«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىعۋ تاريحى ارىدەن باستالادى. 1910 جىلى پاتشا ۇكىمەتى م.سەراليننىڭ جۋرنال شىعارۋ تۋرالى وتىنىشىنە قول قويدى جانە جۋرنالدى شىعارۋعا رۇقسات بەردى. وندا: «كيرگيزۋ كۋستانايسكوگو ۋەزدا چۋبارسكوي ۆولوستي №5 م.سەرالينۋ ۆىدانو رازرەشەنيە نا يزدانيە ۆ گ.ترويتسكە پود ەگو وتۆەتستۆەننوست ەجەمەسياچنوگو جۋرنالا «ەي-كاف» پو سلەدۋيۋششەي پروگراممە: پەرەدوۆىە ستاتي, زاگرانيچنىە ۆەستي, ۆوپروسى مۋسۋلمانسكوي جيزني, حرونيكا, فەلەتونى ي ستيحوتۆورەنيا, بيبليوگرافيا ي ناۋچنىە ستاتي, سمەس ي پيسما ۆ رەداكتسيۋ», دەپ جازدى.
قوستانايلىق جۋرناليست س.ۋجگين م.سەراليننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىربايانى تۋرالى بايانداي كەلىپ, ەڭ باسىندا دەموكراتيالىق باعىتتاعى ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورەتىن باسىلىم شىعارۋ ويدا بولعانىن ايتادى. م. سەرالين ونىڭ قازاق بولىمىنە, ال جۋرناليست يلمينسكي ورىس بولىمىنە رەداكتورلىق ەتۋى ۇيعارىلادى. يلمينسكي قازاق بايلارى س.يمانشالوۆ, ك.الدياروۆ جانە قىلىشباەۆپەن گازەتكە ماتەريالدىق قولداۋ جاساۋ جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزە باستايدى, مۇنى ەستىگەن م.سەرالين اتالعان بايلار قارجىلاندىراتىن باسىلىمدا جۇمىس ىستەمەيتىنىن, ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ تاپسىرىستارىن ورىندامايتىنىن ايتقان. ءسويتىپ, العاشقىدا ەكى تىلدە جارىق كورۋگە ءتيىستى گازەت شىعارۋ جوسپارى اياقسىز قالادى. م.سەرالين بولسا «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارۋعا قام جاسادى.
جۋرنالدىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزادى. ويتكەنى قازاق قوعامىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي يدەيا جۇزەگە اسپاعان ەدى. «ورەنبۋرگسكي كراي» گازەتىندە وسىعان وراي «مۇسىلمان ءباسپاسوزى» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ, وندا «…كيرگيزسكي دۆۋحنەدەلنىي وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكي جۋرنال «ايكاپ» پرەدستاۆلياەت ۆ ۆىسشەي ستەپەني ساموبىتنوە پو حاراكتەرۋ ي پو تيپۋ يزدانيە. رەداكتوروم نازۆاننوگو جۋرنالا ياۆلياەتسيا كورەننوي ستەپنياك – كيرگيز م.سەرالين… پيات دنەي ۆ نەدەليۋ ون پروۆوديت ۋ سەبيا زا رابوتوي ۆ اۋلە, ا نا شەستوي پريەزجاەت ۆ گورود دليا رەداكتسيوننوي رابوتى. زنايا ەگو زا چەلوۆەكا مەلكوگو دوستاتكا, پروستو ۋديۆلياەشسيا, كاك ەتو موجنو وسۋششەستۆيت سوليدنىي (دو 4/5 ليستوۆ) دۆۋحنەدەلنيك, يمەيۋششي نەبولشوي تيراج ۆ 900-1200 ەكزەمپلياروۆ. نو ەتو سەكرەت نە تولكو دليا تەح, كتو نە پوستيگ تاينى توگو دۋحوۆنوگو رودستۆا, كوتوروە ۋستانوۆيلوس سرەدي كيرگيزسكوي ينتەلليگەنتسي, جۋرنالوم ي كيرگيزسكوي ماسسى…», دەپ جازدى.
«ايقاپ» پاتشا ۇكىمەتىنىڭ باقىلاۋشى ورگاندارىنىڭ نازارىندا بولدى, سوندىقتان دا تسەنزورلار يمپەريانىڭ ءبىر شەتىندەگى مەكەندە شىعىپ جاتقان ءباسپاسوز ورگاندارىنان ۇلىدەرجاۆالىق ء«پاتريوتيزمدى» جانە پاتشانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن تولىق قولداۋدى تالاپ ەتتى. جاندارم تسەنزورى پولكوۆنيك كۋچين وسى ورايدا ايرىقشا بەلسەندى بولدى, «ايقاپتى» باقىلاپ وتىرۋ دا سوعان تاپسىرىلعان بولاتىن. س.ۋجگيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول جەر بولۋشىلەردىڭ (زەملەمەر) شەكتەن شىققان ارەكەتتەرى تۋرالى سىن ماتەريالداردى قىرقىپ تاستاپ وتىرعان.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى ۇلت زيالىلارىنىڭ العاشقى ماقالالارى پروگرەسسيۆتى باعىتتا شىعا باستاعان «ايقاپ» جۋرنالىندا جارىق كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وعان م.سەراليننىڭ يگى اسەرى بولعانى داۋسىز.
1915 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ «ايقاپ» شىعۋىن توقتاتتى. جۋرنالدىڭ جابىلۋ سەبەبىن ح.بەكحوجين ونىڭ بەتىندە بولشەۆيك ف.ف.سىرومولوتوۆتىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى كىنالاعان ماقالاسى سەبەپ بولدى دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل ۇكىمەت تاراپىنان اشۋ-ىزا تۋعىزسا, م.سەراليننىڭ ءوزى دە سىبىرگە ايدالىپ كەتە جازداپ, امان قالعان.
مۇحامەدجان سەرالين جۋرنالدىڭ رەداكتورى عانا ەمەس, ونىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىسى, دەم بەرۋشىسى, يدەيالىق جەتەكشىسى بولدى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى مۇحامەدجان سەرالين (1872-1929) «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, قازاقتىڭ العاشقى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى. بۇرىنعى قوستاناي ۋەزى شۇبار بولىسىنا قاراستى 5-ءشى اۋىلدا (قازىرگى قارابالىق اۋدانىنىڭ ورنەك اۋىلى) تۋعان. اكەسى سەرالى ەلگە ايگىلى اقىن بولعان. ونىڭ جىرلارى «بەس عاسىر جىرلايدى» انتولوگياسىندا جارىق كوردى.
م.سەرالين ترويتسك قالاسىنداعى مەدرەسەدە ءبىلىم الادى. كەيىن قوستانايداعى ەكى كلاستىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە وقيدى. اۋەلى تاتار كوپەسى م.ياۋشەۆتا سۇرىپتاۋشى (سورتتاۋشى) بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1911 جىلدان باستاپ ترويتسكىدە «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارا باستادى. 1919 جىلدان ورىنبوردا «ۇشقىن» گازەتىندە قىزمەت ىستەيدى. 1921 جىلى قوستانايعا قايتىپ ورالىپ, شۇبار بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولادى. 1922 جىلى گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. ودان كەيىن بىرنەشە جىل «اۋىل» گازەتىنە رەداكتور بولدى. جۋرناليست قانا ەمەس, اقىندىعىمەن دە تانىلعان م.سەرالين «توپجارعان» جانە «گۇلقاشيما» پوەمالارىن جاريالادى. جۋرنالدا جانە گازەتتە وتىرىقشىلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ماقالالار جازدى.
قازاق ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋگە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ كۇنى كەشەگى سولاقاي ساياساتتىڭ تۇسىندا دا كوپ عالىمدار ەسىمدەرىن اتاۋعا دا جۇرەكسىنگەن ادەبيەتشىلەر تۋرالى قالام تەربەگەنىن بىلەمىز. اسىرەسە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىنداعى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن دەموكرات جازۋشىلار زەرتتەۋشىنىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدى. قازاق تىلىندە كىتاپ باستىرۋ ءىسى دە وسى مەزگىلدە ەرەكشە دامىعان بولاتىن.
عالىم قازاق باسىلىمدارى اراسىندا «ايقاپ» جۋرنالىنا ايرىقشا توقتالىپ, مۇحامەدجان سەرالين, سپانديار كوبەەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ سەكىلدى اقىن-جازۋشىلار وسى جۋرنال ارقىلى جازۋشى بولىپ قالىپتاستى دەگەن پىكىر ايتادى. عالىم «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى» دەپ اتالاتىن كىتابىندا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ العاشقى شىعارۋشىسى مۇحامەدجان سەرالين ءرولىن ەرەكشە باعالايدى. «جۋرنال شىعارۋداعى ماقساتىمىز تەك قانا جۇرتتىڭ كوزى, قۇلاعى بولماق ەدى», دەگەن سەرالين ءسوزىن كەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءىلىپ الىپ كەتكەنى بەلگىلى.
مۇحامەدجان سەرالين شىعارمالارىندا سول كەزدە قوستاناي وڭىرىندە بولعان تاريحي وقيعالارعا نازار اۋدارادى, كەنەسارى حان تۋرالى تولعانادى. «توپجارعان» پوەماسىندا تانابۇعا ناۋرىزباي بي تۋرالى:
«ارقادا كوكبۋرىلداي جۇيرىك بار ما؟
ء وتىپتى بي ناۋرىزباي دەگەن ناردا.
كوكبۋرىل ات ناۋرىزبايدان
ۇرلاپ الىپ,
كەنەگە تارتۋ قىلعان ۇڭگىت قارعا», –
دەپ سۋرەتتەگەن ناۋرىزباي ءبيدىڭ كوكبۋرىل اتى كەيىن كەنەسارى حاننىڭ ءىنىسى ناۋرىزباي باتىرعا بۇيىرعان.
«ايقاپ» جەرگىلىكتى ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىنىڭ ىقپالىندا بولدى, رەسەيدەگى وزگەرىستەر تۋرالى جازدى, ەڭ الدىمەن ورىس جۇمىسشى تابىنىڭ ءسوزىن سويلەدى, جۋرنالدا سەراليننىڭ ءوزىنىڭ دە يدەيالىق كوزقاراستارى كورىنىس تاپتى.
م.سەرالين 1924 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ماقالادا: «جۋرنال ەڭبەكشى تاپتىڭ, حالىقتىڭ ورگانى بولدى. سوندىقتان دا ول بەلگىلى ءبىر تاپتىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي باعىت-باعدار ۇستانعان جوق», دەپ جازدى. قازاق شارۋالارى – اۋىل كەدەيلەرى, سول كەزدە بارلىق قازاق حالقىنىڭ 80-95%-ىن قۇرايتىن, ولاردىڭ يدەيالىق-ساياسي دامۋى XX عاسىردىڭ باسىندا دا بەلسەندىلىگى تومەن الەۋمەتتىك سيپاتتا بولاتىن.
«ايقاپ» جۋرنالى قازاق قوعامىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىن وقۋ-اعارتۋ جانە وركەنيەتپەن, وتىرىقشىلىق مادەنيەتپەن بايلانىستىردى. ادەت پەن شاريعاتتىڭ ەسكىرگەن داعدىلارى مەن زاڭدارىنان باس تارتۋعا شاقىردى. جۋرنال حالىقتىڭ ارتتا قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ناداندىق, كوشپەلى تۇرمىسقا بايلانىستى وقشاۋلانۋ, قازاق دالاسىندا مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جوقتىعى دەپ ءتۇسىندىردى. جۋرنالدا ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.
«ايقاپ» قازاق دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, ءتۇرلى يدەيالار مەن كوزقاراستاعى اۆتورلارعا ورىن بەردى, ورىس جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تىعىز بايلانىسىن جاقتادى, دەموكراتيالىق رەسەيگە ارقا سۇيەدى. مۇنىڭ ءوزى ونى سول كەزەڭدەگى باسقا باسىلىمداردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن.
جۋرنالدى شىعارۋعا دايىندىق كەزەڭىندە ونىڭ باستاما توبىنا م.سەراليننىڭ وزىنەن باسقا جەرگىلىكتى مۇعالىمدەر سپانديار كوبەەۆ, ەرالين, بەيسەنوۆ كىردى. جۋرنالدى ناسيحاتتاۋشى ۇگىتشىلەر اۋاداي قاجەت بولاتىن.
م.سەرالين كەيبىر قازاق ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ دا قىزمەتىن پايدالاندى. ولار كۇز جانە قىس ايلارىندا قالالىق ۋچيليششەلەر مەن سەمينارلاردا ءبىلىم الىپ, ال كوكتەم مەن جازدا اۋىلدارعا مۇعالىم بولىپ باراتىن. ولار جۋرنالدى بۇقارا اراسىنا تاراتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا كوپ ۇلەس قوستى. اسىرەسە قوستاناي, ىرعىز جانە تورعاي ۋەزدەرىندە بەلسەندى ارەكەت ەتتى. اسىلبەك تاشباەۆتىڭ جازعانىنا قاراعاندا, ولاردىڭ اراسىندا م.سەراليننىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرى, ستۋدەنتتەر س.تورايعىروۆ, ءا.عالىموۆ, م.كاشيموۆ, ز.راسۋلوۆ بولعان. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى كەيىن جۋرنالدىڭ قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى.
جۋرنال اۆتورلارى مەن جاقتاستارى قاتارىندا جەرگىلىكتى ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى ع.مۇساعاليەۆ, س.لاپين, ج.تىلەۋبەرگەنوۆ, م.ەسەنگەلدين, ح.مۇحامەدجانوۆ, ا.عاليموۆ, ا.جانتالين, س.عابباسوۆ, م.جولدىباەۆ, م.كاشىموۆ, د.قاشقىنباەۆ, ن.ماناەۆ, م.كوپەەۆ, م.قالتاەۆ, ك.كەمەڭگەر ۇلى, تاعى باسقالارى بولدى.
جۋرنال تىلەۋقورلارىنىڭ اراسىندا قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى – م.سەيدالينا, س.تىلەۋبايقىزى, ك.وتەگەنوۆا. ولار جۋرنال جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى, ايەل تەڭدىگى ماسەلەلەرىن كوتەردى.
پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن سىناي وتىرىپ, م.سەرالين ولكەدەگى جاعىمدى جاڭالىقتارعا لايىقتى باعا بەردى, كەي كەزدەرى ءتىپتى اسىرا باعالاپ تا وتىردى. وندا ورىس-قازاق مەكتەپتەرى مەن ۋچيليششەلەرىنىڭ اشىلۋىنا, وبلىستىق باسقارمالارداعى مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتىنە باعا بەرىلدى. بۇل سالاداعى ءىرى كەمشىلىكتەر سەراليننىڭ ويىنشا وسىنداي يگىلىكتەردى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرعان قازاقتاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى.
ء«بىز سايلاۋدىڭ باستامالارىنىڭ جاقسىلىعىن دۇرىس تۇسىنە المادىق, سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقىمىزدى دۇرىس پايدالانباي, ۋاقىتتى ءوزارا كيكىلجىڭدەر مەن داۋ-دامايعا جۇمسادىق. ءبىز ورىس ۇكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن ءبىز ءۇشىن اشىلعان مەكتەپتەردەن وزىمىزگە پايدا كەلتىرە الماي وتىرمىز», دەپ جازدى.
م.سەرالين رەسمي باسپاسوزدە جارىق كورگەن ماقالالارىن كەيدە: ء«بىزدىڭ سۇيىكتى وتانىمىز – روسسيا يمپەرياسىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولايىق», دەگەن سوزدەرمەن اياقتايتىن. مۇنىڭ ءوزى پاتشا ۇكىمەتى تسەنزۋراسىنىڭ كوزىن بوياۋ ماقساتىندا جاسالعان دەپ تۇسىنگەن ءجون.
حح عاسىردا قازاق دالاسىندا قوعامدىق-ساياسي ومىردە ەكى ماسەلە ەرەكشە ەل نازارىندا بولدى. ول جەر ماسەلەسى جانە پاتشاعا قارسىلىق بولاتىن. جەر ماسەلەسىنىڭ دۇرىس شەشىلۋى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بولسا, اۋىل ستارشينالارىنان باستاپ بولىستىق باسقارمالارعا دەيىن, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ورتالىق ورگاندارى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ونى ۇنەمى نازارىندا ۇستادى. كوشپەلى قازاقتاردان شۇرايلى ءارى قۇنارلى جەرلەر تارتىپ الىنىپ, ولار قازىناعا الىندى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى جاقسى جايىلىمنان ايىرىلىپ, قۇنارى از جەرلەرگە كوشىرىلدى. ورىستىڭ وزىق ويلى ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسى دا بۇل ماسەلەنى شۇعىل شەشۋ قاجەت دەگەن پىكىردە بولدى.
ورىس كاپيتاليزمىنىڭ وركەندەۋى قازاقتارعا دا بىرتە-بىرتە اسەر ەتە باستادى. شارۋالاردى جاپپاي قازاقستانعا, سىبىرگە جانە باسقا اۋداندارعا قونىستاندىرۋ ساياساتىن م.سەرالين ماجبۇرلىك جاعداي دەپ ءتۇسىنىپ, وعان ورىس سوتسيال-دەموكراتتارى پوزيتسياسىنان قارادى. «قويان جىلى قازاقتارعا كەلگەن جۇت ىشكەرى روسسياعا دە كەلدى. ولار دا جۇتتىڭ زاردابىن كوپتەن بەرى تارتىپ كەلەدى. مۇنداي قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ ەكى-اق جولى بار. ونىڭ ءبىرى – جەرى شۇرايلى جەرلەرگە تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن كوشىرۋ, ەكىنشى جول – القاپتى ەسكىشە وڭدەۋدەن باس تارتىپ, نەمىستەر مەن فرانتسۋزدار سەكىلدى جەردى جاڭاشا وڭدەۋگە كوشۋ», دەدى. شەنەۋنىكتەر بولسا العاشقى جولدى تاڭدادى, ءسۇيتىپ مۇجىقتاردى قازاق دالاسىنا جاپپاي كوشىرە باستادى.
سەرالين جۋرنالدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋىلداعى تاپ تارتىسى, جەر ماسەلەسىنە كوزقاراسى تۋرالى ويلارىن كوبىنەسە اشىق ايتا المادى.1905-1915 جىلدار ارالىعىندا جازعان ولەڭدەرىندە م.سەرالين وسى ماسەلەلەردى اينالىپ وتپەيدى. جىر تىلىمەن ءوز ويىن بىلدىرەدى.
م.سەرالين ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭگەرۋگە شاقىردى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ قازاق دالاسىنا سەپكەن ءبىلىم ۇرىعى ول قايتىس بولعاننان كەيىن لايىقتى جالعاسىن تاۋىپ, ونبەي جاتىر دەپ قىنجىلدى. «1914 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە التىن باستى ى.ءالتىنساريننىڭ قايتىس بولعانىنا 25 جىل تولدى. ونىڭ قازاق حالقىنا جاساعان قىزمەتى وراسان زور. ال ونى ەسكە العان قازاقتار بولدى ما ەكەن؟ جوق! شاماسى, مادەنيەتتى حالىقتار قاتارىنا قوسىلۋ بىزگە ءالى الىس بولۋى كەرەك», دەپ جازدى. ء«بىز باسقا حالىقتاردان ارتتا قالماۋىمىز كەرەك. قازاق جاستارى پروفەسسورلىق لاۋازىم تۋرالى دا ويلانۋى كەرەك», دەدى. سەراليننىڭ وتىرىقشىلىققا كوشۋ, كاسىپ مەڭگەرۋ, ورىس ءتىلىن يگەرۋ سەكىلدى ويلارى كۇنى بۇگىندە ماڭىزىن جويعان جوق. سەرالين قازاق كوسەمسوزىنىڭ ساردارلارىنىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
مۇحامەدجان سەرالين «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ وقىرماندارىنا ارناۋىندا: «جۋرنالعا «ايقاپ» دەپ ەسىم بەردىك. بۇل سوزگە تۇسىنگەن دە بار, تۇسىنبەگەن دە تابىلار. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ء«اي, قاپ» دەمەيتۇعىن قاي ءىسى بار؟! گازەت شىعارماقشى بولدىق, قولىمىزدان كەلمەدى. پ ۇلى بارلارىمىز ىنتىماقتاسا المادىق. پ ۇلى بارلارىمىز ىنتىماقتاسساق تا, اقشاسىز ءىستىڭ ءجونى تابىلمادى. «قاپ, پۇلدىڭ جوقتىعى, قولدىڭ قىسقالىعى-اي» دەدىك. جاقسى جەرلەرىمىزدى قولدا ساقتاۋ ءۇشىن قالا سالماق بولدىق. باسىمىز قوسىلمادى. قولايلى جەرلەر قولدان كەتتى. «قاپ!» ىنتىماقسىزدىعىمىز-اي, دەدىك. بولىس, بي, اۋىلناي بولامىز دەپ تالاستىق, قىرىلىستىق. جەڭىلگەنىمىز جەڭگەن جاعىمىزعا, «ەندىگى سايلاۋدا كورەرمىز, قاپ, بالەم-اي!» دەدىك. وسىنداي ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بىرنەشە جەردە «قاپ» دەپ قاپى قالعان ىستەرى كوپ. «قاپ» دەگىزگەن قاپيادا وتكەن ىستەرىمىز كوپ بولعان سوڭ جۋرنالىمىز وكىنىشىمىزگە لايىق «ايقاپ» بولدى», دەپ اعىنان جارىلدى.
وسى بەتاشار ءسوزدىڭ ءوزى كادۋىلگى جۋرنالدىق نەمەسە گازەتتىك ستيلدەن گورى شەشەندىك ۇلگىلەرگە جاقىن. ءتىپتى اۋىزەكى سويلەۋ مانەرى انىق بايقالادى. «ايقاپ» اتى كەيىنىرەك «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ورىنبور وبلىسىندا شىعاتىن گازەتىنە بەرىلدى. ء«اي, قاپ!» دەگەن ءسوزدى قازاق جۋرناليستەرى ء«اي, قاپ!» دەپ سان سوعىپ, «وكىنىپ قالمايىق» سەكىلدى تاقىرىپتار دا پايدالاندى. م.سەراليننىڭ «توپجارعان» پوەماسىنىڭ اتاۋى دا جۋرناليستيكانىڭ سپورت سالاسىندا ءجيى ايتىلاتىن اتاۋعا اينالدى.
جۋرنالدىڭ القاسىندا اتاقتى اقىن اكىرام عالىموۆ, سول كەزدەگى تانىمال جۋرناليست مۇحامەدسالىم كاشىموۆ, بەلگىلى دەموكرات اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ بولدى. «ايقاپتا» جاڭاعى اتتارى اتالعان اقىندارمەن قاتار ماعجان جۇماباەۆتىڭ, ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ, ساكەن سەيفۋلليننىڭ, بەيىمبەت ءمايليننىڭ, Taيىp جومارتباەۆتىڭ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ, احمەت مامەتوۆتىڭ, مۇستاقىم مالدىباەۆتىڭ, كەنجەعالي عابدۋلليننىڭ, سامات ابىشەۆتىڭ, بايباتىر ەرجانوۆتىڭ جانە باسقا تالانتتاردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى جارىق كوردى. ءا.ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىنان» ۇزىندىلەر, جازۋشى ليحانوۆتىڭ «ماناپ» دراماسى, ي.كرىلوۆتىڭ, م.لەرمونتوۆتىڭ, ا.پۋشكيننىڭ, ا.چەحوۆتىڭ, ا.سوروكيننىڭ شىعارمالارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. مىنە, ءدال وسى قالامگەرلەر جۋرنال بەتىندەگى شەبەرلىك ۇلگىلەرىنىڭ تۇڭعىش اۆتورلارى, شەبەرلىك ءداستۇرىنىڭ جۋرنالداعى العاشقى قارلىعاشتارى بولدى.
جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا جارىق كورگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ وكپەسى» ماقالاسى: ء«دۇنيادا ەرگە تەڭدىك, كەمگە كەڭدىك, ازدى كوپكە تەڭگەرەتىن عىلىم مەن ونەردى, ەلسىزدى ەلدىگە تەڭگەرەتىن, جوقتى بارعا تەڭگەرەتىن عىلىم مەن ونەردى كەرەك قىلاتىن قازاق از. تەڭدىككە قولى قالاي جەتسىن؟ قاتەرلى جەردە قاپەرسىز وتىردىق. وزىمىزگە وكپەلەمەسەك, وزگەگە وكپەلەر بەت جوق», دەگەن باعدارلامالىق العىسوزى قاناتتى سوزدەرگە اينالدى.
م.سەرالين بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ەسەبىندە دە تاريحتا قالدى.1919-1920 جىلدارى «ۇشقىن» گازەتىندە قىزمەتكەر بولسا, 1921 جىلى قوستانايداعى شۇبار بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ال 1922-1923 جىلدارى قوستاناي گۋباتكومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. 1923-1926 جىلدارى «اۋىل» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولدى.
قوستاناي وڭىرىندە قالامگەردىڭ مەرەيلى جىلى شاما-شارقىنا قاراي اتالىپ ءوتىپ جاتىر. جازۋشىنىڭ جەرلەنگەن جەرى جاڭارتىلدى. قارابالىق اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىشى جانە اتى بەرىلگەن قازاق ورتا مەكتەبى بار. وبلىس ورتالىعىنداعى ءبىر كوشە دە ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. جاقىندا عانا اۋدان ورتالىعىندا ونىڭ قۇرمەتىنە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. قوستاناي قالاسىندا قالامگەر قىزمەت ەتكەن بۇرىنعى «اۋىل» گازەتى عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىشتاقتا ورناتىلعان.
اقىلبەك شاياحمەت,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى, اقىن
