سۇحبات • 02 قازان، 2022

ەلەن ءالىمجان: جازۋشى جازۋ ۇستەلىندە قۇدىرەتتى

1104 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى كوركەم ادەبيەتىمىزگە جاڭا روماندار قوسىلدى. سول سۇيەكتى شىعارمالاردىڭ ءبىرى جازۋشى ەلەن ءالىمجاننىڭ «اناجار» رومانى. ءبىز وسى سۇحباتىمىزدا جازۋشىمەن ءوز شىعارماشىلىعى، قازىرگى ادەبيەت تۋرالى وي بولىسكەن ەدىك.

ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇلتتىق ماقتانىشتى تۋدىرادى

– جازۋشى ءۇشىن قوعام ماڭىز­دى فاكتور عوي، ءسىز ەكى بىر­دەي قوعامدى كوردىڭىز، ادە­بيەتىمىزدىڭ بۇل ەكى كەزەڭىن جاق­سى بىلەسىز. ال قازىر جاڭا قو­عامعا بەت الدىق، ەندىگى ادە­بيەت­تىڭ بەتالىسى قالاي بول­عانى ءجون دەپ سانايسىز؟

– ءار قوعامنىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىگى بار. سول ەرەكشەلىكتىڭ ادە­بيەتكە وزىندىك اسەرى بولادى. ماسەلەن، سوتسياليزم جوس­پارلى قوعام ەدى. سوندىقتان دا شىعارماشىلىققا باعىت-باع­دار بەرىپ، جازۋشىلاردى مو­رال­دىق، ماتەريالدىق جاعىنان كوتەرمەلەپ وتىردى. تاۋەلسىز قا­زاق­ستاننىڭ بۇرىنعى بيلىگى الدىمەن ەكونوميكا، سودان سوڭ ساياسات دەگەن باعىت ۇستاندى دا شۋ دەگەندە ادەبيەتتى نارىققا جىبەردى. سول نارىققا جىبەرىپ تۇرىپ، قازاق ءتىلدى ادەبيەتتى اعىل­شىن، قىتاي، يسپان، ورىس ءتىلدى ءجۇز ميلليونداعان وقىر­ما­نى­مەن تەڭ جىبەرۋگە بولمايتى­نىن ەسكەرگىسى كەلمەدى. ونىڭ ۇستىنە كوركەم ادەبيەتتىڭ يدەولو­گيانىڭ ەڭ ىرگەلى قۇرالى رەتىندە ادام تاربيەلەۋدەگى ءرولىن جەتە باعالامادى. بالكىم، قانداي يدەو­لوگيا ۇستانارىن بىلمەدى.

ادەبيەتتىڭ بەت الىسى تۋرالى ايتقاندا مىنانى ەسكەرگەن ءجون. ادەبيەت سايتاننىڭ ساپالاعى قۇساپ الدىمەن شوشاڭ­داي جونەلەتىن جەڭىل، جەلوكپە جانر ەمەس، اۋىر قوزعالىپ وتە تەرەڭنەن تارتاتىن جانر. قوعا­مى كوكىرەگىنە قانداي شەر بايلاسا، سونى جازادى جازۋشىلار. ولاردىڭ بىرەن-سارانى دا­نىش­پ­اندىق دەڭگەيگە جەتىپ، بولا­شاققا باعدار بەرىپ كەتسە، كوپشىلىگى قوعامى مەن ونىڭ ادامىنىڭ كەلبەتىن كەسكىندەيتىن سۋرەتكەرلىكپەن شەكتەلەدى. سۋ­رەت­كەرلىككە بايلانىستى مى­نا ءبىر اڭگىمەنى ايتا كەتسەم دەي­مىن. انا جىلى مەن قادىر مىرزا­ليەۆ اعامەن ءۇش-ءتورت كۇن ساپارلاس بولدىم. كوپ تىڭدادىم. سودان سوڭ «قىزىق» جاساعىم كەلىپ، اڭگىمەنى ىلعي كورىنبەيتىن الەمگە بۇرا بەردىم. سول-اق ەكەن كورىنەتىن الەمنىڭ بىلگىرى كىبىرتىكتەي باستادى. سودان سوڭ ول كىسىگە قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن عالىمدارىمىز بەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ تەك ماتەريانى عانا وقىعاندىقتان بىلىمدەرى دە جارتى ەكەنىن ايتتىم. ول كىسى كەلىسىپ، «شىركىن، تولىق ءبىلىمىمىز بولسا، ولەڭدى باسقاشا جازار ەدىك قوي» دەدى. مىنە، قازىر تولىق ءبىلىم الىپ، الەمدى دە تولىق سۋرەتتەي الاتىن مۇمكىندىك تۋدى. ماسەلەن، بەلگىلى جازۋشى اشىربەك كوپىشەۆتىڭ «ماڭگىلىك مايدان» (2018ج) رومانى اباي اتاپ وتكەن «كورىنەتىن جانە كورىنبەيتىن» الەمدى تۇتاس قامتىپ سۋرەتتەيتىن تۋىندى. دە­مەك، قازاق رومانىنىڭ ءتۇرى مەن مازمۇنىنا جاڭا زاماننىڭ جاڭالىعىن اكەلگەن شىعارما.

دەگەنمەن جاڭا زامان جازۋ­شى­لارىنىڭ ءتۇرلى تەحنيكا-تەح­نولوگيالارمەن «مۇزداي قارۋ­لانعان» باسەكەلەستەرى كوپ. كەرەك بولسا، بۇل جاعىنان وزىق ەلدەر ءبىزدىڭ سابيلەرىمىزدىڭ ساناسىن جاۋلاپ الىپ جاتىر. ويتكەنى ادەبيەتىمىزدى تەحنيكا-تەحنولوگيا زامانىنا لايىقتى ءتۇر مەن مازمۇنعا يە ەتە الماي كەلەمىز. بۇل تۇرعىدا ءحىح-حح عاسىر جازۋشىلارىنا قاراعاندا ءححى عاسىر جازۋشىلارىنا اۋىر سالماق ءتۇسىپ تۇر.

– بىزدە قازاق جازۋشىلارى ورىس قالامگەرلەرىنەن كوپ نارسە ۇيرەندى دەگەن تۇسىنىك بار، وسى راس پا؟

– راس. ورىس جازۋشىلارىنان كوپ ۇيرەندىك. وزگەلەردى دە ورىس جازۋشىلارىنىڭ اۋدارمالارى ارقىلى وقىپ بىلدىك. ويتكەنى وزگە ساڭلاۋلاردىڭ ءبارى تارس بەكى­تىلىپ، تەك ورىس قاقپاسى عانا اشىق تۇرسا باسقا نە ىستەيسىڭ؟ ونىڭ ۇستىنە ءحىح عاسىرداعى ورىس ادەبيەتىنەن جالعىز ءبىز ۇيرەنگەن جوقپىز.

– جازۋشى ءۇشىن تاريحتى جاقسى ءبىلۋ قانشالىقتى ماڭىز­دى؟

– جازۋشى عانا ەمەس، كەز كەل­گەن ازامات ءۇشىن ەلىنىڭ تاري­حىن ءبىلۋ مىندەت. تاريحىن بىل­مەيتىن ادامنان پاتريوت جاساي المايسىڭ. تاريحىن بىلمەيتىن ادام ەل دە باسقارا المايدى. ويت­كەنى كەشەگىنى بىلمەگەن سوڭ بولاشاقتى بولجاماق تۇگىلى بۇگىنگىنى دە بايىپتاي المايدى. مىنە، بىرەۋدى ات دەسەڭ اتاتىن، شاپ دەسەڭ شاباتىن تاپسىرما ورىنداعىشتار سولار، تاريحي سانادان جۇردايلار. ال تاريحتى بىلگەن ادام ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇلتتىق ماقتانىشتى تۋدىرادى. ۇلتتىق ماقتانىش – ءپاتريو­تيزمنىڭ قاينار كوزى. سوندىقتان جازۋشى تاريحتى وزگەلەردەن ارتىعىراق ءبىلىپ، سەزىنۋى كەرەك. ويتكەنى بۇگىنگى كۇندى دە تاريحي سانامەن جازباسا شىنايى شىقپايدى.

– باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ، ونىڭ باسقا دا ازاماتتىق بەي­نەسىن جاريا ەتتىڭىز، قازىر باتىر اتامىزدىڭ ەسىمىن دۇرىس ۇلىق­تاپ ءجۇرمىز بە؟

– «باۋىرجانتانۋ» ورتا­لىعى مەملەكەتتىك جانە جە­كە مۇراعاتتارداعى كوپ ماتەريال­داردىڭ كوشىرمە­سىن جيناقتاعان ەدى. ولارمەن ورتالىقتىڭ وزگە قىزمەتكەلەرىمەن بىرگە مەن دە تانىستىم. سوندا بايقاعانىم وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز باۋكەڭدى سوعىس باتىرى جانە جازۋشى دەپ قانا كەلىپپىز. بىراق ونىڭ باستى ەرلىگى – مايداندا جيعان بەدەلىن پايدالانىپ، 1937-1938 جىلدارى اتىلىپ كەتكەن الاش ارىستارىنىڭ يدەياسىن قايتا كوتەرگەنى جاسىرىلىپ كەلىپتى. مەن سونى ءبىرىنشى بولىپ ايتتىم. ول كىسى ەڭ الدىمەن الاش ارىستارىنىڭ ءىسىن جالعاۋعا كوپتەگەن ارەكەتتەر ەتكەن قوعام قايراتكەرى ەكەنىن دەرەكتەردەگى ناقتىلى مىسالدارمەن دالەلدەدىم.

وكىنىشكە قاراي ءالى دە باۋكەڭ­دى سوعىس باتىرى جانە جازۋشى دەپ اتاۋدان ءارى اسپاي ءجۇرمىز. ءبىز­دىڭ ەلدە ءبىر جامان تۇسىنىك قالىپ­تاسقان. رەسمي، لاۋازىمدى قىزمەت ىستەمەدىڭ بە، سەن قايرات­كەر ەمەسسىڭ. ال شىن مانىندە حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ ساناسىنا اسەر ەتكەن ادامدى عانا قوعام قايراتكەرى دەيدى. باۋكەڭ بۇكىل قازاقتىڭ ساناسىنا اسەر ەتكەن قايراتكەر، الاش ارىستارىنىڭ جالعاسى.

– ءسىز باتىر تۋرالى دراما جازدىڭىز، بىراق باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى كوپ جازىلدى عوي، ءسىزدىڭ جازعانىڭىز نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟

– بۇل سۇراعىڭىزعا جارتىلاي جاۋاپ بەرىپ قويعان سياقتىمىن. مەكەمتاس اعامەن اڭگىمە ۇستىندە جوعارىداعى پىكىرلەرىمدى ايتىپ جۇرەتىنمىن. الىستى بولجاعىش ادام عوي، ماعان باۋكەڭ تۋرالى رومان جاز دەگەن ۇسىنىس ايتتى. باۋكەڭ ءوز ءومىرىن كوزى تىرىسىندە الەكساندر بەكتەن باستاپ، بىرنە­شە جازۋشىعا ايتىپ وتىرىپ جازدىرىپ كەتتى. وعان بالاسى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپتىڭ جازعاندارىن قوسىڭىز. مەن ولاردىڭ بىردە ءبىرىن قايتالاماي باۋكەڭدى سوعىس قاھارمانى عانا ەمەس، بولمىسپەن بەتپە بەت كەلە العان ۇلت باتىرى رەتىندە كورسەت­كىم كەلدى. سوندىقتان دا ءۇش كەيىپكەردەن عانا تۇراتىن دراما جازدىم. ولار باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى، ىزگىلىك بەينەسىندەگى گالي­نا پاۆلوۆنا جانە ز ۇلىمدىق بەينەسىندەگى گەنەرال.

ء«بىر قازاققا – ءبىر قاتىن؟!..» ومىرشەڭ بولىپ شىقتى

– قازاقتىڭ عاجاپ جازۋشىسى تاكەن الىمقۇلوۆ تا اشىل­ماعان ارال سياقتى.

– تاكەننىڭ تۇستاستارى كو­بىنە قازان توڭكەرىسى، ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس جايلى جازىپ، حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا دا ءۇڭىلىپ جاتتى. ول بۇلاردىڭ بىردە بىرىنە قالام تارتقان جوق. كەرىسىنشە سو­لار­­دىڭ قالتارىس-قۋىستارىندا قالىپ كەتكەن وقي­عا­لار مەن تاع­دىرلاردى، سانالارىنا تۇسكەن پسيحولوگيالىق اسەرلەردى جازدى. ماسەلەن، ول ءومىر سۇرگەن ءداۋىردى سۋرەتتەگەن شىعارمالاردىڭ ىشىندە «اقبوز ات» رومانىنىڭ بولمىسى مۇلدەم بولەك. ءتىلى شۇرايلى بولا تۇرا ايتار ويى التى قابات استارلى. اقبوز ات – ادالدىق سيمۆولى. سول سيمۆول اياسىندا ول زامانىنا كۇمان­مەن قاراي باستاعان جازۋشىنى، شىن ماحاباتتان گورى ەسەپپەن ۇيلەنگەن دۇرىس ەمەس پە دەپ كوپ ويلانعان بويجەتكەندى الىپ كەلدى ادەبيەتكە. ال ء«دۇبارا» حيكاياتىندا ءسوتسياليزمدى نە تۇرعىن ءۇي، نە مازار، نە قويما ەكەنى بەلگىسىز ءبىر قۇرىلىسقا تەڭەدى. مۇنى «قىراعى كوزدەر» تاني الماۋى، تانىعان شىن سىنشىلار كەزىندە دابىرا ەتكىسى كەلمەگەن بولۋى مۇمكىن.

– جازۋشىلىقپەن قاتار درا­ماتۋرگيا سالاسىندا دا ەڭ­­­بەك ەتىپ كەلەسىز، ەكى بىردەي ۇل­كەن سالادا قالام تەربەۋ قيىن­­د­ىق تۋدىرماي ما؟

– پروزا مەن دراماتۋرگيادان باسقا مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا پۋبليتسيستيكا دا ەداۋىر ورىن الادى. سونداي-اق درامامەن بىرگە كومەديا دا جازامىن. ءارتۇرلى جانردا جازا ءبىلۋ اركىمنىڭ قا­رىم-قابىلەتىنە بايلانىستى شى­عار. ماسەلەن، م.اۋەزوۆ، ع.مۇسى­رەپوۆ قازاق پروزاسىنىڭ دا، دراماتۋرگياسىنىڭ دا نە­گى­زىن قالاس­تى. سىن دا جازىپ، زەرتتەۋلەرمەن دە اينالىستى. قيىنشىلىق بولادى، اري­نە. اسى­­رەسە ءبىر جانردان ەكىن­شى­سى­نە اۋىسقاندا سول جانرعا لايىق ءتىلىمدى تابا الماي كوپ قينالامىن.

ء«بىر قازاققا – ءبىر قاتىن؟!» اتتى ساحنالىق تۋىندىڭىز جىل سايىن كورەرمەنگە كورسە­تىلىپ كەلەدى. بۇل شىعار­ماڭىز ارقىلى قازاق قوعامىنا نە ايتقىڭىز كەلدى؟

– ء«بىر قازاققا – ءبىر قاتىن؟!..» تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا جازىلىپ، 1992 جىلى ساحنالاندى. برەجنەۆ زامانىنىڭ سوڭىندا-اق تۇتىنۋشى (پوترەبيتەلسكي) سوتسياليزم، ال گورباچەۆتىڭ تۇسىندا ەركىن كووپەراتيۆتەر قۇرىلىپ، بايۋدى ايىپتاماي، قايتا اقتاي باستاعان جوق پا؟ سول كەزدە ساناما «قازاق بايىسا، قاتىن الادى، سارت بايىسا، تام سالادى» دەگەن ماقال ساپ ەتە قالدى. ونىڭ ۇستىنە باسپاسوزدە بويداق جۇرگەن قىزداردىڭ تىم كوپتىگى، قا­زاق ايەلدەرىنىڭ بالا تۋ كورسەت­كىشى تومەندەپ كەتكەندىگى تال­قىلانىپ جاتاتىن. ونىڭ ۇستىنە قىرىقتىڭ ىشىندەگى كەزىم ەدى. بۇل جاستاعى وتباسىلاردىڭ باسىنان وتكەن كوپتەگەن «قىر­قىل­جىڭداردى» ەستىپ-كورىپ ءجۇر­دىم. مىنە، وسى پروبلەمالاردى ساحنادا كورسەتكىم كەلدى. بىراق مەلودرامانى دا، درامانى دا قالاماي جىلاتىپ ەمەس، كۇلدىرىپ وتىرىپ ويلاندىرايىن دەپ كومەديا جانرىن تاڭدادىم. مەنىڭ بۇدان دا كۇلكىلى، ءارى جۇگى دە اۋىر كومەديا­لارىم بار. بىراق ايتەۋىر ء«بىر قازاققا – ءبىر قاتىن؟!..» ومىر­شەڭ بولىپ شىقتى. ءوزى باس-اياعى ون كۇننىڭ ىشىندە جازىلىپ ءبىتىپ ەدى...

– شىندىعىندا، قازىرگى قا­زاق قوعامى ۇلكەن ماسە­لە­لەر­دەن تۇرادى. وسىلاردى نەگىز ەتىپ تە كەرەمەت رومان، پەسا جازۋعا بولادى عوي...

– جازىلماي جاتىر دەۋگە بولمايدى. باسپالاردان جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ، ساح­نادا قويىلىپ جاتقان پەسا­لاردىڭ جەتكىلىكتى بولىگى بۇ­گىنگى كۇنگە ارنالعاندىعى ءسوز­سىز. ولاردىڭ ىشىندە قازىرگى ادام­نىڭ پسيحولوگياسىنا زامان اكەلگەن وزگەرىستەردى تاپ باسقان شىعارمالار جەتەرلىك. سوعان قاراماستان سۇراعىڭدا بۇگىنگى زاماننىڭ تولىققاندى بەينەسىن كورە الماعان وكىنىش بار سياقتى. مەن دە كورە المايمىن. ءتىپتى باردىڭ ءبارىن بايىپپەن ساراپتاپ وقىرماننىڭ كوز الدىنا كەلتىرىپ وتىرعان سىنشى دا كەمشىن.

ال شىنداپ كەلگەندە قازاق قوعامىنىڭ پروبلەمالارى بۇ­رىنعى كەڭەستىك وزگە وداقتاس رەس­پۋبليكالارعا قاراعاندا ال­دەنەشە اۋىر. ويتكەنى ءبىز كاپيتاليزم كەزەڭىن باستان وتكىزبەستەن سوتسيا­ليزمگە ءبىر-اق سەكىردىك. دەمەك بۇرىن ەل كورمەگەن قو­عامعا كوشپەندىلىكتەن كەل­دىك. رەسەي وتارلاعالى بەرى قالا­لارى­مىزدا ورىس ۇلتى باسىم تۇر­دى. ال كەڭەستىك-كوممۋ­نيس­تىك بيلىك تىڭ كوتەرۋدى جە­لەۋ­لەتىپ، اۋىلداردىڭ وزىندە ءبىزدى ازشىلىققا اينالدىرا باس­تا­دى. ءسويتىپ، سان عاسىرلار بويى قازاق­تى ماڭگۇرتتەندىرۋ سايا­ساتى وتارلاۋشىلار ءۇشىن ءساتتى جۇزە­گە اسىپ كەلە جاتتى. وسىلاي ءوز جەرىمىزدە تۇرىپ-اق ورىسقا جۇ­تىلا باستادىق. ەڭ جامانى قا­زاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگى جوق، ول تۇر­مىستىق دەڭگەيدەگى ءتىل دەگەنگە كوپشىلىگىمىز سەنىپ، بالالارى­مىز­دى ورىس مەكتەپتەرىنە بەرىپ قانا قويماي، ورىس ءتىلىنىڭ قازاق­ستانداعى تىرەگىنە، الىنباس قاما­لىنا اينالىپ الدىق.

بۇل مۇشكىلدىكتىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە ءارى قاتپار-قاتپار. وتە جۇيەلى، عىلىمي زەرتتەلىپ، ويلاستىرىلىپ جاسالعان وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جەمىسى. دەمەك وتارلىق سالدارىنان ارىلۋدى دا تەرەڭ ويلاستىرىلعان، جۇيەلى، عىلىمي باعدارلامالار جاساپ جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك ەدى.

بۇل عالىمداردىڭ، پەداگوگ­تەردىڭ، بيلىكتىڭ باسقا دا تار­ماق­تارىنىڭ تىكەلەي جۇمىسى بول­عانىمەن جازۋشىلار تىس قالا المادى. ولار حالىققا قالاي ماڭگۇرتتەندىرىلگەنىنىڭ كوركەم كورىنىسىن جاساپ، كوز الدىنا كەلتىرۋگە ءتيىس. ادام دەگەن سونداي جاراتىلىس. باسىنا تۇسپەي نەمەسە كوزىمەن كورىپ، قولىمەن ۇستاماي قورىتىندى شىعارا بەرمەيدى. دەمەك كۇن­دەلىكتى ايتقان قۇر ۇران-اقىلدان گورى ساناعا باپپەن ءسىڭىپ، ويدى بىلدىرتپەي الاتىن كوركەم ادە­بيەتتىڭ ءرولى وتە زور.

بىراق قازىرگى ءومىر تۋرالى، ادەبيەتتىڭ، اسىرەسە كۇردەلى پرو­زالىق شىعارمالاردىڭ بىردەن تۋا سالمايتىنىنىڭ سەبەپتەرى جوعارىدا ايتىلدى. سوعان قوسا­رىم، تاريحي-فيلوسوفيالىق تەرەڭ ءبىلىمى جوق جازۋشىلار قازىر­گى ءومىردى جازۋعا جالتاق بولا­دى. ويتكەنى ولار رەسمي باعا­سى بەرىلمەگەن وقيعالار مەن ساياسي اعىمداردى ءوز بەتىنشە باعا­لاۋدان تايساقتايدى. دەگەن­مەن ءۇمىتسىز شايتان دەگەن، كىم بىلەدى ءبىر كۇنى ءبىر عانا «اباي جولىمەن» بۇكىل ءبىر ءداۋىردىڭ كوركەم ەنتسيكلوپەديا­سىن جاساپ بەرگەن مۇحاڭ ءتارىزدى ەكىنشى ءبىر اۋەزوۆ تۋىپ قالار.

جاڭا رومانىمدى ءبىتىردىم

– «اناجار» رومانىڭىز ءسىزدىڭ پاسپورتىڭىز دەسەك تە بولادى، وسى شىعارمادا اتا-اناسىن جاتىرقايتىن قىز­دىڭ بەينەسى، ادامداردىڭ ءار­تۇرلى تاعدىرى، تراگەدياسى سۋرەتتەلەدى. وسى رومان ارقى­لى قالاداعى قازاقتىڭ ءومىرىن جازعىڭىز كەلگەنى مە؟

– «اناجار» رومانى ءوزىڭ ايتقانداي مەنىڭ تولقۇجاتىما اينالعان بولسا شىن قۋانامىن ءارى ماقتانىش ەتەمىن. ويتكەنى كوبىنە بۇگىنگى كۇننىڭ قوعامى مەن ادامىن بەينەلەپ كەلە جاتقان جازۋشىنىڭ ءبىرى مەنمىن. تاريحي تاقىرىپقا دا بۇگىنگى جاعدايلارعا جاۋاپ ىزدەپ بارامىن. «اناجارعا» ءبىرسىپىرا پىكىرلەر جارىق كوردى. ءدوپ باسىپ، ءدال ايتقاندارى دا، كەلتە ءتۇسىنىپ، تەرەڭىنە بويلاي الماعاندارى دا بار. اسىرەسە «اناجار – سوڭ­عى وتىز جىلىمىزدىڭ كور­كەم كورىنىسى» دەگەن عۇسمان جاندى­باەۆتىڭ پىكىرى ءدال باعا. ول ءتىپتى اناجاردى دون كيحوتپەن سالىس­تىرىپتى. مىنا ومىرگە بەيكۇنا كوزبەن قاراۋ جاعىنان. ويتكەنى مەنىڭ اناجارىم وتە ءادىل ادامدار تۇراتىن تاۋداعى ەرەكشە ءبىر ورتادا، اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن. بۇل قاۋىمنىڭ ءادىل بولاتىندىعى سول ادىلدىگى ءۇشىن ويداعى قوعاممەن سىيىسا الماي قۋعىن كورىپ، تاۋعا كوشىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولعاندار.

مىنە، وسىنداي «ادام پەرىش­تەلەردىڭ» ورتاسىندا كوزىن اشىپ، ەسى كىرگەن 8 جاسار قىز قايتسەم، قانداي جولمەن بايىسام ەكەن دەپ زۋلاپ جۇرگەن تۋعان اكە-شەشەسىن جاتىرقاماعاندا قايتەدى؟ ارينە، جاتىرقايدى.

سوندىقتان ول ءوزىنىڭ پەرىشتە­سىن اڭسايدى. ۇستازىنىڭ «اق پەرىشتە» انىنە عاشىق بولادى. بىراق ۇستازى وڭباي وپىندىرادى. زاڭ بيلەيتىن قوعام ورناتامىز دەگەنىنە سەنىپ، ەتەگىنەن ۇستاعان ادىلەت دەگەن جىگىت تە ءۇمىتىن اقتامايدى. ونىڭ ادىلدىگى قىزمەت ىستەگەن كومپانياسىنىڭ مۇددەسىن عانا قورعاۋدان اسپايدى. ەڭ سوڭعى ءۇمىتى – ىشىنەن شىققان پەرزەنتى اقپەرىشتە دە تۋرا ءوزى سياقتى وپىق جەيتىن بولعان سوڭ كوپ قاباتتى ۇيدەن قۇلاپ قازا تابادى. ەندى اناجارعا وزىنە ءوزى قول سالۋدان باسقا شارا قالمايدى.

سولاي ەتۋگە بەكىنىپ، ءوز كورىن ءوزى قازىپ جاتقاننان باستاپ مەن قايتادان بىرتىندەپ اناجاردىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتا باستايمىن. سونىڭ ىشىندە پى­كىر ايتۋشىلار تاراپىنان ءبىر شەشۋشى وقيعا قاعا بەرىس قالىپ ءجۇر. ونىڭ اقش-قا كوشىپ كەتكەن سىنىپتاس قۇربىسى بيوفيزيك اقبيكەش امەريكالىق كۇيەۋى ەكەۋى جاساندى ادام جاساۋ پروبلەماسىمەن اينالىسادى. دەمەك ونداي ادامدا جاننان باسقاسى جاساندى، كۇنا مەن قىلمىسقا يتەرە بەرەتىن قوس تەسىكتەن ادامدى قۇتقارۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى وسى، دەيدى بيوفيزيك اقبيكەش.

ال اناجار بولسا ونداي جاساندى ادامداردى ءبارىبىر پەندەلەر باسقاراتىنىن بىلگەندە ونىڭ تابيعي جەرتىرلىككە دەگەن قۇلشىنىسى ودان ءارى ارتادى. سوندىقتان «اناجاردا» جالعىز قالا ءومىرىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ تراگەدياسى ايتىلادى. بارلىعىن تەحنيكالىق وركەنيەتپەن شەشەمىن دەگەنشە جۇرەكپەن شەش. مىنە، مەنىڭ ايتپاعىم وسى.

– قازىرگى قازاق جاستارىنىڭ ءومىرى، ولاردىڭ ومىرگە، دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسى تۋرالى تول­عان­باۋ مۇمكىن ەمەس شىعار، ءتىپ­تى سولاردىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتە­تىن كولەمدى شىعارمالار نە­گە جازىلمايدى دەگەن وي يەك­تە­گەلى دە كوپ بولدى. كەلەسى روما­نىڭىز­دى قاشان جازاسىز؟

–  مەن «اناجاردا» جاس­تار­دىڭ ءومىرى تۋرالى ولاردىڭ ءوزى بولىپ تولعاندىم. اۋىلداعى، قا­لاداعى، بالا-باقشا مەن مەك­تەپتەگى، اۋلالارداعى بالا تار­بيەسى كەمشىلىكتەرىنىڭ ءسابيدىڭ، ءبۇلدىرشىننىڭ، بوزبالا-بويجەت­كەن­نىڭ ساناسىنا قانداي اۋىر ءىز قالدىراتىنىن شامام كەلگەنشە «شىرىلداپ» تۇرىپ ايتتىم. تەك «ايىبىم» ولاردى سول بالا كۇيىندە قالدىرماي تاربيەدەگى كەمشىلىكتەردىڭ سالدارى ەسەيگەن سوڭ قايدا اپارىپ سوعاتىنىن باسا كورسەتتىم. بالانىڭ تىلىمەن جازباسام دا بالالار دا قابىلداعان سياقتى. تاراز قالاسىندا «اناعا تاعزىم» اتتى ورتالىق بار. سول ورتالىق مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوركەم ادەبيەتتى اتا-انالارى­مەن بىرىگىپ وقۋىنان جارىس ۇيىم­داستىردى. ەڭ كوپ وقىلعان كى­تاپتىڭ ءبىرى وسى «اناجار» بولدى.

شىنىمدى ايتسام روماننىڭ وقىرمانعا ارتار پسيحولوگيالىق جۇگى اۋىر بولعاندىقتان مەكتەپ وقۋشىلارى قابىلداي قويماس دەپ ويلاعانمىن. قاتەلەسىپپىن. ءبىزدىڭ جاستارىمىز مۇنداي شىعارمانى دا قابىلداي الادى ەكەن.

ال كەلەسى روماندى مەن جازىپ تا قويعانمىن. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ء«داۋىر» باسپاسىنان جارىق كورەدى. «التىن جۇلگە جىرى» دەپ اتالاتىن بۇل رومانىمنىڭ باس كەيىپكەرى – بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى. وداق كەزىندە جازۋشىلارعا كەڭەس ادامىنىڭ، كوممۋنيستىڭ، ياعني ادىلەتتى، ومىردە بەلسەندى، ادال ادامنىڭ بەينەسىن جاساڭدار دەگەن مىندەتتەر قويىلاتىن. بىراق ونداي ادامدى ءوز باسىم ول كەزدە تابا المادىم. ال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىن كەزدەستىرگەن سوڭ، ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ناعىز قاھارمانى وسى كىسى دەپ تانىدىم. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاتپاي قويسا دا ەڭبەگىنەن ابايعا يسلام شىعىسىنىڭ اسەرى تۋرالى تاراۋلاردى الىپ تاستاماي، قايتا مۇمكىندىك تۋعان سا­يىن جاريالاپ وتىرعان ارەكەتىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! قارا باسىنىڭ قامىنان ۇلت مۇددەسىن بيىك قويعان اقيقات ءۇشىن كۇرەستىڭ كەرەمەت ۇلگىسى ەمەس پە؟ روماندا ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەستىڭ باسقا دا سيپاتتارى كەزەگىمەن سۋرەتتەلىپ وتىرادى. مەنىڭ التىن جۇلگە دەپ وتىرعانىم ادام بويىنداعى ىزگىلىك. سوناۋ الىپ ەر توڭا زامانىنان كەلە جاتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ ىزگىلىك تۋرالى ءىلىمى. سول ءىلىمدى اباي تولىق مانگە يە ەتتى. ال مۇنىڭ ءبارىن مەكەمتاس اشتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا «التىن جۇلگە جىرى» – اقىن-جازۋشىلاردىڭ ىزگىلىك پەن ادىلدىك جولىنداعى كۇرەس جىرى.

– قازىر قانداي كىتاپ وقىپ ءجۇرسىز، قايتالاپ وقيتىن كىتاپ­تا­رىڭىز كوپ پە؟

– قىستاي ەل تاريحىنىڭ قا­زاق ادەبيەتىندە كورىنىس تاپپاي جۇرگەن قاراحاندار قاعاناتى كەزەڭى تۋرالى ءبىرسىپىرا عىلى­مي كىتاپتار، مونوگرافيالار وقىدىم. قازىر ل.ن.تولستويدىڭ «بوجەستۆەننوە ي چەلوۆەچەسكوە»، «وتەتس سەرگي» دەگەن حيكاياتتارىن قايتالاپ وقىپ جاتىرمىن. جازۋشىنىڭ اۋليەلىك پەن پەرىشتەلىك تۋرالى ويلارى ويلانتادى. «اباي جولىن» ءار جىلدارى ءتورت رەت، ب.ءمايليننىڭ، ع.مۇ­سىرەپوۆتىڭ پروزالارىن، گەر­مان گەسسەنىڭ «يگرا ۆ بيسەرىن»، ن.گوگولدىڭ ء«ولى جاندارىن» ەكى رەت قايتالاپ وقىدىم. ار­نايى ماقالا جازاتىن كەزىمدە تاكەن الىمقۇلوۆ پەن شەرحان مۇرتازانىڭ پروزالارىن دا تۇگەل قايتالاعانمىن.

– جازۋشى دەگەن كىم؟

– جازۋشى ءوزىن بىردە زور، بىردە قور سانايتىن ادام. اسىرەسە جازۋ ۇستەلىندە وتىرعاندا قۇدىرەتتى. الاقانداي اق قاعازعا نەبىر داۋىر­لەر مەن وقيعالاردى سيپاتتاپ، پاتشانىڭ دا، دانىشپاننىڭ دا، شەشەننىڭ دە، كوسەمنىڭ دە اۋزىنا ءسوز سالىپ وتىرعاندا ون­داي ادام زور بولماعاندا قاي­تەدى؟ سول زور ادام جازۋ ۇستە­لىنەن الىستاپ،اينالاسىمەن ارا­لاسقاندا تىرشىلىكتىڭ تۇيتكىلدەرىن شەشە الماي قور بولادى.

ال اتقارىپ وتىرعان جۇمى­سى تۇرعىسىنان باعالاساڭ ول رۋ­حا­ني يگىلىك ءوندىرۋشى. ءيا، ادام­داردىڭ ەكى توبى بار. ءبىرى – ما­تەريالدىق يگىلىك، ياعني ءتان ازىعىن، ەكىنشىسى – رۋحاني يگىلىك – جان ازىعىن وندىرۋشىلەر. ءتان ازىعىن ادام ءىشىپ-جەيدى. ال جان ازىعىن قايتەدى؟ جازۋشى مەن كومپوزيتوردىڭ تۇلا بويىنان تولعاتىپ تۋعان جان ازىعىن ادامدار اناسىن ەمگەن سابيدەي ەمەدى. ساناسىمەن، جۇرەگىمەن ەمەدى. دەمەك شىن جازۋشى – ۇلتىنىڭ رۋحاني اناسى.

 

اڭگىمەلەسكەن

دۇيسەنالى الىماقىن،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار