ەندەشە, قازاقتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ وسى جولى رەتى كەلىپ-اق تۇرعانى. اداي جىلقىسى ءوزىنىڭ ەرەكشە قاسيەتىن جويماي, عاسىرلارمەن بىرگە جاساپ, ءار زاماننىڭ تالابىنا ساي ءتۇرلى سىنعا لايىقتى جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. انا تۇقىم مەن مىنا تەكتى بۋدانداستىرۋ ارقىلى عىلىمي سەلەكتسيا ناتيجەسىندە قول جەتكەن زەرتحانالىق تۇقىم ەمەس, ماڭعىستاۋلىق كانىگى اتبەگىلەر مەن سەيىستەردىڭ ماڭداي تەرىن سىعا شۇعىلدانعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بۇل. ماڭعىستاۋدا جىلقىعا قاتىستى ادەمى اڭگىمە مەن دايەكتى دەرەك جەلىسى باعزىدان بۇگىنگە دەيىن ۇزىلگەن ەمەس. دەمەك بۇل دالادا جىلقىنى قۇرمەتتەۋ, ونىڭ تەگى مەن تۇقىمىن دامىتۋ, ات باپتاۋ سىندى جىلقىعا قاتىستى شارۋا اسا ماڭىزدى كاسىپ بولعان دەۋگە نەگىز بار.
ماڭعىستاۋدا سۋىن ايعىر تۋرالى اڭىز اسا ماڭىزدى, ميفولوگ عالىم سەرىكبول قوندىباي ەڭبەكتەرىنە سۇيەنسەك, كاسپي تەڭىزىنەن جىلىنا ءبىر رەت شىعاتىن ايعىر – ءمۇسىنى كەلىستى, شابىسى بولەك تۇلپارلاردىڭ ارعى تەگى. جەر بەتىندەگى وزەن مەن كول, تەڭىز بەن مۇحيت اتاۋلىنىڭ ەشقايسىسىنا ەمەس, تەك كاسپي تەڭىزىنە تيەسىلى سۋىن تۋرالى حالىق اراسىندا اۋزىڭنان سۋ اعىپ وتىرىپ ايىزىڭ قانا تىڭدار اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر, حيكاياتتار از ەمەس. سەرىكبول سىندى ميفولوگيا مۇزجارعىشىنىڭ سۋىن ايعىر تاقىرىبىنا ارنايى توقتاپ, زەردەلەي زەرتتەۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ودان بەرىدەگى ەل باسىنا زوبالاڭ ورناتقان ناۋبەت جىلدارىنداعى قۋعىن-سۇرگىندە وزبىرلاردىڭ قازاق حالقىن عانا ەمەس, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىن دا قىرىپ-جويعاندىعىن ءبىر عانا «كوكمويناقتىڭ ءۇيىرى» جىرى ناقتىلاي تۇسەدى.
كوكمويناق – سۋىق پەن ىستىققا ءتوزىمدى, «ىلديدان شاپسا توسكە وزعان» جۇيرىك, جاي مەن كۇي تاڭدامايتىن اسىل تۇقىمدى جىلقى جانە ونىڭ ءۇيىرى. كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ قاندى قۇرىعىنا ىلىككەن ءۇيىر توز-توز بولىپ جوعالادى. بۇگىنگى جىلقى وسى ءۇيىردىڭ جۇرناعى دەۋگە بولادى. سونداي-اق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ماڭعىستاۋدان مايدانعا جىلقى الىنىپ, ولاردىڭ نالچيك قالاسىندا ارنايى ۇيرەتىلگەنى تۋرالى دەرەك بار. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە 2012 جىلى جاريالانعان ماقالامىزدا بۇل تۋرالى «1941 جىلى گۋرەۆ اسىل تۇقىمدى اداي جىلقىسىن وسىرەتىن مەكەمە – «گوسپلەمراسسادنيك» اشىلىپ, ماسكەۋگە تىكەلەي باعىندىرىلادى. سوعىس باستالىسىمەن باياعى احال-تەكە جورىعىنان بەرى قاراي اداي جىلقىلارى كوكەيلەرىندە قالعان ماسكەۋلىك اسكەريلەر ماڭعىستاۋدان جىلقى الا باستايدى. قاپەلىمدە كەپ جىلقى ۇستاپ بەرۋدى تالاپ ەتكەندە ىرىكتەۋدىڭ ىڭعايى كەلمەي قالادى دا, العاشقى لەكتە ءسۇت بەتىنىڭ قايماعى دەرلىكتەي وڭكەي تاڭداۋلى جىلقىلاردان, التىن قۇرساق بيەلەردەن قۇرالعان 480 باستى ۇستاپ بەرەدى. جوعارىدا ايتىلعان ايماقتىق مەكەمە 1956 جىلى جابىلعاندا, ەڭ سوڭعى باسشىسى بولعان بالىباي كىرباسوۆ وسى وقيعانى «س ۇلىكتەي بولعان, اياعىنىڭ جەلى بار ادەمى تور بيەمدى بەرگىم كەلمەي اندا-مىندا قۋالاپ جاسىرىپ ەدىم, بولمادى, الىپ تىندى» دەيدى ەكەن كەيىن وكىنىشپەن. وسى 480 باس تۇگەلدەي كابارديننىڭ ورتالىعى نالچيككە اپارىلىپ, جۋاسىتىلادى. كەيىننەن تاعى جىلقى الىنىپ, مايدانعا ماڭعىستاۋدان بارلىعى 3000 جىلقى كەتەدى. بۇلار دا نالچيككە بارادى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلگىرى ءسابيت ءابىشوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1942 جىلى سوعىسقا الىنىپ, نالچيكتە اسپاز بولىپ جۇرگەن ماڭعىستاۋلىق موڭكە مونتىباي ۇلى «ماڭعىستاۋدان جىلقى اكەلىپتى» دەگەندى ەستىپ, ستاديوندا جىلقىعا باس ءبىلدىرىپ جۇرگەن توپقا بارادى. كەڭ الاڭدا 10-15 جىگىت جىلقىلاردى نوقتالاپ الىپ قۋالاپ ءجۇر دەيدى. بۇيرىق بەرىپ تۇرعان اسحانادان كەلىپ تاماق ءىشىپ, جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ جۇرگەن مۇسىلمان جىگىتى بولعاندىقتان, بۇل قاسىنا بارىپ «بىزدە جۇگەندەپ, ءمىنىپ جۋاسىتادى» دەيدى. سوندا الگى «سەن جۋاسىتىپ بەر» دەپ جابىسا كەتسە كەرەك, موڭكە كەشكە دەيىن ءتورت تۇلپارعا باس ءبىلدىرىپ, جۇگەندەپ, تارتپاسىن تارتىپ, بەكىتىپ-تۇساپ, «مىنە, وسىلاي» دەپ الدارىنا كولدەنەڭ تارتادى. ول موڭكەنى وسىدان كەيىن قاسىنا كومەكشى ەتىپ الادى, كەيىننەن ماڭعىستاۋدان تاعى جىلقى كەلەدى, ءسويتىپ, موڭكە سوعىستا جىلقى جۋاسىتۋمەن اينالىسادى. بۇگىنگى جۇلدە سالىپ جۇرگەن كاباردين جىلقىلارىنىڭ جۇيرىكتىگى تۋرالى وسىنداي ءبىر گاپ بار... سوعىستان سوڭ جىلقىلار ەلگە ورالعان جوق, كاباردا ەلىندە قالدى. اۋىزىمەن قۇس تىستەگەن كاباردالىق جۇيرىكتەر قازاقتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ تۇقىمى بولماسىنا كىم كەپىل؟
سوعىس اياقتالعان سوڭ الماتىدا وتكەن رەسپۋبليكالىق جەڭىس شەرۋىندە ماڭعىستاۋلىق تاسقارا ساعىندىقوۆ قوسقان شابدار ات 1-ورىنعا يە بولادى دا, ونى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ يپپودرومعا سىي رەتىندە الىپ قالادى», دەلىنگەن.
بۇل دەرەكتەر احال-تەكە جورىعى كەزىندە جۇرىسكە شىداماي پىشاققا ىلىككەن كاباردين جىلقىلارىنىڭ بۇگىنگى جۇيرىكتىگىنىڭ ءمانىسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ماڭعىستاۋدان بارعان جىلقىلارمەن بايلانىستىرۋعا, تەكتىلىك ءتىنىن وسى جىلقىلاردان ىزدەۋگە نەگىز بولا تۇسەدى.
احال-تەكە جورىعى دەمەكشى, پاتشا وكىمەتىنىڭ 1877 جىلعى احال جازىعىنا شابۋىلى تۋرالى وفيتسەر م.ارنولدي جازبالارىندا اسكەر جورىققا اتتانباس بۇرىن ماڭعىستاۋداعى فورت-الەكساندروۆسكىگە شوعىرلانعاندىعى, ايلىق تاعايىنداپ جەرگىلىكتى 150-گە جۋىق جىگىتتى اتتارىمەن بىرگە اسكەر قاتارىنا قابىلداپ, ولاردى ميليتسيا دەپ اتاعاندىعى ايتىلادى. ماڭعىستاۋلىق ولكەتانۋشى ءا.سپان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جىلقى تۋرالى تانىم-تۇسىنىگى, تاڭداۋى بارىراق اتتى اسكەر كومانديرى م.ارنولدي قازاقتىڭ اداي جىلقىلارىنىڭ «سۋسىز ءجۇز شاقىرىم جەردى الا بەرەتىنىن, تەك جۋسانعا جايىلعاننىڭ وزىندە ارىقتامايتىنىن, اۋىرمايتىندىعىن, ەر-تۇرمانىنىڭ ناشارلىعىنا قاراماستان, ارقالارىنىڭ جاۋىر بولمايتىندىعىن, تۇياقتارى مىقتى بولعاندىقتان تاعالاۋدىڭ, قۇيرىق-جالىن كۇزەۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن, 3-4 ساعات شاۋىپ كەلىپ قۇدىقتان سۋ ىشە بەرەتىنىن, ال يەلەرىنىڭ ولاردى سۋدان سوڭ وكپەلەرى قابىنباسىن دەپ از-ماز جەلدىرتىپ الاتىندىعىن ايتقان م.ارنولدي بۇل جىلقىلاردىڭ كازاك پولكىندە كۇتىم كورگەسىن ءتىپتى كۇشەيىپ كەتكەندىگىن» جازادى. وسىدان سوڭ وفيتسەر جۇزدىگىندەگى اتتاردىڭ باسىم بولىگىن قازاق جىلقىسىمەن الماستىرىپ, «بۇل ءىسىنىڭ وتە دۇرىس بولعاندىعىن تاجىريبە كورسەتتى» دەپ مەرەيلەنە قاعازعا تۇسىرەدى. ال قازاقتار جۇرىسكە, جورىققا جاراماعاندىقتان جەرگىلىكتى جىلقىلارعا ايىرباستالعان كاباردالىق جىلقىلاردى تۇگەلدەي سويىپ الادى. ءساتسىز جورىقتان سوڭ پاتشا اسكەرى شارشاپ-شالدىعىپ فورتقا ورالادى, ساپار بارىسىندا 2 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جولدى قينالماي جۇرگەن اداي جىلقىلارى كۇيلى, جاراۋ قالپىن ۇزبەي كەلەدى. م.ارنولدي احال جازىعىنا جاساعان ەكىنشى جورىعىندا اسكەردى تولىقتاي قازاقتىڭ اداي جىلقىسىمەن جاساقتايدى.
وفيتسەر م.ءارنولديدىڭ تاڭداۋى مەن تاڭدانىسى وزگە عالىمداردىڭ اتالعان قازاق جىلقىسىنا قىزىعۋشىلىعىن وياتقان سەكىلدى. يا.پولفەروۆ 1899 جىلى رەسەيدىڭ «كونەزاۆودستۆو» جۋرنالىندا «لۋچشيە پورودى كيرگيزسكوي لوششادي – اداي» اتتى ماقالا جاريالاپ, قازاق جىلقىسىنىڭ اتىن الەمگە تانىتۋعا العاشقى قادام جاساسا, يۋ.بارمينتسەۆ «اداي جىلقىلارى قازاق جىلقىلارىنىڭ باسقا تەكتەرىمەن سالىستىرعاندا ەڭ ءىرى تۇقىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى» دەپ باعالايدى, قازاقستاندىق عالىمدار – ا.يمانعاليەۆ «اداي جىلقىسى» كىتابىن جارىققا شىعارسا, م.نۇرىشەۆتىڭ مونوگرافياسى اكادەميك ي.نەچاەۆتىڭ ىقىلاسىنا يە بولعان. اۋمالى-توكپەلى زاماندا جوڭكىلە كوشكەن ماڭعىستاۋ بايلارىمەن بىرگە تۇقىمى باتىس وڭىرگە كەڭ تاراعان, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى اتالعان جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋ, تاراتۋ بويىنشا جاسالعان جۇمىستار ءوز الدىنا ۇلكەن تاقىرىپ. ول تۋرالى كولەمى گازەت بەتىمەن ولشەنەتىن ماقالادا تولىق, ەگجەي-تەگجەيلى بايانداۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ ايرىقشا جاراتىلىسى, ەرەكشە قابىلەتى, قاسيەتى ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى دەڭگەيدە, ءتۇرلى شارتپەن ۇيىمداستىرىلعان بايگەلەردە اداي جىلقىلارى جۇلدەسىز قالعان جوق.
2011 جىلى ساۋىردە ماڭعىستاۋداعى اقتۇمسىق جەرىندە وتكەن 90 شاقىرىمدىق ات بايگەسىندە حالىقارالىق دارەجەدەگى سۋديالار, مال دارىگەرلەرى اداي جىلقىسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەكەندىگىن ايتسا, ءبىر ايدان سوڭ الماتى قالاسىندا وتكەن ازيا ويىندارىندا – قازاقستان حالىقتارى III سپارتاكياداسىندا اداي جىلقىلارى الدىڭعى ءۇش ورىندى دا يەلەندى. 2011 جىلى شىلدە ايىندا رەسەيدىڭ ريازان وبلىسىندا وتكەن حالىقارالىق «دوستاستىق كۋبوگى» جارىسىندا قازاقتىڭ اداي جىلقىلارى 80 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتا مارەدەن 1-ءشى, 3-ءشى جانە 4-ءشى بولىپ ءوتىپ, كۋبوكپەن بىرگە «كورەرمەن كوزايىمى» سىيلىعىن دا ەنشىلەدى. وسى جارىستىڭ ناتيجەسى قازاقتىڭ اداي جىلقىسىنىڭ داڭقىن جارتى الەمگە تانىتتى دەۋگە بولادى, وسىدان سوڭ ءتۇرلى جارىستاردا جۇلدە سالعان 23 اتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ات سپورتى قاۋىمداستىعىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سپورتتىق جىلقى قۇجاتتارى» كۋالىگى بەرىلدى.
2012 جىلى استانا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كۋبوگى ءۇشىن وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە الدىنا قارا سالماعان جىلقىلار ارتىنشا تاعى دا ريازانعا اتتاندى. بۇل جاقتا تمد جانە بالتىق بويى ەلدەرى فەستيۆالىندە ءبىراز ەلدىڭ 117 تۇلپارى باق پەن باپ جارىستىرعان الىس قاشىقتىقتاعى الاماننىڭ 80 شاقىرىمدىق العاشقى جارىسىندا اداي جىلقىلارى ىركەس-تىركەس بىرىمەن-ءبىرى يىق تىرەستىرە مارە سىزىعىن كەسىپ وتەدى. جۇلدەنىڭ ۇشەۋى بىردەي كوزاپارا قازاقستانعا كەتۋ قاۋپى مازا بەرمەگەن بولۋى كەرەك, ءۇشىنشى اتتى دەنساۋلىعىندا ءمىن بار دەپ جارىستان شىعارىپ تىنادى. الايدا «اققا قۇداي جاق» دەگەن, وسى ساتتە 4-ءشى بولىپ تاعى ءبىر قازاق تۇلپارى – قوستانايلىق جۇيرىك زۋ ەتىپ مارەدەن وتە شىعادى! كوپ ۇزاماي 117 اتتىڭ اراسىنان تاعى دا 8-ءشى, 12-ءشى بولىپ قازاقتىڭ اداي جىلقىلارى جەتەدى. بۇرىن اتىنا, داڭقىنا سىرتتاي قانىق كوپشىلىك وسى جولى اتالعان جىلقى تۇقىمى جەتىستىكتەرىنىڭ كەزدەيسوق ەمەستىگىن, ونىڭ ايرىقشا جاراتىلىس ەكەندىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى.
كەيىن حالىقارالىق ات سپورتى ساراپشىلارى مەن ماماندارى, مال دارىگەرلەرى اقتاۋعا جيىلىپ, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جاڭا حالىقارالىق كلاسسيفيكاتسيا بويىنشا 120 شاقىرىمدىق جارىس وتكىزدى. الاماندا جۇلدەنى بۇرىننان ولجا الىپ جۇرگەن سايگ ۇلىكتەر ەمەس, جارق ەتكەن جۇلدىزداي جاڭا تۇلپاردىڭ الۋى – ەل اراسىندا بىرىنەن-ءبىرى وزعان جۇيرىكتەردىڭ كوپتىگىن, اتالعان جىلقى تۇقىمىنىڭ اسىلدىعىن اڭعارتا ءتۇستى. حالىقارالىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى, رەسەيلىك گاندريەۆسكي ء«سوز جوق, اداي جىلقىسى – تابيعاتتىڭ تاماشا تۋىندىسى» دەسە, اراب ەلىنەن كەلگەن موحاممەد «اداي جىلقىسى الەمدىك جارىستاردا ولجا سالىپ جۇرگەن اراب جىلقىلارىنان كەم ەمەس. تەك بۇل جىلقىلاردىڭ كۇتىمى مەن بابى جەتكىلىكسىز ەكەنى كورىنىپ تۇر, سوندىقتان ات سپورتىنا كوپ كۇش سالۋلارىڭىز كەرەك» دەگەن ەدى. 2015 جىلى فرانتسيادا دۇنيەجۇزىلىك بايگەگە قاتىسىپ, لاتىن امەريكاسى, ساۋد ارابياسىنان كەلگەن كاسىبي مامانداردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولادى. قازاقتىڭ اداي جىلقىلارىن عىلىمي-زەرتتەۋ, تانىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردا س.ابىشەۆ, ك.ەرعاليەۆ, ت.قالجانوۆ سىندى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىنىڭ, الىستاعى ءارتۇرلى سايىستارعا قاتىسۋىنا جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتكەن ق.كوشەرباەۆ, ب.مۇحامەتجانوۆ, ب.تۇرعاراەۆ سىندى ازاماتتاردىڭ كومەگى زور بولعاندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
دەرەكتەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي اداي جىلقىسىنىڭ قازاقتى ۇيالتقان جەرى جوق, كەرىسىنشە قاشاندا وزگەلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە. دومبىرا, قازى, اسىلعان ەت, كيىزۇي, باۋىرساق, قىمىز بەن شۇبات – الەم ەلدەرى الدىندا قازاق مەرەيىن اسىرىپ, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, باي مادەنيەتىن, تەرەڭ تاريحىن, جاۋىنگەرلىك رۋحىن تانىتا, قازاق مەملەكەتتىگىن مويىنداتا تۇسەتىن ناقتى دالەلدەر دەسەك, قازاقتىڭ اداي جىلقىسى دا ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتا تۇسەر قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. وزگەلەردىڭ قىمىزدى, قازىنى بىزدەن بۇرىن پاتەنتتەپ العانىن, جىلقىنىڭ العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتىلگەندىگىنە قارسى داۋ ايتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇقىمى سوعىس جىلدارىندا وزگە ەلدەرگە تاراعان قازاقتىڭ اداي جىلقىسىن ۇلتتىق برەند رەتىندە تانىتساق, قازاقتىڭ ات قۇلاعىندا ويناعان, جىلقىنى قاناتى ساناعان قايسار حالىق ەكەندىگى دالەلدەنە تۇسەدى. ارابتار ءسۇدىنى سۇلۋ س ۇلىكتەي سايگ ۇلىگىن, قىرعىزدار «ماناس» جىرىن, تۇرىكمەندەر احالتەكە تۇلپارى مەن الاباي ءيتىن, ءتىپتى كىلەمىنە دەيىن الەمگە تانىتىپ ابىگەر, ءبىز نەگە ءوز قۇندىلىقتارىمىزبەن قۋانا المايمىز؟ قازاقتىڭ اداي جىلقىسى – ەلدىڭ ماقتانىشى, ۇلتتىق برەند, ونى مويىنداۋعا ءوزىمىزدىڭ موينىمىز جار بەرمەي جۇرگەندە ەبى مەن ەسەبىن تاپقان وزگەلەر قولدى ەتىپ كەتىپ, تاعى ءبىر جاۋھارىمىزدى جوعالتىپ, سالعىرتتىقتان سان سوعىپ قالمايىق. جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا لەپ-ەكپىنىن الىسقا جىلقىنىڭ تۇياعىمەن ەستىرتىپ, الاماننىڭ دۇبىرىمەن دە مويىنداتۋ كەرەك.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
