ۇبت ماڭىزىن ۇمىتپاساق ەكەن

جالپى, ءبىلىم بەرۋدە سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگىمىز – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) مودەلىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى. بۇل بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ كۇن­دەلىكتى ساپالىق دەڭگەيىن, ءبىلىم ستان­دار­تى­نىڭ ورىندالۋ بارىسىن جۇيەلى كورىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, بىرىڭعاي پەدا­گوگيكالىق مونيتورينگ باقىلاۋ, ەكىن­شى­دەن, وقۋشىنىڭ ون ءبىر جىل العان ءبىلىمىن, مەملەكەتتىك ستاندارتتىڭ ورىندالۋ دەڭ­گەيىن ناقتى انىقتايتىن ولشەم جۇيەسى. ول مەكتەپتەرىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتىن قالاي ورىنداپ وتىرعانىن قاتاڭ قاداعالاپ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن ناقتى كورىپ وتىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەر كۇن­دەلىكتى ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ۇنەمى باقىلاپ, باعالاپ وتىرۋ ارقىلى عانا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

و باستا 2004 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ۇبت مودەلى ەنگىزىلگەندە بەلگىلى عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ «...ول تالاپكەر مەن تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن ءادىل باعالاۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك» («الەمدەگى جانە قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسى»: الماتى-2013, 131 بەت) دەسە, سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.كۇلەكەەۆ: «ۇبت-نىڭ ماقساتى – مۇعالىمنىڭ ادىلەتسىز باعاسىمەن كۇرەسۋ. وتكەن جىلدارى ءبىز ەرەكشە اتتەستاتپەن ەمتيحاندا ەكىلىك العان وقيعالارمەن ءجيى كەزدەستىك. «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەرلەر ءوز ءبىلىم دەڭگەيىن 30 پايىزعا عانا دالەلدەي الدى» («ۆرەميا» گازەتى, 24.06.2004 جىل) دەگەن بولاتىن.

مەكتەپتى اياقتاۋ – مەملەكەتتىك ەمتيحاندا, ۇبت-دان جوعارى بالل جيناۋ ءاربىر وقۋشىدان ءبىلىم ستاندارتىنداعى باعدارلامالىق ماتەريالدى ناقتى ءبىلۋىن تالاپ ەتەدى. ەندى وقۋشى بۇعان دەيىنگى ءبىلىمدى كۇندەلىكتى باعا الۋ ءۇشىن ەمەس, مەملەكەتتىك ۇبت-دا جوعارى بالل جيناۋ ءۇشىن, ءاربىر زاڭدىلىقتار مەن ەرەجەلەردىڭ, قۇبىلىستار مەن وقيعالاردىڭ ىشكى بايلانىسى مەن ونىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, ۇزاق ەستە ساقتاۋ ءۇشىن ساپالى ءبىلىم الۋى قاجەت بولىپ شىقتى. ۇبت-نىڭ بۇكىل بىلىمدىك ءمانى دە وسىندا. ول مەملەكەتتىك ەمتيحاندا ءار مەكتەپتىڭ, جەكەلەگەن ءاربىر وقۋشىنىڭ ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرۋ ساپاسىن, ءار مۇعالىمنىڭ كاسىبي قىزمەتى دەڭگەيىن ناقتى ايقىنداپ بەرە الاتىنى تاجىريبەدە دالەلدەندى.

ەلىمىزدەگى تەستىلىك باقىلاۋداعى ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن تاعى ءبىر تاجىريبە – ونىڭ 11 سىنىپتا تۇلەكتەردى جوو-عا تۇسۋگە دايىنداۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, ورتا جانە جوعارى سىنىپتاردا كۇندەلىكتى وقىتۋ پروتسەسىندە ساپالى ءبىلىم بەرۋدە تەستىلىك باقىلاۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلۋى قاجەت.

تەستىلىك سىناق ەۋروپا ەلدەرىندە بىرنەشە عاسىر بۇرىن ەنگىزىلگەن, ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ وبەكتيۆتى ادىستەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءبىلىم بەرۋشى مەكەمەگە تاۋەلسىز باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ قا­لىپتاسۋى, باقىلاۋعا ادامدىق فاكتوردىڭ قاتىسپاۋى; مەملەكەتتىك ستاندارت تالابىنا سايكەس جالپىعا بىردەي ءبىلىمدى باعالاۋ شكالاسىنىڭ قولدانىلۋى; ءار وقۋشىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ايقىنداپ, ولارعا ۋاقتىلى تالاپ قويۋ ارقىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايدىڭ جاسالۋى.

مەملەكەتتىك تەست سىناعى تۇڭعىش رەت جالپى ءبىلىم بەرۋدەگى كۇندەلىكتى, ارالىق, توقساندىق, جىلدىق سان الۋان ءبىلىمدى مونيتورينگىلىك باقىلاۋ ادىستەرىنىڭ مەكتەپتە قاتاڭ ديداكتيكالىق تالاپتارعا ساي جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ونسىز باعدارلامالىق ماتەريالدى, ستاندارتتى ءار وقۋشى جان-جاقتى, جۇيەلى مەڭگەرۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. وقۋشىنىڭ, نە مۇعالىمنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان قانشا باعدارلامالىق ءبىلىم مەڭگەرىلمەدى. قانشاسى تايىز مەڭگەرىلىپ ۇمىتىلدى, ونى تەستىلى سىناق ناقتى كورسەتىپ بەرىپ وتىرادى. ءسويتىپ, وقۋشى دا, مۇعالىم دە, جالپى مەكتەپ مەملەكەتتىك تەستىلىك سىناق ارقىلى ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ناقتى كورە الادى. وقۋشى مەكتەپ باعدارلاماسىن قانشالىقتى ساپالى مەڭگەرسە, سونشا­لىق­تى جوعارى بالل جينايدى. دەمەك, جوعارى نە تومەن تەستىلىك بالل جيناۋدىڭ دەڭگەيى ەڭ الدىمەن وقۋشىنىڭ, ودان ءارى مۇعالىمنىڭ ەڭبەگىنە تىكەلەي تاۋەلدى. تەستىلىك بالل – وقۋشىنىڭ دا, مۇعالىمنىڭ دە ەڭبەگىنىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ ولشەمى. تەوريالىق جاعىنان ديداكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە ۇلكەن جاڭالىق جوق. اڭگى­مە بۇل جەردە مەكتەپ پراكتيكاسىندا بۇ­گىنگە دەيىن ءبىرتۇتاس باقىلاۋدىڭ تەس­تىلىك, مونيتورينگىلىك مۇمكىندىگىن ءتيىس­تى دارەجەدە جۇزەگە اسىرا الماي وتىر­عا­نى­مىز­دا.

جالپى, ءبىلىم بەرۋدە ءبىلىم ساپاسىنا قاتىناستى ۇبت مودەلى, ءسوز جوق, بىردەن وسىنداي ءوز مۇمكىندىگىن تولىق كورسەتە العان جوق. العاشقى جىلدارى ءبىلىم ساپاسىن تەستىلىك باقىلاۋ مەن باعالاۋدا ۇلكەن كەمشىلىك تە, قيىندىق تا بولدى.

العاشقىدا مەكتەپ جاڭا جۇيەنى قولدانۋعا تەوريالىق تا, پراكتيكالىق تا جاعىنان دايىن ەمەس ەدى. بىراق كوپ ۋاقىت وتپەي-اق تەستىلىك باقىلاۋدىڭ بىلىمدىك ءمانى ناقتى ايقىندالا ءتۇستى.

• بىرىنشىدەن, ول ۇبت-نىڭ مەكتەپ باع­دارلاماسىنداعى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ماز­مۇ­نىن تەست سۇراقتارى ارقىلى قامتۋىنا جانە دە از ۋاقىت ىشىندە جۇزدەگەن وقۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاۋ مۇمكىندىگىمەن بايلانىستى ەدى. وعان كوپشىلىك بىردەن سەنىمدى بولا قويعان جوق. تەست سۇراقتارى ءار ءپان باعدارلاماسىنداعى, وقۋشى مەڭگەرۋگە ءتيىس, ءار ءپاننىڭ ءبىلىم ستاندارتىنداعى زاڭدىلىقتار مەن ەرەجەلەردىڭ, تابيعات قۇبىلىستارى مەن الەمدىك وقيعالاردىڭ مازمۇنىن قامتيدى. دەمەك, مۇعالىم ۇبت ارقىلى وقۋشىلاردى تەست سۇراقتارىنىڭ جاۋاپتارىن «جاتتاتۋعا» ەمەس, ءبىلىم مازمۇ­نىن, ءبىلىم ستاندارتىن ناقتى مەڭ­گەرۋگە قولايلى مۇمكىندىك جاسايتىنى انىقتالدى;
• ەكىنشىدەن, ۇبت-نىڭ جوعارى بالدىق كورسەتكىشى تالاپكەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىندىگىنە, ولاردىڭ ەڭ الدىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا اۋقىمدى, جان-جاقتى ءبىلىم الۋىنا قولايلى ەكەندىگىنە دە كوپشىلىك بىردەن سەنە قويعان جوق. ءبىلىم ستاندارتىنداعى تەستىلىك سۇراققا كىرەتىن بەس پاننەن وقۋشىنىڭ بۇكىل باعدارلامالىق ماتەريالدى مەڭگەرۋى قيىن دا كۇردەلى جاعداي. بىراق مونيتورينگتىك باقىلاۋ جۇيەسىندەگى تەستىلىك باقىلاۋ بولاشاقتا جوعارى ءبىلىم الاتىن ءار جاستىڭ اقىل-وي مۇمكىندىگىنە, سىني جانە كرەاتيۆتى ويلاۋ قابىلەتىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتە وتىرىپ, وقۋشىنىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الۋىندا ەڭ ءتيىمدى مۇمكىندىك ەكەنى قازىر كۇمان تۋعىزبايدى;
• ۇشىنشىدەن, تاعى ءبىر باستى ماسەلە – ۇبت-عا بەرىلەتىن ۋاقىتقا قاتىستى ەدى. تەستىلىك مەملەكەتتىك ەمتيحانعا بەرىلەتىن ۋاقىت كولەمىنە دە قارسى پىكىر از بولعان جوق. بىراق عالىم-ادىسكەرلەردىڭ پىكىرى دە, جالپى مەكتەپتەر پراكتيكاسى دا, ءوز تاجىريبەمىز دە ۋاقىت وتكەن سايىن ۇبت-دا بەرىلەتىن ۋاقىتتىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتتى. تەستىگە بەرىلەتىن ۋاقىت – وقۋشى ءبىلىمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, ونىڭ ەستە ساقتاۋ مۇمكىندىگىنىڭ دەڭگەيىنە, ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى ۇبت جۇيەسىنىڭ باستى ەلەمەنتى بولاتىن. تولىقتاي العاندا, تەستىلىك باقىلاۋ بارعان سايىن 5-6 جىل ىشىندە مەكتەپتەگى جالپى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدەگى مۇمكىندىگىنىڭ مول ەكەنىن ناقتى دالەلدەدى.

ايتالىق, ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ۇبت رەيتينگىنىڭ ەڭ جوعارى بولعان 2010 جانە 2011 جىلدارى تەستىلىك باقىلاۋدا تۇلەكتەردىڭ ورتا بالدارى 84,8-دەن 96,6 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن (ول كەزدە تەستىڭ ەڭ جوعارى بالى 125 بولاتىن) ەدى. دەمەك, تۇلەكتەر بۇدان ون, ون ءبىر جىل بۇرىن تەستىلىك 125 سۇراقتىڭ 96,6-نا دۇرىس جاۋاپ بەرىپ, 77,2%-ى بۇعان دەيىن دە, كەيىن دە بولماعان, جوعارى ءبىلىم دارەجەلەرىن كورسەتكەن ەدى.

سول 2010 جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ ىشىندە ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ تەستىلىك ورتا بالى (41 وقۋشى) 120,7 بولىپ, 100% گرانتپەن جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيىن كورسەتىپ, جوو-دا ۇزدىك ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان ەكەن.

بىراق ۇبت مودەلىن مونيتورينگتىك باقىلاۋ جۇيەسىندە, ساپالى ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى قولدانا وتىرىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعانىمىزعا قاراماستان, سوڭعى جىلدارى تەستىلىك باقىلاۋدىڭ رەيتينگى تىم تومەندەپ كەتتى. ءتىپتى ۇبت مەكتەپتىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ رەيتينگى بولۋدان مۇلدە قالىپ بارادى. كەرىسىنشە, ونىڭ ورنى­نا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت – تەستىلىك باقىلاۋدى جالپى ساباق پروتسە­سىنەن, ءتىپتى مەكتەپتەن تىس, ارنايى اقىلى, كەشكى مەكتەپتەر, رەپەتيتور ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلە باستادى.

بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلىن­دە رەپەتيتورلىقپەن اينالىسۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. رەپەتيتورلار وزدەرى بەرگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا دا, ناتيجەسىنە دە جاۋاپ بەرمەيدى. دەمەك, اقىلى كەشكى مەكتەپتەر بارعان سايىن سان جاعىنان دامىعانىمەن, وقۋشىعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونى اشىق ايتاتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.

ديداكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە – ساباقتىڭ ءار ەلەمەنتى قاتاڭ بىرىڭعاي ءار ءپاننىڭ باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋ­شى­لاردىڭ كۇن سايىن ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ونى مەكتەپتەن, ساباق پروتسەسىنەن الىپ تاستاعاندا, سوندا مۇعالىمدەر نە ىستەيدى؟!

بۇگىنگى تاڭدا جالپى جۇرتشىلىق, اتا-انانىڭ ءوزى ءبىلىم ساپاسىن باقىلاۋدىڭ باستى ەلەمەنتى رەتىندە ۇبت-نى مەكتەپكە قايتارۋىمىز كەرەك, ونسىز مۇعالىمدەر «جۇمىسسىز» قالىپ, وقۋشىلار ساۋاتسىز بولىپ بارادى دەگەندى ءجيى, اشىق ايتا باس­تادى.

سونىمەن قاتار سوڭعى جىلدارى تۇ­لەك­تەردىڭ «التىن بەلگى» اتتەستاتىن الۋ, بۇرىنعىداي بىتىرۋشىلەردىڭ مەملەكەتتىك ۇبت ەمتيحانىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەمەس, وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتە تاپسىرعان ەمتيحاندارىنا, مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى قويعان باعاسىنا قاراي بەرىلەدى.

بۇل «التىن بەلگى» الۋشىلاردىڭ ساپا ەمەس, سان جاعىنان سونشالىقتى وسۋىنە (رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن مىڭداپ وسۋىنە) نەگىز بولىپ وتىر. بۇل دا ۇبت-نىڭ بىلىمدىك ءمانىن دۇرىس پايدالانباي وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى.

ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم ستاندارتىنىڭ مەڭگەرىلىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جاي مەكتەپتەن بۇرىن جوعارعى سىنىپتاردا بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قاتاڭ, بىرىڭعاي وقۋشىنىڭ قابىلەت-يكەمدىلىگىنە قاراي جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ولاردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا دايارلاۋ – ەڭ الدىمەن گيمنازيا, ليتسەي, دارىندى بالالار مەك­تەبىنىڭ مىندەتى. بىراق بۇگىندە جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وزىندە دە ءبىلىم ساپاسى جاي مەكتەپتەن كوپ ىلگەرى بولا الماي وتىر. ويتكەنى ءبىلىم ساپاسىن ايقىن­دايتىن ولشەم جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ۇبت رەيتينگىنىڭ ەكىنشى كەزەكتە قالۋى, ءبىلىم ساپاسىن ۋاقتىلى ايقىنداپ, ولاردىڭ ستاتۋستارىنا سايكەس قاتاڭ تالاپ قويۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

سوندىقتان ۇبت مودەلىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن وبەكتيۆتى انىقتايتىن قىزمەتىن وزىنە قايتارا وتىرىپ, ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا ءتيىسپىز.

تەستىلىك باقىلاۋدىڭ باستى قاعيداسى – سىرتتاي تاۋەلسىز باقىلاۋ. ونىڭ ناتيجەسى جوعارى بولۋىنا مۇددەلى قانداي دا بولسىن سۋبەكتيۆتىك فاكتور وعان قاتىناسپاۋى كەرەك. سوندا عانا تەستىلىك ءبىلىمدى باقىلاۋ, باعالاۋ مودەلى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىنىڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى بولا الادى.

الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتا­لىعى نە ۇكىمەتتىڭ, نە پرەزيدەنت اپپارا­تىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلۋى كەرەك-اق دەيتىن ۇسىنىستى جۇزەگە اسىراتىن دا ۋاقىت جەتكەن سياقتى.

سوندا ۇبت مودەلى وقۋ-اعارتۋ مي­نيسترلىگىنە تاۋەلسىز, سىرتتاي ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم ستان­دارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىن وبەك­تيۆتى انىقتايتىن بىرىڭعاي ولشەم جۇيەسى قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, مۇعالىم مارتەبەسىنىڭ وسۋىنە دە, ەڭ باستىسى ءبىلىم ساپاسىنا وڭتايلى ىقپال ەتەر بىردەن-ءبىر بىلىمدىلىك فاكتورعا اينالعان بولار ەدى.

سوندىقتان ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قام­تاماسىز ەتۋدە قولبايلاۋ بولىپ وتىر­عان كەمشىلىكتەن ارىلىپ, الەمدىك يننو­ۆا­تسيا­لىق تاجىريبەلەردى دامىتا ءبىلۋىمىز قاجەت.

ناسىپقالي داۋلەتوۆ,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ

كانديداتى, پروفەسسور

ورال