مۇنايشىلاردىڭ الاڭداۋىنا نەگىز بار ما؟

جالاقى تولەۋدەگى جاڭالىق. “ەگە­مەننىڭ” وبلىستاعى ءتىلشى قوسى­نى­نا تەلەفون شالعان مۇنايشىنىڭ ءبىرى پرورۆا كەن ورنىندا وتەتىن جينالىسقا قاتىسۋىمىزدى سۇراعان ەدى. الدىمەن, 18 ساۋىردە, جەكسەنبىدە “ەمبىمۇنايگاز” ءون­دىرىستىك فيليالىنىڭ باس­شىلارى, اتاپ ايتقاندا, فيليال ديرەكتورى ىزتۇرعان بايمۇحانوۆ, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات نىسانباەۆ وسى كەن ورنىن­داعى مۇنايشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وندا كوتەرىلگەن ءبىر ماسەلە – ەڭبەكاقىنى جاڭا ءجۇ­يە­مەن تولەۋ. بۇل جۇيە 1 ساۋىردەن باستاپ ەن­گىزىلگەن. ودان ءبىر اي بۇرىن فيليالعا قا­راس­تى 4 مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسىنداعى بار­لىق جۇمىس­شىلارعا ەسكەرتۋ قاعازى, سونىمەن بىرگە, قو­سىمشا كەلىسىم-شارت ۇسىنىلعان. مىنە, وسىدان سوڭ ءبىر اي ءۇنسىز جۇرگەن “جى­­­لىويمۇنايگاز” باسقارماسىنىڭ مۇ­نايشى­لارى ءساۋىردىڭ ءۇشىنشى اپتاسىندا جالاقىنى جاڭا جۇيەمەن تولەۋگە قاتىس­تى ءوز ويلارىن بىلدىرە باستادى. پرورۆا كەنىشىندەگى باسقوسۋدا فيلي­ال دي­رەكتورى ىزتۇرعان بايمۇقانوۆ مۇ­ناي­شى­لاردىڭ الىپ جۇرگەن جالاقىسىن زاڭداستىرۋ قولعا الىنىپ جاتقانىن اي­تا كەلىپ, “جا­لاقىنى جاڭا جۇيەمەن ءتو­لەۋدىڭ تيىمدىلىگى كوپ. الدىمەن نەگىزگى جا­لا­قىنىڭ كولەمى ۇل­عايا­دى. ياعني, ەڭ­بەك كودەكسىنە سايكەس جالا­قى­نىڭ نەگىزگى بولىگى 75 پايىزدان كەم بول­مايدى” دەيدى. ماسەلەن, پرورۆا كەنىشىندە ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس جاسايتىن ءىV رازريادتى مۇناي-گاز ءوندىرۋ وپەراتورىنىڭ نەگىزگى جالاقىسى ەندى جاڭا جۇيەمەن 91 مىڭ 130 تەڭگە شاماسىندا بولماق. بۇعان اي سايىنعى سىياقىنى قوسا ەسەپتەگەندە ول 141 مىڭ 652 تەڭگەنى قۇرايدى. وعان بۇ­رىنعى جۇيەمەن ەسەپتەگەندە 39 مىڭ 782 تەڭ­گەنى قۇرا­عان اۋداندىق كوەففيتس­ي­ەنت­تى, سىياقىنى قوسا ەسەپتەگەندە 141 مىڭ 211 تەڭگەنى قولىنا الىپ كەلگەن. ال جاڭا جۇيە ەنگىزىلگەندە, وسى وپەراتوردىڭ جالاقىسىنا 441 تەڭگە قوسى­لىپتى. بىراق وسى كەزگە دەيىن تولەنىپ كەلگەن 70 پايىز­دىق اۋداندىق كوەففيتسيەنت بولمايدى. ەندى ول تولىعىمەن نەگىزگى جالاقىعا قوسىلادى, بۇعان قوسا, اي سايىن 34 پايىز سىياقى تولەۋ كوزدەلىپ وتىر. ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە باي­­لانىستى ەڭبەك كودەكسىنە ارنايى ءۇڭىل­دىك. بۇل تۋرالى 2007 جىلعى 15 ما­مىردا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭا كو­دەك­ستىڭ 126- بابىنىڭ 4-تارماعىندا “ەڭ­­بەككە اقى تولەۋ جۇيەسى ءبىر­جولعى ىن­تا­لاندىرۋشى تولەمدەردى ەسەپكە ال­ما­عاندا, قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسىنىڭ كەمىندە 75 پروتسەنتى بو­لاتىن نەگىزگى جالاقى ۇلەسىن (جالاقى­نىڭ نەگىزگى بولىگىنە قاتىستى) قامتا­ماسىز ەتۋگە ءتيىس” دەلىنگەن. وسى باپتى باسشىلىققا العان “ەم­بىمۇنايگاز” باس­شىلىعى مۇنايشىلاردىڭ جالاقىسى­نىڭ نەگىزگى بولىگىن 77 پايىزدان ءتو­مەن ەتپەي وتىر. اي سايىن بەرىلەتىن سىياقى 23 پايىزدى قۇرايدى. ەگەر, دەيدى فيليال­دىڭ بيۋدجەتتەۋ جانە ەكونوميكالىق تالداۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى نۇرساۋلە تاجماعانبەتوۆا, مۇناي ءوندىرۋ جوسپارى ورىندالسا, ءتيىستى پاي­ىز مولشەرىندە سىي­اقى بەرىلەدى. ال جوسپار ورىندال­ما­عان جاعدايدا, ەسكى جۇيە بويىنشا ءىV رازريادتى وپەراتور سىياقىدان 31 مىڭ تەڭگە جوعالتار بولسا, جاڭا جۇيەمەن تەك 13 مىڭ تەڭگەدەن ۇتىلادى. ارالىقتاعى 18 مىڭ تەڭگە مۇنايشىنىڭ قالتاسىندا قا­لادى. بۇدان بولەك, ناۋرىز, مۇناي­شى­لار كۇنى جانە تاۋەلسىزدىك كۇنى مەرە­كەلەرىندە بەرىلەتىن سىياقى مولشەرى باس­شىدان ەدەن جۋشىعا دەيىن بولە-جا­رىل­مايدى, بارلىعىنا بىردەي مولشەردە تولەنەدى. بۇرىن اركىمنىڭ ايلىق جالا­قى­سىنىڭ دەڭگەيىندە بەرىلەتىن سىياقى­نىڭ ەندىگى مولشەرى 56 مىڭ تەڭگەنى (40 اەك) قۇرايتىن بولىپتى. بيىل ناۋرىز مەرە­كەسىندە ءدال وسىلاي بەرىلگەنىن مۇ­ناي­شىلار جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق. جىل سايىن ەڭبەك دەمالىسىنا شىق­قان­دا ءار مۇنايشىعا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ور­ىندارىنا بارۋ ءۇشىن 60 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ءبىر جولعى قارجى قوسىمشا بەرىلەدى ەكەن. بىلتىر بۇل سو­ما 84 مىڭ تەڭگەنى قۇراپتى. قازاقستاندا اۋداندىق كو­ەف­­­في­تسيەنت بار ما؟ مىنە, ناق وسى ماسەلە مۇنايشىلاردى الاڭداتاتىن سە­كىل­دى. ياعني, ولارعا وسى كەزگە دەيىن جالا­قىعا قوسىمشا 70 پايىزدىق اۋداندىق كوەف­فيتسيەنت تولەنىپ كەلگەن. ونى بۇ­رىن­عىشا جالاقىعا قوسىمشا تولەنە بەرگەنىن قالايدى. ويتكەنى, 1986 جىلعى 14 اقپاندا كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك ەڭبەك كو­مي­تەتى مەن ۆتسسپس-ءتىڭ “كاسپي ما­ڭىن­داعى مۇناي-گاز كەشەنىن يگەرەتىن كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ جۇمىسشىلارى ەڭبەك­اقىسىنا اۋداندىق كوەففيتسيەنت تولەۋ تۋرالى” №49 قاۋلىسىندا گۋرەۆ وبلىسى اۋماعىنداعى كەن ورىندارىندا –قىزىل­قوعا, ماقات جانە ەمبى (سولتۇستىگىندە) اۋداندارىندا –1,60, ەمبى اۋدانىنىڭ وڭتۇستىگىندە –1,70 دەپ بەلگىلەنگەن. كەيىننەن مۇنايشىلاردىڭ اۋىر ەڭبەگىنە وراي باسشىلار اۋداندىق كوەففيتسيەنتتى 70 پايىزعا كوتەرگەن. مىنە, مۇنايشىلارعا باياعى كەڭەستىك داۋىردەن قالعان اۋداندىق كوەففيتسيەنت ءالى تولەنىپ كەلەدى. الايدا, مۇنايشىلار قاۋىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كسرو كەزىندە بەلگىلەنگەن اۋداندىق كوەففيتسيەنتتى تولەۋ جويىل­عانىن ەسكەرگىسى كەلمەيدى. سودان بەرگى كەزەڭدە وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە بۇل كوەففيتسيەنتتى تولەۋ توقتاتىلعان جوق. ال دۇرىسىندا قازاقستاندا ءار ءوڭىردىڭ ەكولوگيا­لىق ەرەكشەلىگىنە وراي ارنايى اۋداندىق كوەففيتسيەنتتى بەلگىلەۋ تۋرالى ءالى زاڭ جوباسى قابىلدانباعانى انىق. سول سەبەپتەن باسشىلار ۇجىمدىق شارتتا مۇنايشىلارعا اۋداندىق كوەففي­تسيەنت 70 پايىزدىق مولشەردە تولەنسىن دەگەن تار­ماقتى ەنگىزگەن. ەندى جاڭا جۇيەمەن جالاقى تولەۋگە بايلانىستى ونى زاڭداس­تى­رۋعا, ياعني, اۋداندىق كوەففيتسي­ەنت قار­جى­سى تولىعىمەن نەگىزگى جالاقىعا قوسى­لادى دەگەنگە مۇنايشىلاردىڭ كەلىسكىسى جوق. پرورۆا كەنىشىندەگى اسىلحان مۋسين, حالي ورالوۆ سىندى جۇمىسشىلار “بىزگە تولەنىپ كەلگەن 70 پايىزدىق اۋداندىق كوەف­فيتسيەنتكە تيىسپەڭىزدەر. بۇرىنعىشا بولەك تولەنسىن” دەيدى. مۇنداي پىكىرلەرىن “دوسسورمۇنايگاز” باسقارماسىنا قاراستى شىعىس ماقات كەن ورنىنىڭ جۇمىس­شى­لارى ۇزاقباي جۇبان­عاليەۆ پەن امانتاي بالاباەۆ تا ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنايشىلار قويعان تالاپ. سول قولىنىڭ ءۇش ساۋساعى جوق قونىسباي ورا­زوۆ­تىڭ تالابى ءتىپتى وزگەشە. ول سول قولىنىڭ ءۇش ساۋساعىن 1988 جىلى اعاش كەسۋ اپپاراتىنا كەستىرىپ العان. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, سودان بەرگى 22 جىل ىشىندە مۇگەدەكتىك ساناتىنا جاتقىزىل­ماعان. ەندى فيليال ديرەكتورىنا “ماعان مۇگەدەكتىك تيەسىلى مە؟” دەگەن تالاپ قويىپ وتىر. “باسقارما باستىعى, كاسىپوداق كوميتە­تى­نىڭ توراعاسى, ماستەر قوجاعۇلوۆا ءسانيا جۇ­مىستان بوساتىلسىن. مەن اشتىق جا­ريا­لاي­مىن” دەپ 18 ساۋىردە مۇنايشى­لار­مەن كەزدەسۋگە كەلگەن فيليال باسشىلارى الدىندا ءمالىم­دەگەنمەن, ق. ورازوۆتىڭ تالابى قانشالىقتى زاڭدى ەكەنىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى انىقتاي جاتار. ءويت­كەنى, ول 21 ساۋىردە جىلىوي اۋدا­نىنىڭ پرو­كۋرورى الماز شەركەشباەۆتىڭ اتى­نا ارىز بەرىپتى. اۋدان پروكۋرورىنىڭ اي­تۋىنشا, ق. ورازوۆ اشتىق جاريالاۋ ءۇشىن ەڭ­بەك كودەكسىنە سايكەس الدىن-الا جاز­باشا ەسكەرتۋ بەرۋى ءتيىس ەدى. ەڭبەك كود­ەك­سىنىڭ 299-بابىنداعى 1-تاراۋدا ەرەۋىلدىڭ باستالۋى تۋرالى جاريالاۋ ناقتى كورسە­تىلگەن: “وسى كودەكستىڭ 298-با­بىنىڭ 3-تارماعىندا كورسەتىلگەن ۋاكىلەتتى ورگان ەرەۋىلدىڭ باستالۋى مەن بولجامدى ۇزاق­تىعى تۋرالى جۇمىس بەرۋشىگە, جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ بىرلەستىگىنە (ولاردىڭ وكىل­دەرىنە) ونى جاريالاعانعا دەيىن كۇنتىز­بە­لىك ون بەس كۇننەن كەشىكتىرمەي جازباشا ءتۇر­دە ەسكەرتۋگە ءتيىس”. الايدا, ءدال ق. ورا­زوۆ­تىڭ تاراپىنان مۇنداي جازباشا ەس­كەرتۋ بولماعان. باس­تاپقىدا ول تالابىن اۋىزشا ايتقانمەن, 23 ءساۋىر كۇنى “ەم­بىمۇنايگاز” وندىرىستىك في­ليا­لىنىڭ دي­رەكتورى ىزتۇرعان بايمۇحانوۆتىڭ اتىنا جازباشا تۇردە قويعان 7 ءتۇرلى تالابىن تاپسىردى. سول تالابىنىڭ ءبىرى جەراستى كۇردەلى جوندەۋ بريگاداسىنا جوندەۋشى شتاتىنا جۇمىسقا اۋىستىرۋدى سۇرايدى. العاشىندا ءىىى رازريادتى سۇراعانمەن, ەندى ءىV-V رازريادتى العىسى كەلەدى. “جىلىوي­مۇ­نايگاز” باسقارماسىنداعى ورتا بۋىن باسشى­لاردىڭ ارەكەتىنە شارا قولدانۋدى سۇرايدى. “جەتى ءتۇرلى تالابىم ورىندالعانشا, اشتىق جاريالاۋدى توقتاتپايمىن. ءتورتىنشى رازرياد الۋعا مەنىڭ ەڭبەگىم بار” دەپ مالىمدەدى ق. ورازوۆ 23 ءساۋىر كۇنى وتكەن جينالىستا. بۇل ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلەتىندىگى الداعى كۇندەر ەنشىسىندە قالىپ وتىر. ورتا جاستاعى ءبىر مۇنايشى “قان قى­سىمىن نەگە كۇن سايىن ولشەيدى. مەندە ۇنەمى جوعارى قان قىسىمى بار. كۇن سايىن ەمەس, 2-3 كۇندە ءبىر ولشەسە بولماي ما؟” دەگەندى ايتتى. بۇل ۇسىنىس پا, الدە قان قىسىمى سىرقاتىن جاسىرۋ ءۇشىن جاسالعان قادام با؟ ونىڭ ساۋالىنا وراي “مەديكەر” كلينيكاسى اتىراۋ في­ليا­لىنىڭ جەتەكشىسى ماديار شال­عىم­باەۆ “دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 48-بۇيرىعىنا سايكەس جۇرگىزۋشى, وپەراتور, دانەكەرلەۋشى سەكىلدى ماماندىق يەلەرى­­­نىڭ قان قىسىمى كۇن سايىن ولشەنۋى ءتيىس” دەپ بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىق­تاپ بەردى. كەزدەسۋدە مۇنايشىلار ءبىر ماسەلەنى كوتەرە وتىرىپ, وعان قا­تى­سى جوق وزگە دە ساۋالداردى ورتاعا تاس­تا­دى. مۇنايشىلار كاسىپورىن باسشى­لا­رى­­­نىڭ ءوز ورتالارىنا كەلگەنىن پاي­دالانىپ, ءتۇرلى ماسەلەگە جاۋاپ الۋعا تىرىستى. تۇيىندەي ايتقاندا, اركىم ءوز پىكىرىن, ءوز ۇستانىمىن وڭدى سانايدى. وعان ءاري­­نە, قاقى بار. وسى كەزگە دەيىن جالاقىعا قو­سىمشا 70 پايىزدىق اۋداندىق كوەف­في­تسيەنتتى الىپ كەلگەن مۇنايشىلاردىڭ ەندى ودان ايىرىلعىسى كەلمەيتىنىن ءتۇسى­نۋگە بولادى. ال وندىرىستىك فيليال دي­رەك­تورى ىزتۇرعان بايمۇحانوۆ “اۋدان­دىق كوەففيتسيەنت رەتىندە تولەنەتىن قار­جىنى زاڭداستىرۋ ارقىلى نەگىزگى جالا­قى مولشەرىن كوبەيتىپ وتىرمىز. بىردە-ءبىر جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى ءتو­مەندە­مەيدى. جالپى, ءبىزدىڭ مۇنايشى­لار­دىڭ جالاقىسى 2007 جىلدىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان بەرى ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. جاقىندا ينفلياتسياعا بايلا­نىستى ءۇس­تەمە قوسىل­دى. ەگەر الداعى ۋاقىتتا جا­لا­قىنى ءوسى­رۋگە شەشىم قابىلدانار بول­سا, وندا ەڭ­بەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيە­سىمەن بەل­گىلەنگەن نەگىزگى جالاقى­نىڭ مولشەرىمەن وسەدى”, دەيدى. مۇناي­شىلارعا دا, فيليال باس­شى­لارىنا دا بۇيرەگىمىز بۇرمايدى. تورەلىك تە ايت­قىمىز كەلمەيدى. قوس تاراپتىڭ پىكىرىن تىڭداپ, وي ەلەگىنەن وتكىزدىك. تەگىندە قارا­پاي­ىم جۇمىسشى­نىڭ دا, باسشىنىڭ دا قازاقستاننىڭ زاڭدارىنداعى, سونىڭ ىشىندە, ەڭبەك كو­دەكسىندە ايقىندالعان تالاپتارعا جۇگىن­گەنى ءجون بولار ەدى. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى. ر.S: وسى ماقالا دايىندالىپ بولعان كەزدە گازەت تىلشىسىنە “ەمبىمۇنايگاز” ءون­دى­رىستىك في­ليالىنىڭ ديرەكتورى ىزتۇرعان باي­مۇ­حا­نوۆ­تىڭ اشتىق جاريالاۋشى قو­نىسباي ورازوۆقا ونىڭ 7 تالابىنا وراي تولىققاندى جاۋابىن 26 ءساۋىر كۇنى جول­داعانى تۋرالى حابارلاندى.