سارقان قالاسىنا جاساعان ساپارىمىز ءساتتى بولدى. شاعىن شاھاردى ورتاعا العان اۋىل-ايماقتاردىڭ جاعدايى جامان ەمەس, قىسقا قامدانعان جۇرتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تاڭداي قاقتىرادى. ءبىزدى الىستان ءزاۋلىم عيماراتىمەن باۋراپ العان چەركاس اۋىلى بولدى. توبە ۇستىندە تومپيىپ ۇلكەن ەسكەرتكىش تۇر. ەجەلگى زامانمەن ەنشىلەس مەموريال ەكەنىن بىردەن اڭعاردىق. قاتەلەسپەپپىز, بۇل ماڭدا 1918-1919 جىلدارى قيان-كەسكى ۇرىس بولعان ەكەن. كەرباققان كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ازامات سوعىسى تاريحقا «چەركاس قورعانىسى» دەگەن اتپەن ەنەدى. ەلدى قورعاعان ازاماتتاردىڭ قۇرمەتىنە مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزىلعان.
«نىسان 1973 جىلى شىلدە ايىنىڭ 12 جۇلدىزىندا اشىلدى. اۆتورى – ساۋلەتشىلەر تيمۋر سۇلەيمەنوۆ پەن الماز ورداباەۆ. كەشەن ءۇش مىسىرلىق پيراميدادان تۇرادى. بيىكتىگى – 15, 12 جانە 9 مەتردى قۇرايدى. پيراميدالار جارتىلاي دوڭگەلەك بولىپ ورنالاسقان, ورتاسىندا ماڭگىلىك وت لاۋلاپ تۇر. ەستەلىك نىشانى قورشاۋدا بولعان چەركاستىكتەردىڭ ەرلىگىن ەسكە سالادى», دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى مۇرات كوبداليەۆ.
پيراميدالار سۇر تۇسكە بويالعان. بۇل بوياۋ – جاۋدان قايتپاس قاھارماندىق پەن كۇرەستىڭ بەلگىسى. قىرلى پيراميدادا قورعاۋشىلاردىڭ قارۋ-جاراق نىشانى ورنالاستىرىلعان. ولار قيان-كەسكى ۇرىستىڭ 1 جىل 1 اي بولعانىن مالىمدەيدى. ال يرەك سىزىقتار بەكىنىستەر مەن شەپتەردىڭ ۇرىس ورنىن بىلدىرەدى. پيراميدانىڭ ورتاسىندا بەس جۇلدىز ورنالاسقان. جۇلدىزدار – كۇرەستە ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىرلاردىڭ جارىعى. شىنىندا «چەركاس قورعانىسى» پارتيزانداردىڭ باس قاراۋىل توبەسى بولعان. تىزبەك توبەلەردىڭ ءوزى دە ءبىر ەسكەرتكىش ىسپەتتى. الدىعا قاراي جۇرسەڭىز اتالارىمىز بار كۇش-جىگەرىن سالىپ قورعاعان ۇلكەن بەكەتتىڭ ۇستىنەن شىعاسىز.
جالپى, سارقان اۋدانىنىڭ تاريحي مۋزەيى چەركاس قورعانىسىنىڭ 60 جىلدىعىنا وراي تۇرعىزىلعان ەكەن. قازاق كسر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ 1968 جىلعى 1 قاڭتارداعى شەشىمىمەن ازامات سوعىسى جىلدارىندا اسكەري كەڭەس ورنالاسقان عيماراتتا اشىلعان. كەيىن كەڭەس وكىمەتى تاراعاننان كەيىن شاڭىراق قاراۋسىز قالادى. بەرتىندە, ياكي 2017 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جوندەۋدەن ءوتىپ, وقىرمانعا ەسىگىن قايتا اشادى. ۇزاق جىلدار بويى جوندەۋ كورمەگەن مۋزەي زاماناۋي سيپاتقا ساي ارلەنىپ, كوپشىلىكتى قۋانىشقا بولەيدى. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ ءبىر ۇزىك ساتىنەن سىر تارتقان ساۋلەلى مەكەمە وسىلايشا سارقان اۋدانىنىڭ تاريحي مۋزەيى بولىپ اتالادى.
مۋزەي ەكسپوزيتسياسى 3 زالدان تۇرادى. العاشقىسى – 1917 جىلعا دەيىنگى اۋدان تاريحى, ودان كەيىن – كەڭەس داۋىرىندەگى ولكە تاريحى, سوڭعىسى – تاۋەلسىزدىك جىلدارى. جالپى, اتالعان مۋزەيدە ەكسپوزيتسياعا قويىلعان ەكسپوناتتار تاريحي وقيعالارعا نەگىزدەلگەن ءارى سول زامان كەيىپكەرلەرى تۋرالى سىر شەرتەدى.
ءبىرىنشى زالدا قويلىق قالاسى تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان. XI-XII عاسىردا قارلۇق تايپاسىنىڭ استاناسى بولعان. مۇندا قازاق دالاسى باستان كەشكەن قاسىرەتتى وقيعالار باياندالادى. اڭىراقاي, وربۇلاق شايقاسى تۋرالى دا مازمۇندى اقپاراتتار بار. اق پاتشانىڭ وزبىرلىق ساياساتىنا قارسى 1916 جىلى كوتەرىلىس جايىندا دا دەرەكتەرگە جولىقتىق. ءارى قاراي ەكىنشى زالعا وتسەڭىز, جەتىسۋ جەرىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋى حاقىندا ايتىلادى. جەتىسۋلىقتاردىڭ ازامات سوعىس جىلدارىنداعى جاعدايى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قالپىنا كەلۋ كەزەڭى قابىرعادا ءىلۋلى تۇر. سارقان اۋدانىنان شىققان ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىر-دەرەگى قايران قالدىرادى. ءۇشىنشى زالدا جەر ءجانناتى – جەتىسۋدىڭ ەكونوميكالىق ءھام مادەني ءومىرى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى.
ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, مۇراجاي جۇمىسى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ وتكەن تاريحىمەن تانىستىرۋعا نەگىزدەلگەن. كەلۋشىلەرگە ارنالعان تاريحي جادىگەرلەر قويىلعان ءۇش كورمە زالى بار. اتاپ ايتساق, حح عاسىردىڭ باسىنداعى جەتىسۋ ولكەسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, م.تىنىشباەۆقا ارنالعان «سونبەس جۇلدىزدار نۇرى» تۇراقتى كورمەسى, «چەركاس قورعانىسىنىڭ» قۇرىلۋى جانە قورعانىس ايماعىنداعى سوعىس قيمىلدارى. كورەرمەندەردى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق شەكاراسى كورسەتىلگەن كارتا, جەتىسۋ ۋەزى بويىنشا ورنالاسقان ونەركاسىپ ورىندارى مەن جەتىسۋ مەن باسقا دا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى تۋرالى دەرەكتەر بەيجاي قالدىرماسى انىق.
1912 جىلى 22 ساۋىردە شىققان «پراۆدا» گازەتى مەن «دەكرەت و ميرە», «دەكرەت و زەملە» قۇجاتتارى جانە «دولوي» ستاروە لەپسينسكوە پراۆيتەلستۆو! دا زدراۆستۋەت سۆوبودا!» دەگەن جازۋلارى بار تۋدىڭ مۋلياجى كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. رەسەيدىڭ ورتالىق گۋبەرنيالارى: چەرنيگوۆ, پولتاۆا, حاركوۆتان قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورىستاردىڭ اعاشتان جاسالعان ءۇيىنىڭ كەسكىندەمەسى دە قىزىق. ولاردىڭ قىشتان جاساعان ىدىستارى, ىستىق شوقپەن قىزدىرىپ كيىم ۇتىكتەيتىن ۇتىگى, «زينگەر» ءىس تىگىن ماشيناسى, كەستەلەپ تىگىلگەن ورامالدار قويىلعان. سونىمەن بىرگە كورمە قويىلىمدارىنىڭ قاتارىندا سول كەزەڭدەگى قۇجاتتار كوشىرمەسى, سۋرەتتەر, سوعىس قارۋلارى مەن 3, 6 ديۋيمدىك سناريادتار جارىقشاقتارى, وقتاردىڭ گيلزالارى مەن ساربازداردىڭ اسكەري فورمالارى ورىن العان.
«مۇندا چەركاس قورعانىسى تاريحىندا وزىندىك ورنى بار تۇلعالاردىڭ ەسىمى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولى جازىلعان. بۇلار سول اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتى. زالداعى تاعى ءبىر كوڭىل اۋداراتىن نارسە – «سونبەس جۇلدىزدار نۇرى» قويىلىمى. چەركاس قورعانىسى سوعىس قيمىلدارىنىڭ نەگىزگى باقىلاۋ پۋنكتى بولعاندىقتان, وسى سوعىستا قازا بولعاندار مەن قاتىسۋشىلارعا ارنالىپ «چەركاسسك جەرى جۇرەكتە ماڭگى ساقتالادى» اتتى مەموريالدى كەشەن اشىلدى. مەموريالدى كەشەن مۋزەيدەن, باتىرلار اللەياسىنان جانە مەموريالدان تۇرادى», دەيدى م.قوبداليەۆ.
جالپى, مۋزەي قورى 2181 ەكسپوناتتان تۇرادى. 1615 نەگىزگى قوردان جانە 656 عىلىمي كومەكشى قۇرالداردان قۇرىلعان. كىشكەنتاي اۋىلدا ورنالاسسا دا ۇلكەن وقيعانى باۋىرىنا باسقان قاسيەتتى شاڭىراق قاتپارلى تاريحىمىزدىڭ ءبىر بەتى. جىل سايىن اۋدان تۇرعىندارى جينالىپ, قازا بولعان باتىرلاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ تۇرادى.
جەتىسۋ وبلىسى
