قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 2009 جىلى 63,1% قۇراسا, ال 2021 جىلى 70,4%-عا جەتتى. ايتا كەتەر بولساق, XIX-XXI عاسىرلارداعى ساناق وتكەن جىلدارى قازاقتاردىڭ ەڭ جوعارى ۇلەس سالماعى 1897 جىلى بايقالدى, قۇرامىندا ەتنوستاردىڭ ۇلەسى 82% بولدى.
1897-2021 ساناق ارالىق جىلدارداعى قازاقتاردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە, ەڭ جوعارى ءوسىم بايقالعان كەزەڭ – 2009-2021 جىلدار ارالىعى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كورىنىس تاپقان جوعارى ءوسىم نەگىزىنەن تابيعي ءوسىمىنىڭ ەسەبىنەن بولدى جانە قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان. تۋ كورسەتكىشتەرى ءوستى جانە تۋدىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىن بالالار اسەرىنەن قازاقتىڭ سانى ۇلعايدى.
كەلەسى قازاقتاردىڭ جوعارى ءوسۋى 1999-2009 جىلدارى بايقالدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقتىڭ ابسوليۋتتىك ءوسىمى 2 125 مىڭعا (26,7%) جەتتى.
ابسوليۋتتىك جانە سالىستىرمالى تۇردە حالىق سانىنىڭ ارتۋى 1959-1970 جىلدارى بايقالدى. اتالعان جىلدارى قازاقتاردىڭ سانىنىڭ ءوسىمى ەكى فاكتورعا بايلانىستى بولدى. قازاقتىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا ۇلكەن اسەر تيگىزگەن ىشكى فاكتور – تۋدىڭ ءوسۋى جانە ءولىمنىڭ تومەندەۋى نەمەسە تابيعي ءوسىم ارقىلى. 1955-1960 جىلدارى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۋ جيىنتىعى كوەففيتسيەنتى 4,4-كە دەيىن جەتىپ, قورسەتكىشتىڭ الەمدىك ەڭ بيىك دەڭگەيىنە (4,9) جاقىندادى. سىرتقى فاكتور – يمميگراتسيانىڭ ىقپالى (1954–1962 جىلدارى قىتايدان قازاقستانعا 252 مىڭ قازاقتار مەن ۇيعىرلار كوشىپ كەلدى, ولار نەگىزىنەن سول كەزدەگى الماتى جانە سەمەي وبلىستارىنا قونىستاندى.
قازاق حالقىنىڭ تابيعي وسۋىنە مەديتسينانىڭ دامۋى جانە ءومىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن (اۋرۋ كەزىندە انتيبيوتيكتەردى كەڭىنەن قولدانۋ, اۋىلدىق جەرلەردە پەرزەنتحانالار پايدا بولۋى جانە ت.ب.) جاقسارىپ, ءتىرى تۋعانداردىڭ سانىنىڭ ارتتۋىنا اكەلدى. 1959-1960 جىلدار ارالىعىندا «دەموگرافيالىق جارىلىس» (اسىرەسە 1959-1961 جج.) بايقالىپ, ءبىرىنشى دەموگرافيالىق اۋىسۋدىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بولدى. وسى كەزەڭدەگى قازاق حالقىنىڭ جەدەل تابيعي ءوسىمى جالپى تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارى دەڭگەيى ارقىلى قالىپتاسىپ جانە تۋ كەزەكتىلىگىنىڭ ارتۋى ارقىلى كوبەيدى.
1970-1975 جىلدارى قازاقتاردىڭ سانى ارتىپ, رەسپۋبليكادا قازاقتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلدى. كەيبىر ەلدى مەكەندەردە, اسىرەسە جەتىسۋ جانە سەمەي وبلىستارىندا ورىستار قوپ شوعىرلانعان اۋدان ورتالىقتارىندا جانە اۋىلداردا قازاقتاردىڭ سانى وسە باستادى.
حالىقتىڭ قازاق بولىگىنىڭ ۇلەس سالماعى ءوسىپ, كەرىسىنشە ورىستار 1970 جىلدان باستاپ ۇدايى كەمىدى. 1999-2009 جىلدارى ورىستار سانى 695 مىڭ 941 ادامعا ازايسا, ال كەلەسى 12 جىلدىقتا ولاردىڭ سانى ودان سايىن تومەندەدى. ورىستار 2009-2021 جىلدارى 811 مىڭ 818 ادامعا ازايدى. بۇل ءۇردىس ورىستاردىڭ 1/5-گە (21,4%) ازايعانىن كورسەتەدى. ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 2009 جىلعى 23,7%-دان كەلەسى ون ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 2021 جىلى, 15,5%-عا دەيىن كەمىدى. سول سياقتى ۋكرايندەردىڭ ۇلەس سالماعى 2,0%-عا, تاتارلار 1,1%-عا جەتتى.
1999-2009 جىلدارى حالىق سانىنىڭ كەمۋى ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, نەمىس پەن تاتار اراسىندا بايقالسا, ال كەلەسى ساناق بويىنشا (2009-2021 جج.) اتالعان ەتنوستاردىڭ (ورىستاردان باسقا) سانى تۇراقتالىپ, ءوسىم پايدا بولدى. مىسالى, ۋكرايندەر 54,3 مىڭعا, بەلورۋستار 10 مىڭعا, نەمىستەر 47,7 مىڭعا, تاتارلار 14,4 مىڭعا ارتتى. كورىپ وتىرعانداي, اتالعان ەتنوستاردىڭ اراسىندا جالپى ءوسىم بەرگەن نەمىستەر. ولاردا ەميگراتسيا ءۇردىسى بولسا دا, نەگىزىنەن ەتنوستىڭ ۇلعايۋى (2018 جىلعا دەيىن) تابيعي ءوسىم ارقىلى جۇزەگە استى.
2009-2021 جىلدار ارالىعىندا ەتنوستار اراسىندا ەڭ جوعارى ءوسىم وزبەك پەن ۇيعىر ەتنوستارىندا بايقالدى. وزبەكتەر 1/3-گە (34,4%) كوبەيسە, ۇيعىرلار 65 مىڭعا ءوستى. جالپى, باسقا ەتنوستارمەن سالىستىرعاندا وزبەكتەردىڭ 2009-2021 جىلعى ءوسىمى ەڭ جوعارى بولدى (157,1 مىڭ). 1999-2009 جىلدارى 2009-2021 جىلدارمەن سالاستىرعاندا وزبەكتەردىڭ ءوسۋى ەكى ەسە كەم بولدى.
1897-2021 جىلدار ارالىعىنداعى وزبەك ەتنوسىنىڭ ۇلعايۋ ءۇردىسى ءۇش كەزەڭنەن تۇردى. مىسالى, 1897-1929 جىلدارى وزبەكتەردىڭ سانى 99,8 مىڭعا ارتىپ, ەڭ جوعارى ءوسىم بايقالسا, 1999-2009 جىلدارى 87,2 مىڭعا ءوستى, ءۇشىنشى كەزەڭدە 1959-1970 جىلدارى 80,4 مىڭعا كوبەيدى.
XIX مەن XXI عاسىرلاردا وتكەن ساناق مالىمەتتەرىن سالىستىرعاندا ۇيعىرلاردىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى 2009-2021 جىلدارى بايقالدى (65,6 مىڭ), وسىنداي ءوسىم ءۇردىسى 1959-1970 جىلدارى دا بولدى (61,0 مىڭ).
سول سياقتى 2009-2021 جىلدارى تاتار, ازەربايجان, كورەي, تاجىك, دۇنگەندەردىڭ, بەلورۋس, كۇرد, پولياك, قىرعىز, چەشەن ەتنوستارىنىڭ ءوسىمى بايقالدى.
قورىتا كەلە 2009-2021 جىلدارى قازاقتاردىڭ جوعارى ءوسىمى بايقالادى, بۇل حالىق سانىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتۋىنا اكەلدى. از ءوسىم بەرگەن جانە كەمىگەن ەتنوستار وزدەرىنە جاقىن ەتنوستارعا اسسيميلياتسيالاندى. 2021 جىلعى ساناق بويىنشا بىرقاتار ەتنوس ءوزارا اسسيميلياتسيادان ءوتىپ, ازايدى. ماسەلەن, تۇرىكتەردىڭ ءبىر بولىگى ازەربايجان ەتنوسىنا اينالىپ, ازەربايجانداردىڭ سانى 170 مىڭعا جەتتى. سونىمەن بىرگە تۇرىكتەردىن ءبىر بولىگى رەسمي كوشىپ, تۇراقتى مەكەنجاي رەتىندە تۇركيانى تاڭدادى. وعان كوسا وسى ەلگە تۇركىتەردىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ەميگراتسياسى بويىنشا كوشى-قون اعىنى كۇشەيدى. ءبىراز ۋكرايندەر, بەلورۋستار, پولياكتار ورىس ەتنوسى وكىلىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە ەتنوسارالىق نەكەلەردە ۇيعىرلار, وزبەكتەر قازاقپەن نەكە قۇرعان جاعدايدا قازاق بولىپ جازىلاتىن ۇدەرىس بايقالادى.
2009-2021 جىلدارى قازاقتاردىڭ جوعارى ءوسىمى بايقالادى, بۇل حالىق سانىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ارتۋىنا اكەلدى. قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 70%-عا جەتىپ, ايقىن باسىمدىققا يە بولدى. ورىستاردىن سانى 1937 جىلدان باستاپ ساناق ارالىعىنداعى جىلدار ىشىندە 1989 جىلعا دەيىن ءوسىپ كەلسە, 1989 جىلدان باستاپ ولاردىڭ ءوسىمى كۇرت وزگەرىپ, تەرىس كورسەتكىشكە يە بولدى. 1989 جىلى ورىستار سانى 6 227 مىڭ ادامدى قۇرادى, 2021 جىلى 3 245 مىڭ ادامعا دەيىن ازايدى. ورىستار باسقا ەۋروپالىق ەتنوستىق توپتارمەن سالىستىرعاندا ءابسوليۋتتى ساننىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بايقالدى, بۇل ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتتى.
ۋكرايندەر سانى 1970 جىلعا دەيىن ءوسىپ, كەيىنگى جىلدارى ازايدى. 1970 جىلى ۋكرايندەر سانى 933 مىڭ ادام بولسا, ال 2009 جىلى 333 مىڭ ادامعا تومەندەدى. وسىلايشا, 1970-2009 جىلدارى ارالىعىندا ۋكرايندەردىڭ سانى 600 مىڭعا ازايىپ, ال 2021 جىلدان باستاپ ءوسىم ءۇردىسىن بايقايمىز.
1989 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن نەمىستەر, تاتارلار, بەلورۋستار اراسىندا ءابسوليۋتتى ساننىڭ تومەندەۋ تەندەنتسياسى 2021 جىلى توقتادى. 2009-2021 جىلدارى اتالعان ەتنوستاردا ساننىڭ تۇراقتانۋى جانە ءبىرشاما ءوسىم بايقالادى. وزبەكتەر, ۇيعىرلار, ازەربايجاندار سانىنىڭ جوعارى ءوسۋىن كورسەتەدى. جيىنتىقتا كورسەتىلگەن وزگەرىستەر رەسپۋبليكانىڭ دەموگرافيالىق دومينانتىنىڭ قۇرىلىمىندا وزگەرىستەرگە الىپ كەلدى.
2009 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكاداعى ەتنودەموگرافيالىق دومينانتاسىندا وزگەرىستەر پايدا بولدى. وسى جىلعا دەيىن ەتنودەموگرافيالىق قۇرىلىمىندا قازاقتار, ورىستار, بەلورۋستار, ۋكرايندەر, نەمىستەر باسىم بولدى. قازىرگى كەزدە قازاق پەن ورىستان كەيىن, وزبەكتەردىن ۇلەس سالماعى وسە باستادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىرلاردىڭ تابيعي ءوسىمى سوڭعى جىلدارى باياۋلاسا دا, بىراق جاقىن ارالىقتا ابسوليۋتتىك ۇلەس سالماعى ارتتى. سويتە كەلە, تۇركىتىلدەس ەتنوستار ۇلەسى باسىم بولا باستادى. كەرىسىنشە ەۋروپالىق ەتنوستاردىڭ (ورىس, بەلورۋس, ۋكراين جانە نەمىس) ۇلەسى ازايا باستادى. ەتنودەموگرافياداعى وزگەرىستەردى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سالالاردا, اسىرەسە وقۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, قىزمەت قورسەتۋ سالالارىندا جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىندا ەتنودەموگرافيالىق وزگەرىستەردى ەسكەرۋ قاجەت بولىپ وتىر.
1-سۋرەت. 1897-2021 جىلدار ارالىعىنداعى حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ۇلتتىق قۇرامىنىڭ ۇلەس سالماعى (%)
عالي دىنمۇحاممەد,
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى
