشە قيىن جانە داعدارىستى ومىرلىك جاعدايدا تۇرادى, وبلىستا زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى دە جوعارى. وبلىس بويىنشا تەك ەكى داعدارىس ورتالىعى بار, ءبىر وتباسىن قولداۋ ورتالىعى ەندى اشىلىپ جاتىر. ۇشەۋى دە تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان. ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىنىڭ, بالالى ايەلدىڭ شالعايدا جاتقان اۋىلدان ورتالىق ىزدەپ جۇزدەگەن كيلومەتر ءجۇرىپ باراتىن نە كۇشى, نە قارجىلىق مۇمكىندىگى جوق», دەدى د.زاكيەۆا.
ءامىرحان راحىمجانوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي» جانە «تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن» اۆتوموبيل جولدارىن قايتا جاڭارتۋ قاشان اياقتالاتىنىن سۇرادى.
«ۇكىمەت ساعاتىندا ايتىلعان اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى ورىندى سىنعا قاراماستان, جاۋاپتى تۇلعالار ناتيجە شىعارىپ جاتقان جوق. «باياعى جارتاس – سول جارتاس». قازاقستاندىق مەردىگەرلەردىڭ نەمقۇرايلىعىنىڭ, سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتتاعى تاۋەكەلدەرى كەسىرىنەن جۇمىس قارقىندىلىعى بايقالعان ەمەس, ال پاندەميا كەزىندە ءتىپتى توقتاپ قالدى. بەس جىل بۇرىن باستالعان قۇرىلىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى», دەدى ءا.راحىمجانوۆ.
قۇرىلىستى جۇرگىزۋ بارىسىنداعى باسقا دا كەمشىلىكتەرگە توقتالعان دەپۋتات ۇكىمەتتىڭ نىسانداردى اياقتاۋ ءۇشىن قانداي شارا قولدانىپ جاتقانىن سۇرادى. سونداي-اق ماگيسترال قۇرىلىسى قاشان اياقتالاتىنىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
بۇدان بولەك, تاعى بىرنەشە دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.
