ءبىلىم ميگراتسياسى: كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى

زەردەلەپ كورسەك, ءبىلىم ميگ­را­تسيا­سىنىڭ وزىندىك سەبەپ­تەرى بار ەكەن. بىرىنشىدەن, دا­مىعان ەلدەردەگى ۋنيۆەر­سيتەتتەر­دىڭ اكادەميالىق بەدەلى مەن عىلى­مي ينفراقۇرىلىمى. سونىڭ ىشىندە زەرتحانا, كىتاپحانا, اكادە­ميالىق ەركىندىك, حالىقارالىق پروفەسسور­لار قۇرامى بار. مۇنىڭ ءبارى – جاس زەرت­تەۋشىلەر مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور. ەكىنشىدەن, بۇعان ­ەڭبەك نارىعىنداعى بولاشاق مۇم­كىن­دىك­تەردى قوسا كەتىڭىز. كوپتەگەن جاس شەتەلدىك ­ديپلوم بولاشاقتا جو­عارى جالاقى ­مەن كاسىبي وسۋگە جول اشا­تىنىنا سەنىم­دى. ۇشىنشىدەن, ەل ىشىندەگى ءبىلىم جۇيە­سىنە قاتىستى سىن مەن تۇسىنىك. تارا­تىپ ايتساق, وقۋ باع­دارلامالارىنىڭ ­ەسكىرۋى, تاجى­ريبەلىك ءبىلىمنىڭ ازدىعى, عىلىم ­مەن ءوندىرىس ارا­سىنداعى الشاقتىق جاس­تاردى شەتەلگە قاراي جەتەلەيدى.

Astana IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقى­تۋشىسى اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, دامۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – ارتۇرلىلىك. ەگەر ءبىر مادەني ورتادا وسكەن ادام وزگە ءبىر مادەني كەڭىستىكتە ءبىلىم مەن تاجىريبە جيناپ, ءوزىنىڭ اۋەلگى ازاماتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاي السا, بۇل جاعداي ونىڭ مادەنيەتىنە, بىلىمىنە, وي-ساناسىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ويتكەنى مۇنداي تۇلعا ءبىلىم, داعدى مەن تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگى­سىن بويىنا سىڭىرەدى.

– شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ەسىگىن ايقارا اشاتىن كەز كەلگەن ەل, ادەتتە, ەكى نەگىزگى مۇددەنى كوزدەيدى. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق مۇددە. شەتەلدىك ستۋدەنت – ولارعا قارجىلىق قاينار, انىقتاي ايتساق, وقۋ اقىسىن تولەۋ, تۇرۋ, كۇندەلىكتى تۇتىنۋ شىعىندارى. ال ەگەر ءبىلىم بەرۋ تەگىن بولسا, مەملەكەت كوبىنە تۇلەكتى كەيىن ءوز ەڭبەك نارىعىنا ينتەگراتسيالاۋعا نەمەسە «جۇمساق كۇش» (soft power) دەپ اتالاتىن تەتىككە پايدالانادى. بۇل – ءبىلىم العان ەلگە, ونىڭ ينستيتۋتتارىنا دەگەن وڭ كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, ءبىلىم ميگراتسياسى زياتكەرلىك كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە اكەلەدى. شەتەلگە وقۋعا باراتىندار – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساۋاتتى, ماقساتشىل ءارى ومىرلىك ەنەرگياسى مول ازاماتتار. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدە ءبىلىم العان ادامنىڭ سول مەملەكەتتە قالۋ ىقتيمالدىلىعى ءاردايىم جوعارى», – دەيدى اسەم قۇسمانوۆا.

ءبىلىم ميگراتسياسىنىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەرى – «brain drain», ياعني تالانت پەن ەڭبەك كۇشىنىڭ ەلدەن كەتۋى, سىرتقا اعىلۋى. مىسالى, «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىمەن وقى­عان كەي ازاماتتار شەتەلدە ءبىلىم ال­عان سوڭ, سول ەلدە تۇراقتاپ قالدى. بۇل مەملەكەت قارجىسى مەن قوعامنىڭ ءۇمىتى جەلگە ۇشقانمەن بىردەي. بۇل, اسىرەسە عىلىم, مەديتسينا, ينجەنەريا, IT سياقتى ستراتەگيالىق سالالاردا انىق سەزىلەدى. سونداي-اق ونىڭ دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك سالدارى دا بار. بەلسەندى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ ازايۋى ەل ىشىندەگى جاڭاشىلدىقتىڭ باياۋلاۋىنا, الەۋمەتتىك ينەرتسياعا اكەلۋى مۇمكىن.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى قارلىعا مىساەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر كوپتەگەن جاس ءبىلىم مەن مانساپ ىزدەپ شەتەل اسىپ جاتىر. بۇل – جاھاندانۋ ىقپالىمەن قارقىنى كۇشەيىپ كەلە جاتقان الەمدىك ءۇردىس. باسقا ەلدەن ء«بىلىم ىزدەۋ» ۇدەرىسى بۇرىن دا بولعان. ۇلى ويشىل ءال-فارابي بابامىزدىڭ تاع­دىر-تالايى وسىنىڭ دالەلى. سول سەبەپتى ءبىلىم ميگراتسياسىن ۇلتتىق ءارى جاھان­دىق ىقپال ەتۋدىڭ كوزى دەگەن ابزال.

– رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل سايىن مىڭداعان ادام ەلدەن كەتەدى, ونىڭ باسىم بولىگى – جوعارى ءبىلىمدى ازامات­­­تار. كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەت­­تىك ساۋالنامالار ەل تۇرعىندارىنىڭ ­شامامەن 20 پايىزى, اسىرەسە جاستار, شەتەلگە كوشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتى­نىن كورسەتەدى. ونداعان مىڭ ستۋدەنت شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋدا, بى­راق ولاردىڭ بارلىعى بىردەي ەلگە ورال­­مايدى. بۇعان جوعارى جالاقى, دا­مى­عان عىلىمي ينفراقۇرىلىم جانە مان­­ساپتىق مۇمكىندىكتەر نەگىزگى سە­بەپ ەكەنى اقيقات. باسقاشا ايت­قان­دا, ەل­دەگى وزگەرىستەردىڭ ءال-فارابي داۋى­رى­نەن ايىرماشىلىعى, قازىرگى ين­تەل­لەكتۋالدىق كوشى-قون كوبىنە بىر­جاقتى سيپاتقا يە. ياعني بۇل ء«بىلىم اينا­لى­مىنان» گورى دامىعان ەلدەردىڭ زيات­كەرلىك الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا, دامۋشى مەم­لە­كەتتەردىڭ بىلىكتى ماماندارىنان قول ۇزۋىنە اكەلەدى, – دەيدى قارلىعا ناقىسبەكقىزى.

جاھاندانۋ داۋىرىندە ميگراتسيا مەن ءبىلىم ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىس­تا دامىپ كەلەدى. اسىرەسە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن بىلىكتى كادرلاردىڭ شەتەلگە كەتۋى قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا قاۋىپ توندىرە مە, الدە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشا ما؟ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بۇل سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ بەرە المايدى. زياتكەرلىك كوشتىڭ سالدارى جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ ەميگراتسياسى كەيبىر ەلدەردە ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە, مەديتسينا, ءبىلىم, ينجەنەريا سياقتى ماڭىزدى قوعامدىق قىزمەتتەردىڭ السىرەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. اسىرەسە شاعىن ءارى كەدەي مەملەكەتتەرگە – اۋىر سوققى.

مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ ەميگراتسياسى كەي ەلدەردە مامان تاپ­شىلىعىن كۇشەيتىپ, قىزمەت ساپاسىنا كەرى اسەر ەتكەن جاعداي دا جوق ەمەس. مۇندايدا ۇكىمەتتىڭ جوعارى بىلىمگە دەگەن ۇزاقمەرزىمدى قولداۋى السىرەۋى مۇمكىن. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, باستى ماسەلە – ميگراتسيا­نىڭ ءوزىن توقتاتۋدا ەمەس, ونى ءتيىمدى باس­قارۋدا. ۇكىمەتتەر ءبىلىم, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جانە قاۋىمدىق جوبالارعا باعىتتاۋدا بەلسەندى ءرول اتقارا الادى.

اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە وقۋ بارىسىندا ىزدەنۋشى ءبىلىم العان ەلدىڭ باعىتتارىمەن ءومىر سۇرەدى: ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىن باقىلايدى. ال سونىڭ سالدارىنان ءوز ەلىندەگى جاعدايدان بەيحابار قالۋى ىقتيمال. بۇل ازاماتتىق بىرەگەيلىكتىڭ السىرەۋىنە, سونداي-اق ەلگە ورالعاننان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ, ءوز الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قيىندىق تۋدىرادى. سەبەبى ءاربىر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ەڭ الدىمەن, ءوز ەلىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلگەن مامانداردى دايارلايدى.

ال تۇركيادا التى جىلدان بەرى ءبى­لىم الاتىن, انكاراداعى «بىرلىك» ستۋ­­دەنتتەر ۇيىمىنىڭ باسشىسى قۇراق­باي نۇرقانات ءبىلىم ميگراتسيا­سى ەلگە قاۋىپ دەگەن پىكىرمەن مۇلدە كەلىس­پەي­تىنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدە وقىعان جاستار سول ەلدىڭ جوعارى جالاقىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كو­رىپ, قالىپ قويادى دەۋ – جاڭساق پىكىر. «اتا-بابادان قالعان بايلىعىمىز تەك كەڭ بايتاق جەرمەن, قازبا بايلىعىمەن ولشەنبەيدى. ول – يىلمەيتىن رۋح, ەلگە دەگەن ىڭكارلىك, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى. شەتەلدە جۇرگەن جاستار سول رۋحتى جوعالتپاي, كەرىسىنشە, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن, باسقارۋ مادەنيەتىن, ەڭبەك ەتيكاسىن بويىنا سىڭىرەدى. ولار ەلگە تەك ديپلوممەن عانا ەمەس, جاڭاشا ويمەن, ناقتى ۇسىنىسپەن, ۇلكەن جىگەرمەن ورالادى. الايدا ماسەلە وسى تۇستان باستالادى. ەلگە ورالعان جاس مامانداردىڭ وزىق باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭ جەتىسپەيدى. جاستاردىڭ الەۋەتى بار, بىراق سونى تولىق اشۋعا جاعداي جاسالماعان. ەگەر مەملەكەت پەن قوعام قولداۋ كورسەتىپ, شەتەلدە وقىپ كەلگەن جاستاردىڭ باسىن قوساتىن ناقتى تەتىكتەر – كوميتەتتەر, پلاتفورمالار, جوبالار قۇرىلسا, ناتيجەلى بولار ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىلىم ميگراتسياسى دۇرىس باعىتتا پايدالانىلسا, ول – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا ­باستايتىن ۇلكەن مۇمكىندىك. ەڭ باستىسى, جاستارعا سەنۋ, ولاردىڭ كۇشىنە سەرپىن بەرۋ, ەل دامۋىنا قوسار ۇلەسىن باعالاي ءبىلۋ», دەيدى ول.

كەيىنگى جىلدارى شەتەلدە ءبىلىم الۋدى تاڭداعان ۇندىستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ءۇندىستاننىڭ يمميگراتسيا بيۋروسىنىڭ (Bureau of Immigration) دەرەگىنە سايكەس, 2023 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن ەلدەن 765 مىڭ ستۋدەنت شەتەلگە ءبىلىم ىزدەپ كەتكەن. سارالاساق, بۇل ءۇردىس بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ, مانساپتىق مۇم­كىن­دىكتەردىڭ كەڭدىگى جانە وزگە مادەنيەت­تەردىڭ وزىق تۇسىن ۇيرەنۋ. كوپتەگەن ءۇندى ستۋدەنتى شەتەلدە جوعارى ءبىلىم الۋدى ەڭ الدىمەن اكادەميالىق باعدار­لامالاردىڭ جوعارى ساپاسىنا بايلانىستى تاڭدايدى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اۋستراليا, كانادا سياقتى ەلدەردەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر تاجى­ريبەگە نەگىزدەلگەن, داعدى قالىپ­تاس­تىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى وقۋ باع­دارلامالارىن ۇسىنادى.

بۇل ەلدەردىڭ ديپلومدارى مەن سەرتيفيكاتتارى الەمنىڭ جەتەكشى ءبىلىم مەكەمەلەرى تاراپىنان مويىندالىپ, تۇلەكتىڭ كاسىبي بەدەلىن ارتتىرادى. ارينە, شەتەلدە ءبىلىم الۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر قيىندىعى بار. تۋعان ەلدى ساعىنۋ, مادەني كۇيزەلىس, تىلدىك كەدەرگىلەر مەن قارجىلىق اۋىرتپالىق – ستۋدەنتتەر ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەلەر. دەگەنمەن مۇقيات دايىندىق, سەنىمدى قولداۋ ورتاسى جانە ءپوزيتيۆتى كوزقاراس ارقىلى بۇل قيىندىقتى ەڭسەرىپ, شەتەلدە ءبىلىم الۋ جولىن ومىردەگى اسا قۇندى ءارى ناتيجەلى تاجىريبەگە اينالدىرۋعا بولادى.

قارلىعا ناقىسبەكقىزىنىڭ سوزىن­شە ءال-فارابي تۋعان جەرىن فيزي­كا­­لىق تۇرعىدا تاستاپ كەتكەنى­مەن, ينتەل­لەك­تۋالدىق تۇرعىدان اتاجۇرتىمەن بايلانىسىن ۇزگەن جوق. ونىڭ مىسالىندا ەلدەن كەتكەن ءاربىر ءبىلىمدى ازاماتتى «جوعالعان رەسۋرس» دەپ ەمەس, ەلدىڭ اتىن الەمگە تانىتاتىن مۇمكىندىك رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى ءبىلىم ميگراتسياسىن ولقىلىق رەتىندە ەمەس, وتاندىق عالىمدار مەن مامانداردىڭ الەمدىك ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگىنە ينتەگراتسيالانۋى ارقىلى ەلدى دامىتۋ تەتىگى رەتىندە باعالاۋ ماڭىزدى.