ادەبيەت • 28 قىركۇيەك، 2022

ورالحان دراماتۋرگياسىنىڭ دارالىعى

110 رەت كورسەتىلدى

قازاق دراماتۋرگياسىندا ورالحان بوكەي ەسىمى ايرىقشا اتالادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا ساحنا الەمىنە ەنگەن سۋرەتكەردىڭ ونەر سالاسىنا اكەلگەن جاڭالىعى مول. «ق ۇلىنىم مەنىڭ»، «قار قىزى»، «تەكەتىرەس»، «زىمىرايدى پويىزدار»، «جاۋ تىلىنداعى بالا»، «جانار»، «اتاۋ كەرە» سىندى ساحنالىق تۋىندىلارى – ورالحان بوكەيدىڭ دراماتۋرگ رەتىندەگى جۇلدىزىن جارقىراتا تۇسكەن شوقتىقتى شىعارمالار.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

راس، ورالحان بوكەيدى وقىرماندا­رى­­­نىڭ نەگىزگى بولىگى جازۋشى، سىر­­لى سۋرەت­كەر دەپ تانيدى. دراماتۋرگ رە­تىندەگى باعى مەن بابى كوپ جاعدايدا وسى جازۋ­شى­لىعىنىڭ كولەڭكەسىندە كومەسكى تارتىپ قالىپ جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ سەبەبى دە جەتكىلىكتى. بىرىنشىدەن، درا­ما­لىق تۋىندىلارىنىڭ كوپ بولىگىنىڭ ادەبي شى­عارمالارىنىڭ نەگىزىندە ينستسەنيروۆ­كا ەتىپ تۇزىلۋىنەن بولسا، ەكىنشىدەن، كەزىندە تەاتر الەمىن ءدۇر سىلكىنتكەن پەسالارىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى ساحنا كورمەي، تارتپادا جاتىپ قالۋى دەر ەدىك.

ايتسە دە، ورالحاننىڭ دارالىعى سول، قا­رىمدى قالامگەر قاتارلاستارىنىڭ ىشىن­دە العاش بولىپ ساحنا مەن ەكى ورتاداعى كەدەرگىنى بۇزىپ، تەاتر الەمىنە ارناسى كەڭ جول سالدى. بۇعان دەيىن ەتنوگرافيالىق، ليرو-ەپيكالىق سارىندا جازىلعان قويى­لىم­دارعا ۇيرەنىپ قالعان كورەرمەندى جاڭا­شىل، زاماناۋي قويىلىم مادەنيەتىنە تاربيەلەۋ وڭاي بولمادى. بىراق ورالحان ول شەپتى قاقىراتا بۇزدى. «ق ۇلىنىم مە­نىڭ» تەك قانا قازاق دراماتۋرگياسى ەمەس، كەڭەس دراماتۋرگياسىنداعى ەلەۋلى وقيعا بولدى. العاش بولىپ پەسانى «تەاتر» جۋرنالى اۋدارىپ باسىپ، سپەكتاكلدەن تىكەلەي رەپورتاج جاسادى. ءسويتىپ، «ق ۇلىنىم مەنىڭ» ۇلكەن پىكىرتالاستىڭ ارقاۋىنا اينالادى. بۇل – قازاق تەاتر ونەرىنە ارنالعان ءبىرىنشى دوڭگەلەك ۇستەل بولىپ تاريحقا ەندى. سونىسىمەن دە 70-جىلداردىڭ باسىندا ورالحان بوكەيدىڭ ساحناعا ارناپ جازعان تىرناقالدى تۋىندىسى قازاق تەاتر ونەرىندە شىن مانىندە جاڭالىق بولدى.

ء«بىر جاسقا كەش تۋسا دا، مەنى دراما­تۋرگياعا الىپ كەلگەن ورالحان بولاتىن. ەڭ ءبىرىنشى «ق ۇلىنىم مەنىڭ» پەساسىن جازدى. ول كەزدە دراماتۋرگياعا كەلۋ ءۇش ۇيىق­تاسام تۇسىمە كىرمەگەن. ونىڭ ۇستىنە ورالحاننىڭ پەساسى قابىلدانباي، قي­نال­­عانىن دا كورىپ ءجۇرمىن: كۇندە تسك، كۇندە تالقىلاۋ. سوندا وعان ۇرساتىنمىن: «سورىڭ قۇرعىر-اۋ، سەنىڭ دراماتۋرگيادا نەڭ بار؟ التى اي ۋاقىتىڭ كەتتى. ەكى ورتادا شاپقىلاپ ءجۇرسىڭ. وسى ۋاقىتتا پوۆەست ءبىتىرىپ قويا­تىن ەدىڭ عوي». شىنىن ايتۋ كەرەك، ول كەزدە جاپ-جاس جىگىتتىڭ پەساسى «اكەم­تەاتردىڭ» ساحناسىندا قويىلۋ دەگەن قيال-عاجايىپتاي كورىنەتىن ەدى. مۇقاڭ، عابەڭ، سابەڭدەر تۇرعاندا ءبىزدىڭ دراماتۋرگيا تۋرالى ويلاۋىمىزدىڭ ءوزى ابەستىك، ءالىن بىلمەگەن ارىستاننىڭ ايعا شاپقانىنداي بولاتىن. ەندى قالايشا، قابىرعالى قا­لام­گەرىمىز عابيدەن ءمۇستافيننىڭ ءوزىن كلاس­سيكتىگىنە قاراماي، «تۇنگى قوناعىن» ازەر قويىپ جاتسا؟ عابەڭنىڭ قاسىندا ءبىز كىم­بىز؟ بىراق باقىتىمىزعا وراي، قاتە­لەسىپپىز. اقىرى، ورالحان جەڭدى. داۋدىڭ ءبارى ارتتا قالىپ، كوپ ۇزاماي «ق ۇلىنىم مەنىڭ» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسىنا باردىق. پەساسى قابىلدانباي، قينالىپ جۇرگەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە ورالحان ماعان: ء«اي، دۋلات، نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ سەن دە پە­سا جازساڭشى. جالعىز ءوزىم تالانا بەر­مەي، انە دۋلات تا ءسويتىپ جاتىر» دەپ كوڭىل جۇباتىپ جۇرەيىن. ايتپەسە، جالعىز وزىمە قيىن بولىپ كەتتى. مىنا توعىشار توپقا ءالىم جەتەر ەمەس» دەيتىن. «قوي، مەن جازا المايمىن. وسى پروزانىڭ وزى­مەن قالت-قۇلت ەتىپ ازەر جۇرگەندە، قاي­داعى پەسا؟ دراماتۋرگيانىڭ ءيسى ءتىپتى مۇر­نىما دا بارمايدى» دەپ ءۇزىلدى-كەسىل­دى قارسى شىق­تىم. ول بولسا: «سەنىڭ شىعارمالا­رىڭ­نىڭ ءبارى دراماتۋرگياعا سۇرانىپ تۇر، تىم بولماعاندا بىرەۋىن پەساعا اينالدىرىپ كورسەڭشى» دەپ مەنى ۇگىتتەي باستادى. شىنىندا دا، كەيىن ويلانىپ-ويلانىپ، «رەكتوردىڭ قابىلداۋ كۇندەرى» دەگەن ەڭ العاشقى پەسامدى جازدىم. ول بىردەن ماسكەۋدە قابىلدانىپ كەتتى. جۇرتتان بۇرىن وعان ورالحان قۋان­دى: «قاتارىمىزعا اقىرى قوسىلدىڭ-اۋ. سەنىڭ كەلمەي قويمايتىنىڭدى ءبىلۋشى ەدىم» دەپ قاتتى تەبىرەندى. كەيىنىرەك «اپكەنى» جازۋعا وتىردىم. مىنە، ورالحان مەنى وسىلاي دراماتۋرگياعا الىپ كەلدى» دەپ ءبولىستى زامانداس دوسى جايلى ەستەلىك­پەن جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ.

جازۋشىنىڭ دراماتۋرگ رەتىندەگى با­عىن بيىكتەتكەن اۋەلگى فاكتوردى  ورالحان بوكەيدىڭ دراما الەمىنە ساحنا سىرىن جەتىك ءبىلىپ كەلۋىمەن بايلانىستىرعانىمىز ءجون. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جۋر­نا­ليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتتاي بولى­مىنە وقۋعا تۇسپەستەن بۇرىن اكتەرلىك مامان­دىقتا وقۋى – ونەردىڭ قىر-سىرىن جەتە تۇسىنۋىنە زور سەپتىگىن تيگىزدى. ونى رۋحاني ۇستازى جازۋشى شەرحان مۇرتازا كەزىن­دە ءوز ەستەلىگىندە  بىلايشا كەلىستىرىپ جازىپتى:  «ورالحان دا ءان سالادى. بىراق ءانى كوبىنەسە مۇڭ سارىنداس بولىپ كەلەدى. ال ەندى كوركەمسوز ايتقاندا جاندىرادى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شۇعاسىن» وقىعاندا ارقاسى ۇستاپ، ارۋاق قىسقانداي، ورنىنان اتىپ تۇرىپ، ديۆاننىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەر ەدى:

«...– اۋرە بوپ نەگە بىتكەن اجار-كو­رىك...» دەپ سىڭسىتا باياۋلاتا باستاپ:

– انە، – دەدى جولداسىم، – انە، شۇعا­نىڭ بەلگىسى كورىندى. شۇعانىڭ بەلگىسى! – دەپ قولىن قامشى ۇستاعانداي الىسقا-الىسقا، قيانعا سەرمەپ، ءتۇر-ءتۇسى بۇزىلىپ:

– ءاي، ءوزى دە شۇعا دەسە، شۇعا ەدى-اۋ!.. دەپ اياعىن مۇڭدى سازبەن، وكىنىشپەن، وكسى­گەندەي بولىپ بارىپ بىتىرەتىن.

اۋەلدە ورالحان تەاتر ينستيتۋتىنا تۇسپەكشى ەكەن، كەيىن اۋىلداعى جاعدايعا بايلانىستى ما، ايتەۋىر، ءساتى تۇسپەگەن. ەگەر ارتيست بولعاندا دا، ول سول ورتانى جانار­تاۋداي جارىپ شىعار ەدى-اۋ، دەپ ويلايمىن عوي، ونىڭ مىنا «شۇعاداعى» كەسكىنىن كورىپ». 

بىراق ورالحان ءارتىس بولمادى. ەسەسىنە، سول الەمگە ەتەنە بويلادى، ساحنا سىرىنا ءۇن قوستى. دراماتۋرگ بولدى. جازۋشى قولتاڭباسىنىڭ دراما الەمىندە دە وزىن­دىك ايرىقشا ايشىقتاۋ، بەينەلەۋ تاسىل­دەرىمەن ەرەكشەلەنۋىنىڭ باستى سەبەپ-سىرى دا وسىندا جاتسا كەرەك. كەيىپكەر حاراك­تەرىن تۇزۋدەگى توسىننان فورما تاپ­قىش­تىعى، سيۋجەت قۇرۋداعى، وقيعا دامى­تۋداعى دارا ويلاۋى – ورالحان بوكەيدىڭ شىعارماشىلىق الەمىنە جاڭاشا سيپات، سونى ءۇن سىيلاعانى انىق.

اقىندارعا بەرگىسىز شالقار شابىت­پەن جىرلاپ، ايتار ويى بىرنەشە بەت كولە­مىندە ۇزاق-ۇزاق سويلەمدەرگە قۇرىلىپ، توقتاۋسىز، ەشبىر ءۇتىر-نۇكتەسىز اق ولەڭ بولىپ قۇيىلىپ كەتە بەرەتىن ورالحان بوكەي ءستيلى، جازۋ شەبەرلىگى، ويدى بەرۋدەگى فورما تاپقىرلىعى تەك وزىنە عانا جاراسار، وزىنە عانا ءتان دارا قۇبىلىس. بۇل جونىندە سۋرەتكەردىڭ ءوزى: «ماعان سويلەمدەرىڭ ۇزاق دەپ سىن ايتادى. مەن ونى ەشقاشان دا قىس­قارتپايمىن. سول ۇزاقتىق – مەنىڭ ارتىقشىلىعىم بولار، سول ۇزاقتىق شىعار مەنى ورالحان بوكەەۆ ەتىپ تۇرعان. ەگەر ونى قىسقارتسام، مەن دە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەر ەدىم. سوندىقتان دا مەن ەل شىعىپ جاتقان ەسىكتەن ەمەس، تەرەزەدەن تۇسكىم كە­لەدى. ماعان ەلىكتەپ جىلاپ جازعان، جىرلاپ جازعان بىرەۋلەر قازىر رەداكتسيادا ەمەس، جىندىحانادا ءجۇر. مىقتى بولساڭ قاي­تالاما مەنىڭ ءومىرىمدى، ءبورىنىڭ ارتىنان بولتىرىك اقىلدىلىعىنان ەرىپ جۇرگەن جوق» دەپ وكتەم ءۇن قاتادى.

كوپتەگەن جازۋشى، دراماتۋرگ، زەرتتەۋ­شىلەر ورالحاندىق ءستيلدى كوپسوزدىلىككە تەلىپ، ساحنا ءتىلى تالاپتارىنا ساي ەمەس دەگەن تۇجىرىمدار كەلتىرىپ ءجۇر. الايدا «ستيل – جازۋشىنىڭ ءوزى» دەگەن اقىن ا.پۋشكين ءسوزىن ەستەن شىعارماعان ءجون. جازۋشىنىڭ ىشكى «مەنى» كومەسكى تارتقان شىعارما وزىندىك ەرەكشەلىگىنەن دە ايىرىلادى. ماسەلەن، شەكسپيردى نەگە ارىنداتىپ، اسقاقتاتىپ جازادى، بولماسا ا.چەحوۆتى نەگە جەرباۋىرلاپ، وقيعاعا تىم شۇقشيا شۇيلىگەسىڭ، ەندى بولماسا ن.وستروۆكيدى نەگە كەيىپكەرلەرىڭ  كوپسوزدى كوپ دەپ كىنالاۋ قيسىنسىز. سەبەبى ول – ستيل، جازۋشىنىڭ ءومىردى، ونەردى كورۋ مەن قابىلداۋ تالعامى مەن تۇيسىگى. ەندەشە، ورالحان بوكەيدى دە نەگە قاراسوزبەن جىرلايسىڭ، وقيعادا ءۇنسىز ويلانتاتىن ۇزىلىستەر از دەپ كىنالاۋ ادىلەتتىلىك بولمايدى، بىزدىڭشە. ورالحاننىڭ ءستيلى سوناۋ انتيكا ءداۋىرىنىڭ الىپتارى: ەسحيل، سوفوكل، ەۆريپيدتەردىڭ، بەرگىسى –  ۋ.شەكسپير، م.اۋەزوۆ، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ  قاراولەڭمەن ءورىلىپ كەتە بەرەر جازۋ ورنە­گىمەن  ارنالاس. ايتار ويىن اق ولەڭمەن توگىلتەر جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، بەيىمبەت مايلين ۇنىمەن وزەكتەس. نەگىزگى باستاۋىن دا سول ارنادان الادى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ قۇنارلى كوركەم ءتىلى مەن كە­يىپ­كەرىنىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىن بەرۋ­دەگى سۇڭعىلالىلىعىنىڭ ءيسى ورالحان بوكەي تۋىن­دىلارىنان دا اڭقىپ سەزىلىپ تۇرسا، بەيىمبەت ءمايليننىڭ جازۋشى شىعار­ماشىلىعىنا بەلگىلى دارەجەدە اسەرى بول­عاندىعىن دا قالامگەر قولتاڭباسىنان اڭ­عارۋ قيىن ەمەس. قوس جازۋشىنىڭ كەيىپ­­كەر سومداۋداعى جانە ونى اشۋداعى ۇقساس­تىقتارمەن قوسا، كەيىپكەرلەرىنىڭ ءسوز باس­تاۋلارىنان دا ۇندەستىكتى كورۋگە بولا­دى. ماسەلەن، بەيىمبەت ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» اڭگىمەسىندەگى كەكسە جولاۋشىنىڭ ء«سىز بىلمەيتىن شىعارسىز، جاس بولدىڭىزدار عوي» دەيتىن سويلەمى مەن ورالحاننىڭ ء«سىز بىلەسىز بە، ءاي، قايدام، ءسىز بىلمەيتىن شىعارسىز» دەپ كەلەتىن تىر­كەستەر – ب.ءمايليننىڭ و.بوكەيگە رۋحا­ني اسەرىنىڭ ايعاعى. سول سەكىلدى ەكى جازۋ­شىنىڭ كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى ونىڭ پسيحولوگياسىن بەرۋلەرىندە دە كوپ­تەگەن ۇقساستىق بار.

سۋرەتكەردىڭ ءسوز ونەرى سالاسىندا دراماتۋرگ رەتىندەگى تۇعىرىن نىقتايتىن سۇيەكتى ءارى ەڭ نەگىزگى تۋىندىسى – «ق ۇلى­نىم مەنىڭ» پەساسى. العاش رەت 1974 جى­لى رەجيسسەر قادىر جەتپىسباەۆتىڭ قول­تاڭباسىندا كورەرمەنىمەن قاۋىشقان درا­ما وزىندىك تابىسپەن ۇزاق جىلدار بويى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ساحناسىندا ءۇزىلىسسىز قويىلدى. رەسپۋبليكا­نىڭ وزگە دە وبلىستارىندا «ق ۇلىنىم مە­نىڭ» پەساسىنا وقتىن-وقتىن ورالىپ، درا­مالىق شىعارمانىڭ كوركەمدىك جەلىسىنە قىزىعۋشى رەجيسسەرلەر مەن تەاترلار كوپتەپ تابىلدى. الايدا سولاردىڭ ىشىندە تاريح تارامدارىندا اتاۋى التىن ارىپ­پەن جازىلىپ قالعانى – رەجيسسەر قادىر جەتپىسباەۆ قويعان ەڭ العاشقى «ق ۇلىنىم مەنىڭ» ەدى. بۇعان اسەر ەتكەن ءبىرىنشى سەبەپ: دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ تەرەڭنەن تۇسىنىسكەن، بەرىك ۇندەسكەن ۇيلەسىمدى رۋحاني تاندەمى بولسا، ەكىنشىدەن –  قويىلىم­عا قاتىسقان مىقتى اكتەرلىك قۇرامنىڭ تەگەۋرىندى ەڭبەگى.

«سپەكتاكل رەجيسسەرى قادىر جەتپىس­باەۆ قويىلىمنىڭ كوركەمدىك شەشىمىن ءدال تاپتى. ورالحان ەكەۋى پىكىرلەسىپ جۇ­مىس ىستەدى، ويلارى كوبىنە ءبىر جەردەن شى­عىپ وتىردى. سپەكتاكلگە قانداي تاما­شا اكتەرلىك انسامبل قاتىسقانىن مى­نا تىزىمنەن-اق بايقاۋعا بولادى: بوز­تايلاق – ءانۋار مولدابەكوۆ، داۋلەت – ەس­بول­عان جايساڭباەۆ، قارلىعاش – راۋ­شان اۋەزباەۆا، قاراجان – كامال قار­مى­سوۆ، ينتەلليگەنت  – سەيفوللا تەل­عاراەۆ، اقساقال – قاپان بادىروۆ، جان – قۇمان تاستانبەكوۆ، گيتاراشى جىگىت – قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ. اسا ءساتتى شىق­قان سپەكتاكل 1976 جىلى قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنا ۇسىنىلىپ، ورالحان مەن قۇمان لاۋرەات اتاندى» دەپ تولعانىپتى ءوز ەستەلىگىندە قويىلىمدا باس كەيىپكەر اناردى سومداعان  قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى فاريدا ءشارىپوۆا.

اتاقتى اكتريسا ەستەلىگىندە اتالعان ءتىزىمدى كەيىنىرەك گۇلجان اسپەتوۆا، تىلەك­تەس مەيراموۆ، جۇماگۇل مەيراموۆا، بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ باستاعان ەكىنشى بۋىن وكىلدەرى تولىقتىرىپ، سپەكتاكلدىڭ ساحنالىق عۇمىرىن ودان ءارى ۇزارتتى.

«ق ۇلىنىم مەنىڭ» – پسيحولوگيالىق دراما. قالانىڭ شۋلى ورتاسىنىڭ كورىگىن قىزدىرعان جاستاردىڭ پسيحولوگيا­سى مەن بوزتايلاق سىندى دالانىڭ ەركىن وسكەن ۇلانىنىڭ ۇلتتىق ءتىنى بەرىك، تامىرى بەكەم، تۇنىعى شايقالماعان بولمىسى تەكەتىرەسكە تۇسەدى. بوزتايلاق – قايماعى بۇزىلماعان قازاقى قالىپتىڭ ايناسى. ارداكۇرەڭدەي ارعىماقتى اينىماس سەرى­گىنە بالاعان بوزتايلاقتىڭ بويىندا بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق توڭكەرىس توناعان تەكتىلىك پەن تۇنىقتىقتىڭ لايلانباعان قاينارى بار. سوندىقتان دا ول وزگەلەر ورە تۇرەگەلە ۇمتىلىپ، تاڭسىق كورە تامسانىپ جاتقان تەكسىزدەنۋ مەن ۇلتسىزدانۋعا ۇركە قاراپ، اينالاسىن قورشاعان قوعامنان وقشاۋلانادى. بوزتايلاق ءۇشىن ادامدىق دەيتىن ارداقتى ات –  تەك العا جۇرگەندە عانا، تەك ۇزاققا شاپقاندا، تۇياق توزدىرىپ، ارقاسىن الدىرماعاندا عانا اقتالماق. ول ءوسىپ كەلە جاتقان وسكەلەڭ جاستىڭ بويىنان اۋمەسەرلىك پەن دۇبارالىقتى، ءوز ۇلتىنان ءوزى جەرىپ، جاتسىنعان جاتباۋىرلىقتى، ۇلتتىق تەگىنەن اجىراپ، بوتەن تىرلىك كەشكەن وگەيلىكتى ەمەس، تامىرى تەرەڭ، ءتىنى مىق­تى ارداكۇرەڭدەي قازاقى جىلقىنىڭ اساۋ مىنەزىن كورگىسى كەلەدى. سول سەبەپتى دە تىنىسىن كەرە دەم الار، قۇلاشىن كەرە قۇشاقتاپ، ەركىن تىنىستار كەڭ دالاسىن قيمايدى، جۇرەگى ەلجىرەي جاقسى كورەدى.

تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ ۋاقىتىندا  «ورالحان، نەگىزىندە، پروبلەما قويۋعا، تارتىستى ماتەريال جاساۋعا، شىنايى شىنشىل كەيىپكەرلەر سومداۋعا قۇشتار ەدى. قاھارماندارىنىڭ بارىنشا قانى تۋلاپ، قايراتقا مول بولىپ جاتۋىن قالايتىن قالامگەر فيلوسوفيالىق ورەگە ۇمتىلىپ، قاجىماس، قايتپاس جانداردىڭ ناقتىلى كەسكىنىن جاساۋعا قۇمار بولدى»  دەگەنى بار ەدى. سوندىقتان دا جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا كەسكىندەگەن كەيىپكەرلەرى – رۋحى مىقتى، ارمانى اسقاق، ومىرگە بار پەيىلىمەن عاشىق رومانتيك جاندار. سول ءمولدىر الەمى كوپ جاعدايدا ولاردى ءوز ورتاسىنان، قوعامىنان جاتسىندىرىپ، وقشاۋ تىرشىلىك كەشۋگە يتەرمەلەيدى. ماسەلەن، «تەكەتىرەستەگى» اقتاننىڭ الەمىنە، «اتاۋ كەرەدەگى» ەرىك پەن تاعاننىڭ ومىر­گە دەگەن كوزقاراسىنا، «مەن سىزدەن قور­قا­مىن» دراماسىنداعى اقبوتا مەن «جىلى­مىق­تاعى» جاناردىڭ رۋحاني قينالىسىنا، بولماسا «قار قىزىنداعى» امانجان، با­قىتجان، نۇرجانداردىڭ ىشكى جان دۇ­نيە قاتپارلارىنا ءۇڭىلىپ زەردەلەر بول­سا­ڭىز، ارقايسىسىنىڭ ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ءمولدىر مۇڭى مەن جان الەمىنىڭ جالعىزدىعىنا جولىعاسىز.  ال «مۇزتاۋ» پوۆەسىنەن ينستسەنيروۆكا ەتىپ تۇزىلگەن «تەكە­تىرەس» تارتىستى دراماسىنداعى كە­يىپ­كەرلەر حاراكتەرى قىم-قيعاشتىعىمەن قاتار، فورمالىق ىزدەنىس، فيلوسوفيالىق مازمۇن تۇرعىسىنان دا جان-جاقتى ءجىتى زەردەلەنگەن سۇيەكتى تۋىندى. فورمالىق جاڭالىعى سول – ءبىر كەيىپكەردى ەكىگە جارىپ: اقتان 1، اقتان 2 ەتىپ جارماق حاراكتەر ءتۇزۋى. وسى ءادىس ارقىلى اق پەن قارا، جاق­سىلىق پەن جاماندىق، ىزگىلىك پەن ز ۇلىم­دىق، ادالدىق پەن ارامدىق سىندى ءبىر-بىرىنە كەرەعار مىنەزدەر اراسىنداعى تەكە­تىرەستى ءساتتى بەرەدى.

جالپى، شىعارما (وقيعا) ءتۇيىنىن جۇم­باق كۇيدە قالدىرىپ، سوڭعى ءتۇيىندى وقىر­مان (كورەرمەننىڭ) وزىنە قالدىرۋ – بۇل، اسىرەسە، دراماتۋرگيا جانرىنداعى ۇتىمدى ءتاسىل ەكەندىگىن قالامگەر جاقسى تۇسىنەدى. جانە وسى جۇمباقتاپ جەتكىزۋدى – قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋدىڭ قۇپيا كىلتى رەتىندە ءار شى­عارماسىنىڭ وزەگىنە اينالدىرادى. سوندىقتان دا ورالحان بوكەي تۋىندىلارى ءبىرسارىندى، بىرسىدىرعى ەمەس، كەرىسىنشە، قۇپياسى مەن سىرى مول، قىم-قيعاش وقي­عاعا قۇرىلعان، قيالعا باي، ديناميكاسى كۇش­تى تۋىندىلار رەتىندە وقىرمانى مەن كو­رەر­مەنىنىڭ جۇرەگىنەن بىردەن ورىن الادى.

ورالحان بوكەيدىڭ دراماتۋرگ رەتىن­­دەگى قولتاڭباسىن دارالايتىن كەلەسى قويى­­­لىم – «قار قىزى» سپەكتاكلى. قازىرگى ع.مۇسى­رەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوس­پىرىم­دەر تەاترىندا 1982 جىلى رەجيسسەر مەڭ دوڭ ۋك قويعان «قار قىزى» ساحناعا شىن مانىندەگى سىرشىل رومانتيكانى، سيقىرلى ءبىر تاقىرىپتى الىپ كەلدى. العاشقى نۇسقاسىندا نۇرجان ەسىمدى جالعىز كەيىپ­كەردى، كەيىن اۆتور ساحناعا شىعار الدىندا باقىتجان، امانجان، نۇرجان ەسىمدى ءۇش كەيىپكەرگە بولەدى. باقىتجاندى – نۇر­قانات جاقىپباي، نۇرجاندى – دوس­حان جولجاقسىنوۆ جانە امانجاندى – ال­تىنبەك كەنجەكوۆ كەيىپتەيدى. قار قى­­زىن ويناۋ جاۋاپكەرشىلىگى تالانت­تى اكتري­سا شولپان سىرگەباەۆاعا جۇك­تە­­لەدى. ال قوڭقاي شالدىڭ بەينەسى قا­سىم جاكىباەۆتىڭ نۇسقالاۋىندا قازاق ساحناسىنداعى جاڭالىق كەيىپكەر بولعان­دىعى جازىلادى دەرەكتەردە.

«قار قىزى» – فيلوسوفيالىق ءمانى تە­رەڭ شىعارما. ونداعى سۋىق الەم سۇلۋلىق­تىڭ، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ، ىزگى­لىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ  كونتراستا بەرى­لۋى شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ارتتىرادى. ونەر – قۇپياسى مول، سىرى تەرەڭ جۇمباق الەم دەسەك، سول جۇمباق الەمنىڭ جىرىن سۋرەتكەر «قار قىزى» ارقىلى اسەرلى جەتكىزەدى. جالپى، ورالحان بوكەيدىڭ پرو­زا مەن دراماداعى قولتاڭبالىق ەرەكشە­لىگى مەن جاپون ادەبيەتىنىڭ اراسىنان ادەمى ۇندەستىك تابۋعا بولادى. رومانتيكا­لىق كۇيدى بەرۋدەگى سۋرەتكەرلىك نازىك يىرىم­دەر، بەلگىلى ءبىر تابيعات قۇبىلىسىنىڭ استارىنان قوعامدىق ماڭىزى بار ءمان ىزدەۋ، زامانا دەرتىنە ءدارۋ بولار ەم ىزدەۋ – جاپون ادەبيەتى مەن ورالحان بوكەي شىعارماشىلىعى اراسىن بايلانىستىراتىن التىن ارقاۋ دەۋگە تولىقتاي نەگىز بار. ماسەلەن، «قار قىزى» مەن جاپون جازۋشىسى كوبە ابەنىڭ «قۇم قۇرساۋىنداعى ايەل» شىعارمالارى مازمۇندىق ءمان، سۋرەتكەرلىك قيال، وقيعانى بەرۋ فورمالارى جاعىنان وزەكتەس، مازمۇنداس كەلەدى. سونداي-اق بۇل قاتارعا جازۋشىنىڭ «ساي­تان كوپىر» پوۆەسىن دە باتىل قوسۋعا بولادى. تۇرىك دراماتۋرگى تۇنجەر جۇجەنوع­لىنىڭ «كوشكىن» پسيحولوگيالىق دراماسى كوركەمدىك شەشىم مەن مازمۇندىق استار تۇرعىسىنان جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدارىمىزبەن ۇندەس. 

«سايتان كوپىر» مەن «كوشكىندەگى» وقيعا ءارتۇرلى دامىعانىمەن، قورقىنىشتىڭ سەبەبى – بىرەۋ. ول – ايقاي. ايقاي – سيمۆول.  كوشكىن – تابيعاتتىڭ قۇبىلىسى عانا ەمەس، ول، مۇمكىن، ادامداردىڭ ساناسىنا مىقتاپ ورنىققان قورقىنىشتار­دىڭ كورىنىسى... ال دراماتۋرگتىڭ يدەياسى بو­يىنشا، اينالامىزدا عانا ەمەس، الەمدە بولىپ جاتقان نەبىر اپاتتاردىڭ باستى سەبەبى – ادامنىڭ تابيعاتتان اجىراي باس­تاۋى، تۇپتەپ كەلگەندە، ءوز-وزىنەن اجىراي باستاۋى. جاڭعىرىق، اناۋ، ايقاي سياقتى بەينەلەر ارقىلى اۆتور جاماندىق پەن ونى جاساۋشىلاردىڭ ۇستەمدىك قۇرعان زامانىن تۇسپالداسا، باس كەيىپكەر اسپان ادالدىقتىڭ، جاقسىلىقتىڭ سيمۆولى رە­تىندە الىنعان.

1979 جىلى رەجيسسەر اۋباكىر راحي­موۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن تۇڭعىش تۇساۋى كەسىلىپ، ساحناعا جول تارتقان «تەكەتىرەس» دراماسىنىڭ دا ساحنالىق عۇمىرى قىسقا بولدى. نەبارى ءبىر-اق ماۋسىم ساحنالانىپ، رەپەرتۋاردان ءتۇسىپ قالدى. سەبە­بىن رە­جيسسەردىڭ وزىنەن سۇراعانىمىزدا، اۋباكىر راحيموۆ: «تەاتر جاڭا عيماراتقا كوشكەندە دەكوراتسيامىزدىڭ بارلىعى شاعىلىپ، سپەكتاكل توقتاپ قالدى. بۇل – ءبىرىنشى سەبەبى. كەلەسى ءبىر جاعى، ورال­حاننىڭ شىعارماسىندا ۇلتتىق رۋح­قا قاتىستى ماسەلەلەر كوپ بولاتىن. شە­تەل­گە كەتكەن قازاقتاردىڭ دا مۇڭ-مۇق­تاجى كوتەرىلەتىن. سول تۇرتكى بولۋ كەرەك، ايتەۋىر «تەكەتىرەستىڭ» ءارى قاراي قو­يى­لۋىنا باسشىلىق ق ۇلىقسىز بولدى. «تەكە­تىرەستە» باستى كەيىپكەر – قارا­تان مەن اقتان. قاراتان – سول ءداۋىردىڭ، ياعني كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەلدى وكىلى بولسا، اقتان – كىسىكيىك بولىپ جۇرگەن ادام. سوندا ادىل­دىك تۋرالى ايتىسا كەلگەندە، قارا­تانداردىڭ كوپتەگەن بىلىعى اشىلىپ جا­تادى. مىنە، وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ باس­شىلارىمىزدىڭ ۇرەيىن تۋدىردى. سول قورقىنىش تا ورالحاننىڭ كوپ شىعارماسىنىڭ جولىن كەستى. ماسەلەن، «زىمىرايدى پويىزدارىن» اۆتوردىڭ ءوزى تەاترعا الىپ كەلگەن، ساحنادا بەرىلۋ تاسىل­دەرى جونىندە ۇزاق سويلەسىپ، پەسا سيۋ­جەت­تەرىن تالقىلاستىق. كەيىن ونى رەجيس­سەر، تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءازىر­بايجان مامبەتوۆكە اكەلىپ، وقيعاسى­مەن تانىستىرعانىمدا: «تاعى دا شەتەلگە قاشقان قازاق تۋرالى ما، قاجەت ەمەس» دەپ، بىردەن ءوزىنىڭ قارسىلىعىن ءبىلدىردى.

سوڭعى ۋاقىتتا ساحنادا زامانداستار بەينەسىنىڭ سومدالماي جاتقاندىعى جا­يىندا تەاتر، ادەبيەت سالاسى ماماندارى اراسىندا ءجيى سىن ايتىلادى. بىزدىڭشە، جوعارىدا كەلتىرگەن شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسى دا  اتالعان ۇدە-مىندەتكە تولىق­قاندى جاۋاپ بەرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ورالحان بوكەيدىڭ درامالىق ءتىلىن ساحنادا سويلەتۋدە رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ىزدەنىستەرى كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى. قالامگەردىڭ اڭىزدىق، اپسانالىق استارمەن بەرىلەر كوركەمدىك الەمىن رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپ­باي ءوز جۇمىستارىندا وتە ءساتتى پايدالا­نىپ جۇرگەن ساناۋلى سۋرەتكەردىڭ ءبىرى. كە­يىنگى كەزدە «قار قىزى» مەن «ۇيقىم كەلمەيدى» شىعارمالارىنا وقتىن-وقتىن ورالىپ جۇرگەن جۇلدىزبەك جۇمانباي، داۋرەن سەرعازين، ءبازىل سۇلتانعازين باس­تاعان جاس رەجيسسەرلەردىڭ ىزدەنىستەرى دە زور قوشەمەتكە لايىق. «اۋىل حيكايالارىنا» ساحنالىق سونى عۇمىر سىيلاعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سايلاۋ قاميەۆ ەڭبەگى دە ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق سپەكتاكلدەر ساناتىندا.

الماتى قالاسىنداعى ع.مۇسىرەپوۆ اتىن­­داعى اكادەميالىق بالالار مەن جاس­­وسپىرىمدەر تەاترىندا نۇرقانات جا­قىپ­­بايدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن كورەر­مەن­گە ۇسى­نىلعان «اتاۋ كەرە» ءوزىنىڭ ويلى­لىعىمەن، پسيحولوگيالىق ىشكى تەرەڭ قاتپارلارى­مەن بۇگىنگى ءسىز بەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعام جايلى سونى ساراپتاماعا جەتەلەسە، 2013 جىلى استانا قالاسىنداعى م.گور­كي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى ۇجى­مى­مەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتي­جەسىن­دە تۋعان «پوسلەدنەە پريچاستيە» قويى­لى­مى نۇرقانات جاقىپبايعا سۋرەتكەر رە­ت­ىن­دە جاڭا تىنىس سىيلادى. «اتاۋ كەرە» جو­نىندە تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي بى­­لاي دەپ جازادى: «نۇرقانات «اتاۋ كە­رە­نى» قانداي جاقسى قويدى. وقيعانى وي مەن فيلوسوفياعا قۇرىپ، سۋرەتكەر ويىن ۇت­­قىر جەتكىزە العان. نۇركە كەمپىر ءرولىن روزا اشىربەكوۆا قالاي كەرەمەت ويناپ شىق­تى! عاجاپ وبراز جاسادى. كەيدە: «بىز­دە ويلاناتىن، پسيحولوگيالىق وبراز جوق» دەپ دابىل قاعاتىنىمىز بار؟ ال سول پسيحولوگيالىق وبرازدى كورۋگە دا­يىن­­بىز با؟ وسى جونىندە ويلانبايمىز. درا­­ماتۋرگ بىرىڭعاي ەسترادا جازا بەر­مەي­دى عوي، ول دا ويلانادى، تولعانادى. اۋە­­لى ءوز جۇ­رەگىنەن وتكىزىپ بارىپ، وزگە جۇ­­­­رەك­تەرگە «جولداما» بەرەدى. سونى قا­بىل­­­­داپ الۋ بىزدە – كورەرمەندەردە جەت­­كى­­­لىك­­­سىز. ىلعي جەڭىل-جەلپى، جارق-جۇرق ەت­­كەن جىلتىراق دۇنيەلەر بولسا ەكەن، وي­ناپ-ك ۇلىپ قايتساق ەكەن دەپ تۇ­رادى. بال­­­كىم، كەيبىر دراماتۋرگتەردىڭ ويلى شى­­­عار­­­مالارىنىڭ ساحنادان ءۇزىلىپ قالعا­نى­­­نىڭ ءبىر تۇيتكىلى وسىندا جاتقان دا شى­عار...». وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جا­زۋشى، درا­­ماتۋرگ ورالحان بوكەي­دىڭ شىعار­ما­شى­­لىق كوركەم الەمى الداعى ۋاقىتتا جان-جاق­تى ءجىتى زەرتتەۋگە سۇرا­نىپ تۇر. قا­لام­گەردىڭ كەلەسى جىلى تويلانار 80 جىل­­دىق مەرەيتويىندا سۋرەتكەر­دىڭ ادە­بي مۇرا­­سىمەن قاتار دراماتۋرگيا­لىق ىزدە­نىس­تەرىن زەردەلەۋگە دە باسا ءمان بەرىلىپ، رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە تەاتر فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلسا، ورالحان پەسا­لارىنىڭ ساحنالىق جاڭا تىنى­سى­­نىڭ اشىلارى ءسوزسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار