جالپى, بۇل ەكى ساپاردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋداعى ورنى ەرەكشە. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, تۇركيا – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەڭ العاش مويىنداعان مەملەكەت. سودان بەرى باۋىرلاستىق كەڭەيە ءتۇستى. وعان قوسا, انادولى ەلىمىز ءۇشىن ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىگىندە ماڭىزدى رولگە يە. مىسالى, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شەتەلدىك كومپانيالار سانى جونىنەن تۇركيا ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. قازىر ەلىمىزدە ەكى مىڭعا جۋىق تۇرىك كومپانياسى بار. ياعني ءار 20 كومپانيانىڭ بىرەۋى تۇركياعا تيەسىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الدىمەن كەلگەن ينۆەستورلار دا تۇرىكتەر بولدى. ولار قۇرىلىس, ازىق-ت ۇلىك, تۇتىنۋ تاۋارلارىن شىعارۋ, تۋريزم, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ارالاستى.
ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2018 جىلى تاۋار اينالىمى 1,9 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت كولەمى 1,2 ميلليارد, يمپورت 700 ميلليون دوللار بولدى. سونداي-اق ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى ارقىلى تاسىمالدى ۇلعايتۋعا ەكى ەل دە مۇددەلى. وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بۇل ستراتەگيالىق جوبانىڭ زور ماڭىزى بار. بيىل 7 ايدا وسى باعىت ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 2,5 ەسەگە ارتىپ, 1 ميلليون تونناعا جەتتى.
ەندىگى ماقسات – ساۋدا اينالىمىن 10 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ. انكارا سوڭعى 15 جىلدا قازاقستانعا 4,35 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز تۇركياعا 1,13 ميلليارد دوللار قارجى سالدى. تۇركيا قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى 10 ينۆەستورىنىڭ قاتارىندا تۇر. جالپى, ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جولىندا ترانزيتتىك تاسىمال باعىتتارى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
بۇل – ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ەكونوميكالىق تۇسى. بۇدان بولەك, مادەني بايلانىستار دا ۇلكەن رولگە يە. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, كەڭەس ۇكىمەتى قۇرىلعان تۇستا قىسىم كورگەن كوپتەگەن قازاق وتباسى ۇلى دالادان ۇدەرە كوشكەنى بەلگىلى. قىتاي اسىپ, گيمالايدان ءوتىپ, اۋعانستان ارقىلى ارىپ-اشىپ انادولىعا جەتكەن بوسقىندارعا كومەك قولىن سوزعان دا وسى تۇركيا بولاتىن. مۇنى قازاق حالقى ۇمىتقان ەمەس. سوندىقتان بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ انادولىعا بارعان ساپارىندا 70 جىل بۇرىن التايدان انادولىعا اۋعان قازاق كوشىن قابىلداعان پرەمەر-مينيستر ادنان مەندەرەستى ەسكە الىپ, وعان قازاق حالقى اتىنان العىس ايتقان ەدى. تۇركيا جۇرتى مۇنى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداعانى بەلگىلى.
قازاقستانعا ات باسىن تىرەگەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان استاناعا قونىپ, اقوردانى ارالاعاننان كەيىن ينستاگرامداعى پاراقشاسىنا سۋرەت جاريالادى. انادولى باسشىسىنىڭ «اتاجۇرتتامىن» دەپ جازبا قالدىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل ساپاردىڭ ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, ىستانبۇل ءۇشىن دە ماڭىزدى بولعانىن تۇسىنەمىز. سونداي-اق مەملەكەتتەر باسشىلارى ۇستەل تەننيسىن ويناپ, ءوزارا دوستىق قاتىناسىنىڭ مىعىم ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە پاش ەتتى. ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردەن كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاندى ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتادى.
ەكىجاقتى قاتىناستار وتىز جىلدا ماڭىزدى سىناقتاردان ءوتىپ, جاڭا بەلەسكە شىعىپ وتىر. ماسەلەن, 1992 جىلى 2 ناۋرىزدا ورناعان ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1994 جىلى 17 قازاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىممەن» ءوز باعىتىن ايقىندادى. 2009 جىلعى 22 قازاندا ەكى باۋىرلاس ەلدىڭ قاتىناسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىممەن» جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. 2012 جىلى جوعارى دەڭگەيلى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا بيىلعى ساپارىندا «كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك» قابىلداندى.
سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ 30 جىلدىعىنا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان بىرلەسكەن مالىمدەمە جاريالادى. اتالعان قۇجاتتا جوعارى دەڭگەيلى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ 4-وتىرىسى ەلدەر اراسىنداعى ىقپالداستىقتى نىعايتۋعا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولعانى اتاپ وتىلگەن.
بۇدان بولەك, بىرلەسكەن مالىمدەمەدە ءوزارا ساۋدا اينالىمىن 10 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ ماسەلەسى دە ايتىلدى. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ترانسكاسپي شىعىس-باتىس ورتا ءدالىز ارقىلى جۇك تاسىمالىنىڭ ۇلعايۋىنا, كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ۋاعدالاستى. ترانسكاسپي باعىتىن جانە باكۋ-تبيليسي-كارس جاڭا جەلىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەر اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋگە دە ماڭىز بەرىلمەك.
سونىمەن قاتار قازاقستان مەن تۇركيا قورعانىس سالاسىندا دا ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەنى ءمالىم. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ تۇركياعا ساپارى كەزىندە ەكى ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىندا ءوزارا ساپارلار جاساۋ, تاجىريبە الماسۋ, وقىتۋ, ۇيلەستىرۋ جانە بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار سياقتى ءىس-قيمىلداردى كوبەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇدان بولەك, ساپار اياسىندا Tusaş پەن Kazakhstan Engineering كومپانيالارى جاڭا كەلىسىمشارتقا قول قويدى. كەلىسىمگە سايكەس Anka دروندارى ەندى ەلىمىزدە وندىرىلەدى. وعان تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارى قازاقستانداعى ورتاق كاسىپورىندا جۇرگىزىلەدى. وسىلايشا, قازاقستان Anka دروندارى وندىرىلەتىن العاشقى شەتەلدىك مەملەكەت اتانادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە تۋريزم مينيسترلىگى اراسىندا مۋزەي ءىسى, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل قۇجات تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىندە بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرۋعا, مۋزەي ءىسى سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا, تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋگە, مادەني مۇرانى قورعاۋ, ساقتاۋ جانە تانىمال ەتۋ سالاسىندا قايتا دايارلاۋ كۋرستارىن وتكىزۋگە, ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, ەكىجاقتى ءارى تۇركى الەمى اياسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جانە اقپارات سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ۇيلەستىرۋ تەرەڭدەتىلمەك. وسىعان بايلانىستى قازاقستان مەن تۇركيا تۇركى ەلدەرىنىڭ اقپارات اگەنتتىكتەرى وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا كەلىسىپ وتىر. ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن تۇركيانىڭ «مااريف» قورىنىڭ قازاقستانداعى قىزمەتىن باستاۋىنا قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلمەك.
ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ساپار – قاتار ءامىرى شەيح ءتاميم بەن حاماد ءال ءتانيدىڭ استاناعا كەلۋى. جالپى, قاتار ەلىمىز ءۇشىن تاياۋ شىعىستاعى ەڭ ماڭىزدى سەرىكتەس سانالادى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزگە قوماقتى قارجى قۇيعان ەلدەردىڭ قاتارىندا اتالعان مەملەكەت تە بار. ماسەلەن, استاناداعى ء«ال-فارابي» مەشىتى مەن شەيح ءتاميم اتىنداعى ءبىلىم ورداسى قاتاردىڭ قارجىسىنا سالىنعان. تاياۋدا پارسى شىعاناعىنان كەلگەن قاراجاتقا الماتى وبلىسىنىڭ وتەگەن باتىر كەنتىندە پەريناتالدى اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسى باستالدى. وسى ورايدا ەلىمىزگە سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ ءبىر عانا مەملەكەتتەن كەلمەۋى, ءارتاراپتان جينالۋى دا ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. قاتاردىڭ مول قارجىسى «توعىزىنشى تەرريتوريانى» وركەندەتۋگە ۇلەس قوساتىنى تۇسىنىكتى.
ەكىنشى جاعىنان, قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ قاتار ءۇشىن دە قاجەت. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2017 جىلى اتالعان ەلدە داعدارىس بولعان ەدى. كورشىلەس جاتقان بىرنەشە اراب مەملەكەتى قاتاردى ايىپتاپ, ەلدىڭ پورتتى قالالارىن بلوكاداعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلدە ازىق-ت ۇلىك تاۋسىلىپ, حالىق قينالىپ قالعان ەدى. ويتكەنى قاتار اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن نەگىزىنەن سىرتتان ەكسپورتتايدى. مۇنداي جاعدايعا قايتا تۇسپەس ءۇشىن ەل بيلىگى ەشكىممەن جاۋلىعى جوق, بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت ىزدەيتىنى تۇسىنىكتى. ەندەشە, قازاقستان دوحا ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك. ۇلى دالا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتامىن دەگەندەر ءۇشىن تاپتىرماس مەكەن ەكەنىن قايتالاپ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
ايتپاقشى, اقورداداعى كەزدەسۋ سوڭىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن قاتار ءامىرى شەيح ءتاميم بەن حاماد ءال تانيگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – «التىن قىران» وردەنىن تابىس ەتتى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە قاتار ءامىرىنىڭ حالىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلىن, ەل باسقارۋ ىسىندەگى دانالىعى مەن ەرەكشە تۇلعالىق قاسيەتتەرىن, الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا جانە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان زور ۇلەسىن اتاپ وتكەن-ءدى.
«التىن قىران» قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى سانالادى. بۇل ماراپات نەگىزىنەن شەتەل باسشىلارىنا تاپسىرىلادى. بۇگىنگە دەيىن 20 تۇلعا عانا وسى وردەننىڭ يەگەرى اتانعان ەدى. ءال تاني وسى تىزىمگە قوسىلدى.
قورىتا ايتقاندا, تۇركيا پرەزيدەنتى مەن قاتار ءامىرىنىڭ ەلىمىزگە ساپارى تابىستى ءوتتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كوپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ۋاعدالاستىق جاسالدى.
