الاتاۋعا الىستان كوز جىبەرگەن سايىن ەسىمە كلاسسيك اقىن ومارعازى ايتاننىڭ ولەڭىندەگى ءبىر عاجايىپ تەڭەۋ ورالا بەرەدى. وندا اقىن ۇزىننان ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان ەرەنقابىرعا تاۋىن جىبەك جولىندا شوگىپ قالعان تۇيەلى كەرۋەنگە ۇقساتادى. تاعى ءبىر جىرىندا: «ازيا, سەنىڭ قاي جۇگىڭ بار, تۇيە بالاسى كوتەرمەگەن؟», دەپ تەبىرەنەدى. ءيا, ەرەنقابىرعا, تۇيەلەر, ايلى تۇندە سىڭعىرلاعان جەز قوڭىراۋلى كەرۋەن, ءىڭىر قاراڭعىسىندا الىستا جىلتىلداعان ورتەڭ وتتارى, ساربالاق وسكەن سارى دالا... مىنە, بۇل ەجەلگى دالانىڭ ۇيرەنشىكتى ءارى ءبىر قالىپتى تىرشىلىك تىنىسى ەدى. وسى كەرۋەندەر ارقىلى مادەنيەتتەر ەرسىلى-قارسىلى تارالاتىن. بىراق ولار ءبىر-بىرىنە تىكە جەتىپ بارمايتىن. قايتا وسىندا توعىسىپ, ارالاسىپ, جاڭعىرىعىپ, بايىپ بارىپ جان-جاققا تارالاتىن.
كوپ جاعدايدا شىعىس پەن باتىستىڭ كەرۋەندەرى وسىندا كەلىپ, ءوز قاجەتتەرىن العان سوڭ, كەرى قايتىپ وتىردى. وسىلايشا, قۇمدان مەن قىرىمنىڭ اراسىندا ايلاپ-جىلداپ سابىلعان كەرۋەنشىلەر قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قالالاردى ارالاپ, جىلدا قوناقتاپ, كەلەسى باعىتتارىنا قاراي تارتىپ وتىراتىن. وڭتۇستىكتىڭ جىلىلىعى, جەرىنىڭ قۇنارى, ادامدارىنىڭ پەيىلى, مولشىلىعى ولاردى وزىنە باۋرار ەدى. سول سەبەپتەن مۇندا كەلگەن ەلشىلەردىڭ, كەرۋەنشىلەردىڭ, كەزبەلەردىڭ, ءپىرادارلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلىنە جاقسى اسەرمەن ورالاتىن. مۇنداعى جۇرت بۇرىننان ەشكىمگە مۇقتاج ەمەس ەدى.
دەگەنمەن جاۋگەرشىلىك بولماي تۇرمايتىن. سەبەبى جەتىسۋ, شۋ, تالاس ولكەسى, ءارى قاراي كونە سايرام ەرتەدەن سىرتقى كۇشتەردىڭ كوز تىككەن وڭىرلەرى ەدى. بۇل ولكەگە تالاس ەرتە زاماننان باستالدى. شىعىس پەن باتىستا پايدا بولىپ, الەمگە قۇشاق جايعان يمپەريالار وسى ولكەدە ءبىر-بىرىمەن بەتتەسەتىن. ول كوشپەلى وركەنيەت پەن وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ, باتىس پەن شىعىستىڭ تۇيىسكەن تۇسى ەدى. وڭتۇستىگى ەرەنقابىرعا اسۋلارى ارقىلى الەمگە ايگىلى تارىم باسسەينى, وڭتۇستىك-باتىسى ورتاازيالىق قوسوزەن (ماۋرەنناحر) القابى! ورتاعاسىر اۆتورلارىنىڭ تارازدان سىر بويىنا دەيىن ويناقتاعان قوزى-لاق ۇيلەردىڭ توبەسىمەن سەكىرىپ وتەدى دەيتىن ولكەلەرى.
ءيا, ىقىلىم زاماننان بەرى ءبىزدىڭ تۋىپ-وسكەن ۇيىق جۇرتىمىز, وتانىمىز حالقىمىزعا قۇتتى مەشىن قونىس بولىپ كەلەدى. ۇزىننان ۇزاققا سوزىلعان كيەلى ەرەنقابىرعانىڭ باتىس سىلەمى – ءبىز جوڭعار الاتاۋى, ىلە الاتاۋى, تالاس الاتاۋى دەپ اتاپ العان بۇعىنىڭ مۇيىزىندەي سالالارى سوناۋ ساق, عۇن, ءۇيسىن داۋىرىنەن قازاق جەرىندەگى ەلدىك, مەملەكەتتىلىك ءداستۇردىڭ التىن ۇياسى بولىپ كەلدى. وسى وڭىرلەردە اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوز كەزىندە قاي-قايسى ەلمەن دە يىق تىرەسە الاتىن ساياسي, رۋحاني جانە زاتتىق مادەنيەت جاراتقانى بەلگىلى. بىراق ءبىز وسىناۋ كيەلى جەر-سۋىمىزدىڭ, جەر انامىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن, اتاق-داڭقىن اسىرۋعا قانداي قىزمەت ەتتىك دەگەن وي ءبىزدى مازالايدى. ءبىز ادەتتە تۇركى جۇرتىنىڭ قارا شاڭىراعىمىز, كونە تۇركىلەردىڭ مۇراگەرىمىز دەگەن سوزدەردى ءجيى ايتامىز. بىراق سونى ايگىلەيتىن كيەلى جەر-سۋىمىزعا, تاريحي قونىستارىمىزعا ماڭىز بەرمەيمىز. وسى ايتىلعان وڭىرلەر, كيەلى سارىارقادان بەرى قاراي كەزىندە باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ون وق تايپالارىنىڭ قۇنارلى قونىسى بولعان. «ون وق» ءسوزى ءوز كەزىندە ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ اتىنا اينالعان. ورحون بىتىك تاستارىندا «ون وق بۇدۇنى», «ون وق جۇرتى» دەپ اتالعان. كوگمەن اسىپ وسىندا كەلگەن كوك تۇرىك بابالارىمىزدىڭ تاۋىپ قويعان اتاۋى! تاريحتان تاريحقا جاڭعىرار عاجايىپ مۇعجيزا. ونىڭ شىعىسى – بەس دۋلۋ, باتىسى – بەس نۇشەبي. جالپى ون تايپادان قۇرالعان تۇرىك قاعاناتىنىڭ بەرىك سيمۆولدىق مانگە يە اتاۋى بۇل! باستاپقى ماعىناسى ىشتەرىڭنەن تۇتامدالعان ون جەبەدەي بەرىك بولىڭدار, سىرتقى جاۋعا ون جەبەدەي قارسى اتىلىڭدار دەگەنگە سايادى.
قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەڭ ءبىر جارقىن كەزەڭى – وسى تۇركى ءداۋىرى. 552 جىلى التاي تاۋىنىڭ كۇنگەيىندە تۇركى قاعاناتى قۇرىلعاننان كەيىن, ۇلى يابعۇنىڭ ەكى ۇلى تۇمەن قاعان شىعىستا جۋجانداردى باعىندىرسا, ىستەمي باتىستاعى ەفتاليتتەردى تالقانداپ, پارسىلاردىڭ پاتشاسى ناۋشاربانمەن (حسراۋ اناشەرۋانمەن) قۇدا بولدى. ءامۋداريا بويىنداعى تەمىرقاپىق ەكى ەلدىڭ شەكاراسىنا اينالدى. كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە ىلگەرى قىدىرحان جىنىسىنا, كەرى تەمىرقاپىققا دەيىن جاۋلادىق, تىزەسى باردى جۇگىندىردىك, باسى باردى يىلدىردىك دەيتىن جولدار وسىعان بايلانىستى ايتىلعان. بۇدان سوڭ, تۇركىلەر ۇلى دالانى شىعىس جانە باتىس ەكى قاناتقا ءبولىپ باسقاردى. ونىڭ باتىس قاناتىنىڭ ورتالىق ايماعى قازىرگى قازاقستان بولدى. ءجۇز مىڭ قولعا باس بولعان ىستەمي قاعاننىڭ ورداسى قازىرگى تاراز ولكەسىندە ەدى. 588 جىلى تۇرىك سابا قاعان 300 مىڭ قولمەن پارسىلارعا قارسى جورىق جاساپ حيراتتا جەڭىلەدى. تاريحشى ءتاباريدىڭ ايتۋىنشا, پارسىلار 256 تۇيەمەن ونىڭ التىندارىن تاسىعان. حV عاسىرداعى تاريحشى ماركاندا پارسىلار سوعىس ولجالارىن 25 مىڭ تۇيەمەن تاسىدى دەيدى. سوڭعىسىن اسىرىپ ايتتى دەگەن كۇندە دە تاباري جازعان 256 تۇيە التىننىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. مۇنىڭ ءبارى تۇركى قاعاناتىنىڭ, ونىڭ بيلەۋشىسىنىڭ قانشاما مول بايلىققا يە ەكەنىن كورسەتەدى. كەدەي حالىقتى باي ەتسەم, از حالىقتى كوپ ەتسەم, قۇل قۇلدى بولدى, كۇڭىم كۇڭدى بولدى دەيتىن تۇرىك قاعاندارى ءوز زامانىندا وسىلاي شالقىسا كەرەك. پارسىمەن اراداعى تەكەتىرەس, يتجىعىس ايقاس حيرات شايقاسىمەن بىتپەيدى. كەيىن تۇركىلەر قايتا ارەكەتكە كەلىپ,توحارستان, بالح, حيرات سەكىلدى جەرلەرىن قاراتىپ الادى. ۆيزانتيالىقتارمەن بىرىگىپ, ولارعا ناعىز قاتەر ءتوندىردى. تالانعان بايلىق پەن كەتكەن ەسەلەرىن قايتاردى.
وسى قارساڭدا ون وق جەرىنە كەلگەن ۆيزانتيا مەن تاڭ پاتشالىعىنىڭ ەلشىلەرى دە باتىس تۇرىك قاعانىنىڭ ساراي سالتاناتىنا ءتانتى بولادى. شىعىس ريم تاريحشىسى مەناندەردىڭ جازۋىنشا ۆيزانتيا ەلشىسى زەماركۋس ىستەمي قاعاننىڭ ورداسىنا كەلگەندە ونى جانىپ تۇرعان ەكى وتتىڭ ورتاسىنان وتكىزەدى. بۇل كونە تۇركىلەردىڭ, كوشپەلىلەردىڭ سالتىنداعى الاستاۋ عۇرپى. كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمىندا بوگدە ەل ادامى وزىمەن بىرگە قانداي دا ءبىر دەر-دەربەز, كولدەنەڭ كەسىرىن الا كەلمەۋى ءۇشىن وسىنداي ىرىم جاسالادى. زەماركۋس كەلگەندە قاعان ءتۇرلى جىبەك باۋلارمەن ايشىقتالعان كيىز ءۇيدىڭ تورىندە, تەگەرشىگى بار التىن تاقتا وتىرادى. ەكىنشى كۇنى قاعان ونى بوساعادان بوساعاعا جەتكەرىپ ءتۇرلى ورنەگى بار كىلەم-كىلشەلەر تارتىلعان كيىز ۇيدە قارسى الادى. ءۇيدىڭ تورىندەگى قاعاننىڭ تاعى, ىدىس-اياقتارى, قۇمان-شاينەكتەرى تۇگەلدەي التىننان جاسالعان دەيدى اۆتور. ءۇشىنشى كۇنى تاعى ءبىر كيىز ۇيدە ونىڭ قۇرمەتىنە قوناقاسى بەرىلەدى. اۆتور بۇل كيىز ءۇيدىڭ كەرەگە-ۋىقتارىنىڭ تۇگەلدەي التىنمەن اپتالىپ, قاعان تاعىنىڭ ءتورت بىردەي التىننان جاسالعان توتىقۇستىڭ توبەسىنە قوندىرىلعاندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى جانە ەسىك الدىنا توقتاعان كۇيمەلەردىڭ ءىشى التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەنىن, ىدىس-اياقتارىنىڭ, اڭ ستيلىندەگى زاتتاردىڭ ويۋ-ورنەكتەرىنىڭ ريمنەن ەش كەم تۇسپەيتىندىگىن تامسانا سۋرەتتەيدى.
قىتايدىڭ تاڭ ءداۋىرىنىڭ ايگىلى بۋددا موناحى سۋان تسزاننىڭ ءومىربايانى تۋرالى كىتاپتا دا ونىڭ ىستىقكولدەن ءوتىپ, سۇياب قامالىنا جەتكەندە وندا ساياتتا جۇرگەن توڭيابعۇ قاعانعا كەزدەسكەنى, ونىڭ كيگەن كيىمى مەن قوسشىلارىنىڭ سالتاناتى تۋرالى سۋرەتتەيدى. قاعان وعان: «جولىڭىزدان قالماڭىز, ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ ورالامىن, سوندا ورداما كەلىڭىز!» دەيدى جانە ونى سولاي ەرتىپ بارۋدى قول استىنداعىلارعا تاپسىرادى. ءۇش كۇننەن سوڭ قاعان ساياتتان ورالىپ, ءپىراداردى ورداسىنا شاقىرتادى. قاعان وتىرعان ءۇي كوز جاۋىن الارداي التىنمەن اپتالىپ, اشەكەيلەنگەن ەكەن, تارقاندارى ءساندى كيىنىپ, كەڭ داستارقاننىڭ ەكى جاعىنا جارىلا قاتار وتىرىپ, قورعاۋشىلارى ولاردىڭ ارت جاعىنا ءتىزىلدى. ولار كورەر كوزگە كيىز ءۇيدىڭ تورىندەگى ءامىرشىنىڭ قۇرمەتى مەن سالتاناتىن اسىرىپ-اق تۇر, دەي كەلىپ, قاعاننىڭ وزگە ەلدەردىڭ دە ەلشىلەرىن قابىلداعانىن, سالتاناتتى داستارقاندا ءتۇرلى تاعام مەن سۋسىننىڭ بولعانىن, قۇلاققا جاعىمدى مۋزىكا وينالىپ, ءدىني ۋاعىزدار ايتىلعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. بۇدان سوڭ ءپىرادار سۋان تسزان مىڭبۇلاققا بارادى. عالىمدار بۇل جەردىڭ قازىرگى مەركە ءوڭىرى ەكەنىن دالەلدەپ تە قويعان. ال سۋان تسزان وسى ءوڭىر تۋرالى ءوز ەستەلىگىندە: «سۇياب قالاسىنان باتىسقا قاراي 400 ليدەن ء(بىر لي شامامەن 500 مەتر – اۆت.) استام جول ءجۇرىپ مىڭبۇلاققا جەتتىك. مىڭبۇلاق اتتى جەر 200-دەن استام لي اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ وڭتۇستىك جاعى قارلى تاۋ, وزگە ءۇش تاراپى جازىق دالا. بۇل ءوڭىر قۇنارلى دا ىلعالدى نۋ ورمان-توعايلى بولىپ كەلەدى. جازعىتۇرىمعى ءتۇرلى-ءتۇستى دالا بايشەشەكتەرى قۇددى گۇلدى شاعيعا ۇقسايدى. بۇل جەردە مىڭداعان تۇما-بۇلاقتار مەن كولشىكتەر مول بولعاندىقتان مىڭبۇلاق دەپ اتالعان. تۇرىك قاعانى جىل سايىن وسى جەردى جايلايدى. مۇندا قوڭىراۋ-سىلدىرماقتار تاعىپ, ساندەپ وسىرگەن كوپتەگەن بۇعى تابىنى بار. بۇل بۇعىلار قولعا ۇيرەتىلگەن, ادامعا ۇيىرسەكتىگى سونداي, ۇركىپ-قاشۋ دەگەندى بىلمەيدى. تۇرىك قاعانى بۇلاردى ۇناتىپ ايالايتىنى سونشا, قول استىنداعىلارعا ولاردى اۋلاۋعا مۇلدە تيىم سالعان. كىمدە-كىم بۇعىلاردى ولتىرسە, ول راقىمسىز جازالاناتىنى تۋرالى جارلىق تا شىعارعان. ءسويتىپ, بۇعى تابىندارى قورعاۋعا الىنىپ, ولار ءوز اجالىمەن ولگەنگە دەيىن ءومىر سۇرەدى ەكەن», دەپ جازادى. جوعارىداعى ءپىراداردىڭ ءومىربايانى تۋرالى دەرەكتە دە مىڭبۇلاقتى سۋرەتتەي كەلىپ: «ەل بۇل جەردى مىڭبۇلاق دەيدى ەكەن, اۋماعى نەشە ءجۇز لي كەتەتىن بۇل جەر كولدەرى كوپ, ونىڭ ۇستىنە تاڭعاجايىپ اعاشتار وسكەن, نۋ ورمانى سىڭسىعان, كليماتى قوڭىر-سالقىن ءارى قاعاننىڭ جازعى جايلاۋى ەكەن», دەيدى. جازعى جايلاۋ دەگەنى جازعى ورداسى, استاناسى دەگەن ءسوز. دەمەك وسى كەزدە باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ قىسقى ورداسى شۋ بويىنداعى سۇيابتا بولعان دا, جازعى ورداسى مەركە-مىڭبۇلاقتا بولعان.
بۇدان كەيىن, بۇعالىققا مويىن ۇسىنباعان, ون تۇمەن الامانىن ەرتىپ, قوس قاباتتان قىسىپ كەلە جاتقان اراب جانە تابعاش باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكەن ون وقتاردىڭ جانسەبىل ءباھادۇرى ىشبارا قارا قاعاندى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ونىڭ كەزىندە كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاتار گۇلدەنگەن ەكى استاناسى بولعان. ونىڭ ءبىرى باتىستا مىڭبۇلاق بولسا, ەندى ءبىرى ارقاستىڭ كۇنگەيىندەگى ەكىوگىز قالاسى ەدى. دەمەك مەركە ءوڭىرى, مىڭبۇلاق جايلاۋى قاي-قاشاندا دا ون وقتاردىڭ كيەلى قونىسى بولعان. باتىس پەن شىعىستان ەرسىلى-قارسىلى كەلگەن ەلشىلەر دە وسى جەردە قاعانمەن كەزدەسىپ, سول كەزدەگى حالىقارالىق بايلانىستاردى تالقىلاعان. اسىرەسە مۇندا قىتاي مەن پارسىنىڭ, ۆيزانتيانىڭ ەلشىلەرى ءجيى كەلەتىن. سول ءبىر تاريحي كەزەڭدەردە تۇتاس ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جەتەكشى ءرول ويناعان مەملەكەتتەر دە وسى ەلدەر ەدى. بۇدان سوڭ, اراب يمپەرياسى مەن تاڭ يمپەرياسىنىڭ قالىڭ قولى تالاس وزەنى بويىندا ءبىر-بىرىمەن بەت كەلىپ, الەمگە ايگىلى اتلاح شايقاسى ورىن العانىن تاريحتان ازداپ ساۋاتى بارلار جاقسى بىلەدى.
دەمەك قازاق جەرى, ونىڭ جىبەك جولى بويىنا قاز-قاتار ورنالاسقان بىرنەشە كونە قالاسى ەرتە زامان مەن ورتاعاسىرلاردا اينالاداعى ەلدەرمەن تەك ساۋدا-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني قارىم-قاتىناسقا ءتۇسىپ قانا قويماستان, ساياسي قارىم-قاتىناسقا دا بەلسەندى ءتۇسىپ وتىرعان. ءمۇنى تۇركى قاعاناتى داۋىرىنەن كەيىنگى وسى وڭىردە بولىپ وتكەن ءتۇرلى تاريحي وقيعالار دا دالەلدەيدى. قاراحان مەملەكەتى قۇرىلعان سوڭ, ونى قۇرۋشى بىلگە كول قادىرحاننىڭ ۇلكەن ۇلى بازير ۇلى حان بولىپ بالاساعۇندا تۇرسا, كىشى ۇلى ۇعىلشاق كىشى حان بولىپ تالاس ءوڭىرىن استانا ەتتى. ال ءبازيردىڭ ۇلى ساتۇق بوعرا حان قولاستىنداعى حالىقپەن بىرگە ەڭ العاش يسلام ءدىنىن قابىلدادى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ تۇركىلىك مادەنيەتتىڭ ورنىن ارابتىق-يسلامدىق مادەنيەت يەلەي باستادى. بۇدان تاراز ءوڭىرىنىڭ تۇركىلىك-يسلامدىق مادەنيەتتەگى ورنىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى شىڭعىس حان جارتى الەمدى جاۋلاعاننان كەيىن دە, ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ باستاماسىمەن قازاق جەرىن نەگىز ەتىپ, ءبىر ورتالىقتانعان مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان تالاس قۇرىلتايى دا وسىندا ءوتتى.
1269 جىلى شىڭعىس اۋلەتتەرىنەن حايدۋ مەن باراق پاتۋاعا كەلىپ, تالاس وزەنى بويىندا قۇرىلتاي وتكىزىپ, بىرنەشە ماسەلە بويىنشا ماڭىزدى شەشىم قابىلدادى. قۇرىلتايدى حايدۋ باسقاردى. حايدۋ باراقتى جەڭگەننەن كەيىن, ۇدايى تالاس وزەنى بويىن ورلەپ-قۇلداپ كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. ۆ.ۆ.بارتولد ونىڭ قابىرىنىڭ شۋ مەن ىلە وزەندەرىنىڭ اراسىندا بولعانىنا نەگىزدەلىپ, ورداسىنىڭ جەتىسۋدا ورنىققانىن جازادى. دەمەك شۋ, تالاس ولكەسى حايدۋدىڭ ەرەكشە ۇناتقان جانە كوپ ۋاقىت توقتاعان جەرى ەدى. سول سەبەپتەن ول بۇل ولكەنى ءوزىنىڭ ساياسي بيلىگىنىڭ ورتالىعى رەتىندە قارادى ءارى كەزەكتى قۇرىلتايدى دا وسى جەردە وتكىزدى.
تالاس قۇرىلتايىنىڭ باستى ماقساتى – حايدۋدىڭ باسشىلىعىندا قۇبىلايلىق يۋان مەملەكەتى مەن قۇلاگۋلىك يلحان مەملەكەتىنە قارسى بىرىڭعاي وداق قۇرۋ, وگەدەي اۋلەتىنىڭ مۇراگەرلىك قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ونى ورنىقتىرۋ, كوشپەلى ءومىر سالتىن ساقتاپ قالۋ بولدى. بۇل جاعداي ءبىر كەزدەرى تونىكوك ابىزدىڭ كۇلتەگىننىڭ وتىرىقشى ءومىر سالتىن ۇستانۋ تۋرالى ۇسىنىسىنان باس تارتقاندىعىن ەسكە سالادى. تالاس قۇرىلتايىنىڭ شاقىرىلۋى شىڭعىس حان قۇرعان موڭعول يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋعا بەت العانىن, حانبالىقتىڭ تۇتاس يمپەريانىڭ ساياسي ومىرىندەگى ورنى مەن ءرولى السىرەپ, وعان بالاما ەكىنشى ءبىر ورتالىقتىڭ قازاق جەرىندە قۇرىلعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل شىن مانىندە, يمپەرياسىنىڭ باتىس بولىگىندە بىرنەشە دەربەس مەملەكەتكە ءبولىنۋ ۇدەرىسى باستالعاندىعىنان دەرەك بەرەتىن. ءسويتىپ, قازاق جەرىندە حايدۋ, جوشى جانە موعولستان مەملەكەتتەرى پايدا بولدى. حايدۋ مەملەكەتى تالاس ءوڭىرىن ورتالىق ەتىپ جەتىسۋدان سىردارياعا دەيىنگى جەرلەردى 32 جىل بويى بيلەپ-توستەدى. مىنە, بۇل قازاق جەرىندە جاڭا ۇلتتىق مەملەكەتكە ۇيىسۋدىڭ باسى ەدى.
قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىن قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك ءداستۇرى بولعانى وسىدان-اق بايقالادى. ەگەر ءبىز وسى داستۇرلەرىمىز بەن وتىرىقشى جانە كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ ءوزارا ارالاسۋىنان پايدا بولعان جەكە ۇلتتىق بەلگىلەرىمىزدى ايشىقتاي الساق, وندا قازاقتار كەشە عانا پايدا بولعان جانە مەملەكەتتىلىك ءداستۇرى بولماعان دەيتىن ساندىراققا پارمەندى تويتارىس بەرەر ەدىك. تەك ءبىر وكىنەرلىگى, ءبىزدىڭ ءالى دە ءبىر كەزدەرى دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن, ءوز ءتول جازۋىن جاراتىپ, ەلدىك, مەملەكەتتىك ارمان-مۇراتتارىن ماڭگىتاستاردىڭ بەتىنە بادىزدەگەن كونە تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى شىن مانىندە سەزىنىپ, ولاردىڭ رۋحاني, ساياسي مۇراسىنا يە بولا الماي كەلە جاتقانىمىز بولىپ وتىر. «ون وق حالقى ءوز حالقىمىز» دەپ باستالاتىن سول ەسكەرتكىشتەردە ۇلكەن مەملەكەتتىك سانا, كونستيتۋتسيالىق مانگە يە تاعدىرلى سوزدەر جازىلعان ەدى. مۇنداي تەك مەملەكەتتىلىك تۋرالى تولعايتىن ۇلى ۇستىن دۇنيە جۇزىندە كەمدە كەم.
ەندىگى مىندەت – وسى ەسكەرتكىشتەرگە قايتالاي ماڭىز بەرە وتىرىپ, تاريحشىلار مەن بيلىك بىرىگىپ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىندا ايشىقتى ءىز قالدىرعان ورىنداردى قايتادان جاڭعىرتىپ, تاريحي-مادەني كەشەنگە اينالدىرۋ ماسەلەسى بولىپ وتىر. مۇنداي جەرلەردىڭ قاتارىنا تارباعاتايداعى وگەدەي ورداسىنىڭ, وسكەمەندەگى كۇلتەگىن, كۇشلىك حان مەموريالدىق كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىستارى دا كىرەدى. بۇل ماقالادا مەن تەك ەرتە, ورتاعاسىرلىق تاريحي ورىندار مەن جاڭعىرتىلۋعا ءتيىس تاريحي-مادەني كەشەندەردى عانا اتاپ ءوتتىم. «قاسيەتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا جوعارىدا ءبىز ايتقان تاريحي وقيعالار مەن ولارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر كەشەنىن قۇرۋ ءىسى قاعىس قالعان. قازىرگى تاڭدا تارازداعى اقىرتاس كەشەنى دە قاراۋسىز جاتىر. بۇدان باسقا, كونەدەن قالعان بەلگىلەر, تاس ەسكەرتكىشتەر, جازۋلار كەزىندە وتارشىلداردىڭ قولىمەن تونالعان, قيراتىلعان.
ەندەشە, سول تاريحي قونىستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە, كونە تۇراننىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاريحي كەرەمەتتەرىن, اتاق-داڭقىن ايگىلەۋگە نە كەدەرگى؟ مەنىڭشە, بۇعان باستى كەدەرگى عىلىمي ورتانىڭ دۇرىس باعىت-باعدار بەرە الماي وتىرعانى. ايتپەسە, مەملەكەت تاراپىنان ىنتا جوق ەمەس. قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋ تاريحىن ايگىلەيتىن قانداي ايگىلى نىساندار, تاريحي ورىندار بار دەگەن ماسەلە باياعىدا-اق كوتەرىلدى. سول ماقساتتا قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى تۋرالى باعدارلاما دا قابىلداندى. بىراق سالالىق مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىندا سايكەستىكتەر بولدى دەپ ايتا المايمىن. تۇركى قاعاناتىنا, قاراحان جانە حايدۋ مەملەكەتتەرىنە ءتان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا ءتىرىلتۋ, دۇنيە جۇزىنە ايگىلەۋ ءارى-بەرىدەن سوڭ تەك تاريحشىلاردىڭ عانا مىندەتى ەمەس. وعان بىرنەشە مينيسترلىك بىرلەسە كىرىسپەسە ءىس ورگە باسپايدى. ءبىزدىڭ سانامىزدا بۇل تەك تاريحي ورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋ دەگەن تۇسىنىك بولماۋى كەرەك, بۇل – شىن مانىندە, قازاق جەرىندەگى مەملەكەتتىلىك ءداستۇردى كورسەتەتىن كەلەلى باستاما. سول ءۇشىن, ارحەولوگ-تاريحشىلار, ارحيتەكتورلار, قارجىگەرلەر مەن بيزنەس وكىلدەرى, تۋريزم سالاسىنىڭ ماماندارى بىرلەسە ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. بىرنەشە مەكەمەنىڭ باسىن قوسقان ىرگەلى باعدارلاما قاجەت.
قورىتىپ ايتقاندا, قازاق جەرى ەرتەدەن تاريحي-مادەني مۇرالارعا باي. قازىرگى تاڭدا سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىك ءداستۇرىمىزدى كورسەتەتىن تاريحي ورىندار مەن جەكەلەگەن تۇلعالار ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. سول قاتاردا ءوز كەزىندە دۇنيە جۇزىنە ايگىلى بولعان باتىس تۇركى ون وقتارىنىڭ وتانى شۋ, تالاس بويىنداعى كونە ەسكەرتكىشتەرگە, اسىرەسە باتىس تۇركى قاعاناتىنىڭ جازعى رەزيدەنتسياسى بولعان مەركە-مىڭبۇلاق تاريحي ورنىنا ايىرىقشا نازار اۋدارىلىپ, قايتالاي جاڭعىرتىلسا دەگەن ويىمىزدى ءبىلىم-عىلىم, مادەنيەت, ەكونوميكا جانە تۋريزم سالالارىنا جاۋاپتى مينيسترلىكتەردىڭ نازارىنا سالعىمىز كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتشىلدىك تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا, ەلىمىزدە تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋعا زور سەرپىن بەرمەك.
تۇرسىنحان زاكەن ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
