ەۋروپاداعى ەنەرگەتيكا تاپشىلىعى: جاعىمدى ءھام جاعىمسىز تۇسى

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, رەسەي اسكەرى ۋكراينا جەرىنە باسىپ كىرگەننەن كەيىن بۇكىل الەم ەلدەرى كرەملگە سانكتسيا سالدى. اسىرەسە, ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر رەسەيدىڭ قازبا وتىندارىنان باس تارتاتىنىن حابارلادى. بۇعان قارسىلىق رەتىندە سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ەۋروپاعا جەتكىزىلەتىن مۇناي مەن گاز كولەمىن ازايتىپ جىبەردى. راس, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندەگى گاز قويماسى قازىر 90 پايىزعا تولى. بىراق ساراپشىلار 2023 جىلى بۇل جەتكىلىكسىز بولاتىنىن ايتادى. ياعني كەلەر جىلى قارت قۇرلىق كوگىلدىر وتىندى كوكتەن دە تاپپاي قالۋى مۇمكىن. تاياۋدا وپەك+ ەلدەرى مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋعا كەلىستى. بۇل دا قارا التىننىڭ نارىقتاعى قۇنىن قىمباتتاتپاسا, ارزانداتپايتىنى تۇسىنىكتى.

احۋالدىڭ بۇلاي ءورشۋىنىڭ تۇرعىندارعا دا, ەكولوگياعا دا تيگىزەتىن اسەرى وراسان بولماق. قىلىشىن سۇيرەتىپ كەلە جاتقان قىستا قارت قۇرلىقتى مەكەندەگەن حالىق باسپاناسىن جىلىتا الماۋدان قاۋىپتەنەدى. قىسقى گازىن جاز سايلاي الماعان ەۋروپالىق وداق وسىعان بايلانىس­تى ءتۇرلى قادامدارعا كوشە باستادى. قازىر­دىڭ وزىندە ۇيىمعا مۇشە كەي مەملەكەتتەر جەر ءۇيى بار تۇرعىندارعا باسپاناسىن جىلىتۋ ءۇشىن اعاش جاعۋعا كەڭەس بەرىپ جاتىر.

البەتتە, مۇنداي ءوتىنىش ەكو­لوگياعا زيان كەلتىرەتىنى ايت­پا­سا دا تۇسىنىكتى. وكىنىشكە قاراي, جىل سايىن الەمدە ون ميل­ليون گەكتارعا جۋىق ورمان ال­قابى جويىلادى ەكەن. سالىس­تىرمالى تۇردە قاراساق, بۇل پورتۋگاليانىڭ اۋماعىنا تەڭ. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپادا دا و­رماندار سيرەپ بارادى. وسىن­داي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قارت قۇرلىق شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءۇي جىلىتۋ ءۇشىن اعاش جاعۋعا شاقىرۋىن ەكولوگتەر سىنعا الدى.

عالىمدار مەن ەكولوگتەردىڭ پايىمداۋىنشا, جىلۋ ءۇشىن اعاش جاعۋ ازايعان ورمانداردى ودان سايىن سيرەتە تۇسەدى. ءتىپتى زاڭسىز تال كەسەتىندەر دە كوبەيۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ تە بار. ماجارستان گرينپيس ۇيىمىنىڭ مۇشەسى كاتالين روديكستىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ۇسىنىستان كەلەتىن شىعىن وراسان. بيىل جازداعى اپتاپ ىستىق ماجارستانداعى ورمانداردى قۋراتىپ, جىعىلعانعا جۇدىرىق بولدى.

قازىرگى تاڭدا جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان تۇمسا تابيعات پەن ادامزاتقا از زارداپ كەلىپ وتىرماعانى بەلگىلى. ورماندار اۋاداعى پارنيكتى گازدارى جۇتىپ, ونىڭ ورنىنا وتتەگى شىعارادى. بىراق ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىن تابيعي تەپە-تەڭدىك بۇزى­لىپ, ادامزات تالداردى وتاپ, اۋاعا شىعارىلاتىن كومىرقىشقىل گازدارىنىڭ كولەمى ارتقان.

«ەۋروپا بيىل كوپ مولشەردە اعاش پايدالانباق. دەمەك انتيرەكوردتىق دەڭگەيگە جەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ەندەشە, ورماندار ءۇشىن ەكى ماعىناسىندا دا قارا تۇنەك قىس كەلە جاتىر», دەيدى Fern ۇيى­مىنىڭ ەكولوگى مارتين پيدجەن.

ەكونوميكاسى دامىعان سكان­دي­­ناۆيالىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ال­داعى قىستان كەلەتىن قاۋىپ از. بىراق رەسەيدىڭ گازى مەن مۇ­نايىنا تاۋەلدى ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە وڭاي­عا سوقپايتىنى تۇسىنىكتى. ماسە­لەن, رۋمىنيادا حالىقتىڭ جار­تى­سى ءۇيىن اعاشپەن جىلىتادى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت ەنەر­گەتيكا باعاسىن تومەن ۇستاۋ ماق­ساتىندا تال جاققانعا ارنايى باعا بەلگىلەدى. بىراق ساراپ­شىلار مۇن­داي قادام زاڭسىز اعاش كەسۋدىڭ كوبەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ەكولوگ­تەردىڭ دابىل قاعۋىنا نەگىز بار. رۋمىنيا ون­سىز دا ەۋروپادا زاڭسىز ورمان وتايتىندارى كوپ ەل سانالادى. ەن­دەشە, الداعى ۋاقىتتا بۇل كو­بەيمەسە, ازايمايتىنى تۇسىنىكتى.

دەگەنمەن ەۋروپاداعى تاپ­شىلىقتىڭ جاعىمدى تۇسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان دەيىن جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە اسىقپاي كەلگەندەر ەندى امالسىزدان بۇل باستامانى جەدەلدەتۋگە كىرىستى.

«كليماتتىڭ وزگەرۋى تۇرعى­سىنان قاراساق, ۋكراي­ناداعى قاقتىعىس ءساتتى دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. الداعى ۋاقىتتا جاڭارمالى ەنەرگەتيكاعا, ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋگە ەرەكشە دەن قويا باستادىق», دەيدى الەمدىك مەتەورولوگيا ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پەتتەري تاالاس.

«جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­دەرىنە كوشۋدى ىلگەرىلەتۋ ەۋرو­پاعا دا, الەمگە دە قاجەت سترا­­تەگيالىق قادام. ورتا جانە ۇزاق­مەرزىمدە ۋكراينا داعدارىسى تازا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەر­گياعا كوشۋ­دى جەدەل­دەتەدى», حا­لىقارالىق جاڭار­تى­لا­تىن ەنەر­گيا اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى فرانچەسكو لا كامەرا.

ۋكرايناداعى قاقتىعىس باس­تالعاننان كوپ ۇزاماي-اق ەۋرو­پالىق وداق ەلدەرى رەسەي گازىنا تاۋەلدىلىكتى بيىل ۇشتەن ەكىگە ازايتۋدى كوزدەگەن. بالكىم, قارت قۇرلىقتىڭ كەي مەملەكەتى بۇعان دا اسىقپاس پا ەدى, كىم ءبىلسىن؟! كرەمل ەۋروپاعا گاز جەتكىزەتىن قۇبىرلاردى بىتەپ, مۇنى جەدەلدەتە ءتۇستى.

ارينە, الداعى بىرنەشە جىل بريۋس­سەلدەگى شەنەۋنىكتەر ءۇشىن وڭايعا تۇس­پەيدى. ويتكەنى قازبا وتىنعا تاۋەلدى ەكو­نوميكانى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جاسىل ەنەرگەتيكاعا الماستىرىلمايدى. سوندىقتان اتقامىنەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرى قاجەت. قازىردىڭ وزىندە كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ بەل شەشىپ ىسكە كىرىسكەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز.

مىسالى, ەستونيا 2030 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تەك جاسىلداندىرۋعا كەلىستى. گرەكيا جاعالاۋلارعا جەل تۋربينالارىن ورناتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. نيدەرلاند 2030 جىلعا دەيىن 2,5 ميلليون ءۇيدى جاڭارتپاق. بۇل ماقساتتا 4 ميلليارد ەۋرو قاراستىرىلعان. شىلدەدە گەرمانيانىڭ كليمات جانە وزگەرىس قورى 56,3 ميلليون ەۋرونى عيماراتتاردى جاڭارتۋعا جۇمسايتىنىن مالىمدەدى.

ەۋروپالىق وداق مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماق ەمەس. الداعى ۋاقىتتا بريۋسسەلدەگى شەنەۋ­نىكتەر كۇن مەن جەل ەنەرگياسىنا دا ەكپىن قويۋدى كوزدەپ وتىر. مىسالى, عيماراتتارعا كۇن پانەلدەرىن ورناتۋدى ەكى جارىم ەسەگە ارتتىرىلماق. Bloomberg New Energy Finance كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىتايدان اكەلىنەتىن كۇن پانەلدەرىنىڭ قۇنى شىلدەدە 2,5 ميلليارد دول­لارعا جەتكەن. ال قاڭتاردا يم­پورتقا كەتكەن قاراجاتتىڭ قۇنى ميلليارد دوللارعا عانا ەدى.

بالتىق تەڭىزى جاعالاۋىنداعى سەگىز مەملەكەت 2030 جىلعا دەيىن جەلدەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن 20 گيگاۆاتتقا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل التى ميلليون ءۇيدى توقپەن قامتاماسىز ەتپەك.

يرلانديا, نيدەرلاند تا جەل­دى ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەي­دى. پورتۋگاليا تۇڭعىش رەت جەل تۋربينالارىن ورناتۋعا كىرىستى. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ كەلگەن پولشا دا جاعالاۋلارداعى جەلدى كادەگە جاراتۋعا كىرىستى.