– قار بارىسى قازاق دالاسىنىڭ مادەني مۇراسىن پاش ەتەتىن ۇلتتىق نىشان. بۇگىندە ەلىمىزدە شامامەن قانشا بارىس بار, اتالعان اڭدى قورعاۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار جانە حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تىزىمىنە, سونداي-اق 12 ەلدىڭ ۇلتتىق قىزىل كىتاپتارىنا ەنگىزىلگەن جىرتقىش – قازاقستاننىڭ تابيعي بايلىعى. قازىرگى ۋاقىتتا قار بارىسىنىڭ بارلىق نەگىزگى مەكەندەيتىن جەرلەرى قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەر. بۇل قورىقتار باتىس, سولتۇستىك تيان-شان, جوڭعار الاتاۋى تاۋلارىندا, سونداي-اق التايدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە ورنالاسقان. ايتا كەتەرلىگى, قازاقستاندا قار بارىسىنىڭ عالامدىق تارالۋ ايماعىنىڭ شەتكى سولتۇستىك-باتىس بولىگى بار. حح عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ءبىزدىڭ ەلدەگى بارىستاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايا باستادى, ال 1980 جىلدارعا قاراي 200-گە دەيىن تومەندەدى. قازىر ەلدە شامامەن 140-180 بارىس بار.
– سيرەك كەزدەسەتىن جانۋاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا عالىمدار ناقتى قانداي قادامدارعا بارىپ وتىر؟ ونى زەرتتەۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋ جايى قالاي؟
– قار بارىسى – قولجەتىمسىز تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى مەن جاسىرىن ءومىر سالتىنا بايلانىستى الەمدەگى ەڭ قولعا ءتۇسۋى قيىن جىرتقىش. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ول تۋرالى قانداي دا ءبىر اقپارات جيناۋ وتە قيىن بولدى. بىراق زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ادىستەردىڭ پايدا بولۋىمەن ءبىز كامەرالىق قاقپاندار مەن اۆتوماتتى باقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى زەرتتەۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. سيرەك كەزدەسەتىن جىرتقىشتى زەرتتەۋ مەن باقىلاۋدىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى ءادىسى – فوتوتۇزاق. بۇل قۇرىلعىلار جانۋارلاردى جىل بويى باقىلاۋعا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الماتىنىڭ تاۋلى وڭىرلەرى نەگىزگى لاندشافتىق-ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا قار بارىسىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى ءۇشىن جوعارى الەۋەتكە يە. الايدا قار بارىسىنىڭ ەكوجۇيەلەرىنە جاقىن ورنالاسقان قالا حالقىنىڭ قارقىندى ءوسۋى مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى بارىستاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سونىڭ سەبەبىنەن قار بارىسى ءومىر سۇرۋگە قولايسىز اۋماقتاردى مەكەندەۋگە ءماجبۇر. بۇل تەرىس ديناميكا جالعاسا بەرسە, ءىلبىستىڭ تولىق جويىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعىمسىز قۇبىلىستىڭ نەگىزگى ءبىر سەبەبى – تاۋلى اۋماقتاردا دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلاردىڭ كوپتەپ سالىنۋى. سونىمەن بىرگە ستيحيالىق تۋريستەر اعىنىنىڭ شامادان تىس ۇلعايۋى رەكرەاتسيالىق جۇكتەمە تۋدىرىپ, مامانداردى الاڭداتىپ وتىر. الماتى ماڭىنداعى تاۋ ۋچاسكەلەرىن ودان ءارى يگەرۋ جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, تەك جابايى جانۋارلاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەكوجۇيەنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن سالدارعا اكەپ سوقتىراتىنى انىق.
– سوندا قار بارىسى قالانىڭ قازىرگى شەكاراسىنا جاقىن ماڭدا ءومىر سۇرە مە؟
– الماتى توڭىرەگىن مەكەندەيتىن بارىستار تۋرالى ەڭ ۇلكەن قاتە تۇسىنىك – «قار مىسىعى» بيىك تاۋلار مەن ماڭگىلىك قار جامىلعان مۇزدىقتار بەلدەۋىندە تۇرادى دەگەن پايىم. مۇلدە ولاي ەمەس. عىلىم كوميتەتى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جۇرگىزگەن سوڭعى زەرتتەۋلەر الماتى توڭىرەگىندەگى كەيبىر ۋچاسكەلەردە 1 200 مەتر بيىكتىكتەن قار بارىسى كەزدەسەتىنىن انىقتادى. بۇل شامامەن كوكتوبە دەڭگەيىندە. نەگىزىنەن, قار بارىسى قىستا ايتارلىقتاي تومەنگە تۇسەدى, ال جاز ايلارىندا ادام اياعى باسپايتىن كەدەرگىسى از جەرلەرگە كەتەدى. ءىرى مەگاپوليستىڭ جانىندا تۇراتىن بارىستاردا ادامدارمەن قورقىنىشسىز قارىم-قاتىناستىڭ مىنەز-ق ۇلىق ۇلگىسى قالىپتاسا باستاعانىن بايقادىق. اداممەن ۇنەمى بايلانىستا بولاتىن جانۋارلار ونى جاۋ رەتىندە قابىلداۋدى دوعارۋى مۇمكىن. تاۋلى لاندشافتار ۇنەمى ءجىتى باقىلاۋدا ءارى قورعاۋدا. ارنايى جەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. الماتى قورىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ ۇزاق جانە ءتيىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بروكونەرلىككە مۇلدە جول جوق. بارىستار الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ مەن بوستاندىق اۋدانىنىڭ شەكاراسىندا ءومىر سۇرەدى. ىلە الاتاۋىندا مەكەندەيتىن 40 بارىستىڭ 23-ءى الماتى قالاسىنان 30 شاقىرىم راديۋستا مەكەندەيدى, ونىڭ ىشىندە 5 دارا ءتۇرى قالا اۋماعى بولىپ سانالاتىن القاپتا. سوڭعى 5 جىل ىشىندە جەرگىلىكتى عالىمدار الماتى قورىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, الماتى ماڭىن مەكەندەيتىن ءىلبىس پوپۋلياتسياسىنا ۇزدىكسىز باقىلاۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. تاۋداعى جانۋارلاردىڭ نەگىزگى پوپۋلياتسيالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن مىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋ ءۇشىن 50-دەن استام فوتوتۇزاق ورناتىلدى.
– فوتوتۇزاقتاردى قولدانۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قانداي ناتيجە كورسەتتى؟
– فوتوتۇزاقتاردى پايدالانۋ قار بارىسىنىڭ سانى مەن جىنىستىق جاس قۇرامىن انىقتاۋعا, جەكە جانۋارلاردىڭ كوبەيۋى مەن دەنساۋلىق جاعدايىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ءىلبىس تەرىسىندە ەرەكشە سۋرەتتەردىڭ بولۋى عالىمدارعا جەكە تۇرلەردى انىقتاۋ مەن فوتو تولقۇجات بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. ايتالىق, 2020 جىلى كارانتين كەزىندە فوتوتۇزاق ارقىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قىزىقتى ناتيجەلەر كورسەتتى. ەلىمىزدە قابىلدانعان شەكتەۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە الماتى تۇرعىندارىنىڭ تاۋعا سيرەك شىعۋى, قار بارىسى, تيان-شان قوڭىر ايۋى مەن تۇركىستان سىلەۋسىنى سياقتى باسقا دا سيرەك جىرتقىشتاردىڭ قالاعا وتە جاقىن اۋماققا دەيىن كەلگەنىن كورسەتتى. وسىلايشا, جانۋارلار وزدەرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا ورالا باستادى. سوڭعى 20-30 جىلدا تاۋ بوكتەرلەرىنە دەيىن قۇرىلىس نىساندارى پايدا بولىپ, جانۋارلار بايىرعى مەكەنىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. 2021 جىلعى مونيتورينگ كەرى كورىنىستى كورسەتتى. كارانتين سەيىلگەن سوڭ تاۋعا بارۋشىلار لەگى قايتا كوبەيىپ, ادەتتەگىدەي جانۋارلار ادامداردان الشاق كەتتى. سىرتقى ءتۋريزمنىڭ بولماۋى دا جاعدايدى ۋشىقتىردى. ناتيجەسىندە, عالىمدار پاندەمياعا دەيىن ولاردى جىل سايىن باقىلاپ وتىرعان جەرلەردە دە قار بارىسى بوي كورسەتپەدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىرنەشە فوتوتۇزاقتى, سونىڭ ىشىندە قولجەتىمدى ەمەس جەرلەردە ورناتىلعان سۋرەتتەردى قولدى قىلدى. سوڭعى ۋاقىتتا الماتى قالاسىنىڭ شەكاراسى تاۋ باعىتىنا قاراي كەڭەيىپ, قار بارىستارى ءوز مەكەندەرىنەن تاعى دا ىعىسا باستادى. بۇل سيرەك كەزدەسەتىن اڭنىڭ ساقتالۋى مەن ورنىقتى ءومىر ءسۇرۋ پروبلەماسىن تۋدىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق سيپاتتاعى باسقا دا ماسەلەمەن قاتار تابيعات جاناشىرلارىنىڭ وتكىر پروبلەماسىنا اينالۋدا. مەگاپوليس ماڭىنداعى تاۋلى ەكوجۇيەنى ساقتاۋ ءۇشىن تاۋداعى تۋريستەر اعىنىن جابايى جانۋارلار پوپۋلياتسياسىنىڭ كەڭىستىكتىك جانە ۋاقىتتىق ديناميكاسىن ەسكەرە وتىرىپ رەتتەۋ قاجەت. قىس مەزگىلىندە قالىڭ قار جامىلعىسىنا بايلانىستى تۇياقتى جانۋارلار, ال ولارمەن بىرگە جىرتقىشتار تاۋدىڭ تومەنگى بەلدەۋىنە تۇسەدى. الماتى ماڭىنداعى تاۋلاردا ادامداردىڭ جىل بويى جانە وزدىگىنەن بولۋى جانۋارلاردىڭ قىسقى مەكەندەۋ ورىندارىنا جەتۋىن شەكتەيدى. مازاسىزدىقتىڭ كۇشتى فاكتورىنا بايلانىستى جانۋارلار قولجەتىمدى ەمەس جانە جارامسىز جەرلەردى پايدالانۋعا ءماجبۇر, بۇل ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. وسىعان بايلانىستى قىسقى ۋاقىتتا رەكرەاتسيالىق-تۋريستىك قىزمەتتى شەكتەۋ قاجەت. اسىرەسە قاڭتار مەن ءساۋىر ايلارى قار بارىسىنىڭ كوبەيۋ كەزەڭى سانالعاندىقتان, ايۋساي, پروحودنوە (الما-اراسان), ۇاك, شىڭ-تۇرگەن, قاسكەلەڭ شاتقالدارىنداعى تانىمال تۋريستىك سوقپاقتارعا بارۋدى شەكتەگەن ابزال.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
