بوزارۋ

ءاربىر جاڭا شىعارمانىڭ جازىلۋىنان, جاڭا ءبىر تۋىندىنىڭ جارىق كورۋىنەن كوپ ۇمىتتەنەمىز, ىنتىعا اڭسارلانامىز. جاڭالىق بىردەن بولمايدى, ول قيىن­داۋ دۇنيە, اسىرەسە ادەبيەتتە جاڭا ەسىم, جاڭا شىعارمانىڭ بىردەن جاڭالىق الىپ كەلۋى, جاڭالىق بولىپ كەلۋى دە قيىن. ونى بىردەن نازارعا الىپ, ناق تاني قويۋ, تورىسى مەن قۇلاسىن قولمەن ۇستاعانداي اشۋ دا وڭاي ەمەس. ادام ساناسى, ادامزاتتىڭ ادەبي ساناسى جارالعالى بەرگى زاماندارداعى بارلىق شىعارما, ۇلى شىعارمالار جولى دا بىزگە وسىنى كورسەتەدى. جاڭالىقتى ءبىز كەيدە ءبىر سوزدەن, ءبىر قاراعاننان اڭعارىلا قويماس جاسىرىن ءبىر ويدان تابامىز.

قازاقتىڭ قاسيەتتى ءتىلى تۇرپاتى بولەك, تۇسپالى الۋان, توگىلىسى توتەن, تۋمىسىنان توپىراعىمىزدىڭ ءيىسى بۇرقىراپ تۇراتىن تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنەن كەندە ەمەس. تەرمەلەسەك, تەرىسكەيگە كەتەرمىز, اداقتاساق, ايشىلىق جولعا شىعارمىز. ءتىلدى زامان قۇلپىرتادى. سول زامان جازۋشىلارى جاڭارتىپ وتىرادى. ۇتىمدى, ۇتقىر تىركەستەر, ءساتتى ورالىمدار تۇراقتى ءسوز تىركەسى ەسەبىندە ساناتقا شىعادى, ىڭعايسىزى ىرعىن ءسوزدىڭ ىعىندا قالادى. كوپ ءسوز كورىكسىز ويدىڭ كولەڭكەسىندە بوزارىپ ولەدى.

ءيا, بوزارۋ دەگەن ءبىر ءسوز بار. بوزارىپ تۇرادى ءوزى دە. بوز, بوزاڭ, بوپ-بوز, بوزا­مىق... اسپان, دالا, تاڭ, كوز, كىسىنىڭ ءوڭى بوزارادى. كوپ بوزدىڭ ىشىنەن كىسى ءوڭىنىڭ بوزارۋىنا توقتادىق. ءوڭى قاشۋ, قۋداي بولۋ, قۋارۋ ءبارى-ءبارى تەكتەس, ماندەس, تامىرلاس ءسوز. كىسى ءوڭىنىڭ بوزارۋىن قازاق قالامگەرلەرى قىرىق قۇبىلتىپ كورسەتە الدى, كورسەتىپ تە كەلەدى. كىسى بالاسىنىڭ ءوڭى قالاي بوزارادى, نەگە بوزارادى, نەدەن بوزارادى؟ ء«تىلدىڭ بوياۋى بوزارىپ, قىرى سىنباۋى كەرەك» دەپ ساناعان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تاپ باسىپ تانىپ, تاڭباسىن ايشىقتاعان ءبىر تۇجىرىمى بار, سول تۇجىرىم وسى جازبامىزعا جاقسى ءبىر تۇزدىق بولىپ وتىر: «ادامنىڭ وي-كوڭىل, نيەت پورترەتى جۇزىندە. تۇگەل جۇزىندە. ادامنىڭ ءجۇزى سۇرلانىپ كەتەتىن, قىزارىپ كەتەتىن, قوڭىرايىپ كەتەتىن, بوزارىپ كەتەتىن, جادىراپ كەتەتىن كەزدەرى بولادى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟ كوڭىل قۇبىلىسىندا, ويلاۋ وزگەرىسىندە. ولاي بولسا, ادام ويىنىڭ, نيەت-پەيىلىنىڭ ءدال وسى ساتتەردەگى ءدال پورترەتى جۇزىندە. ادام­نىڭ بەت تەرىسى ميى جاسالعان ماتەريالدان جاسالسا كەرەك. سوندىقتان ميى­نا (ويىنا, سەزىمىنە, كوڭىلىنە) كەلگەنى قولما-قول بەتكە شىعا كەلەدى. كەيبىر ادام­نىڭ ءجۇزى قارامەن تاڭبالانىپ الادى, كەتپەيدى. سوندىقتان مەن ادام ويىنىڭ پورترەتى جۇزىندە دەگىم كەلەدى».

كوڭىل قۇبىلىسى, ويلاۋ وزگەرىسى, را­سىندا, كىسىنىڭ جۇزىنە شىعادى. ىشكى سەزىم دە, وي دا لاپ ەتىپ بەتكە شىعادى. بوزارۋدى كوپ جاعدايدا قورقۋ, اۋىرۋ, ابىرجۋ, ساسۋ, قاتتى تولقۋ, زارەسى ۇشۋ, جان-دارمەنى قالماۋ, جان-يمانى قالماۋ سەكىلدى الۋان سەزىم كۇيىندە قولدانامىز, وسى كۇي كىسى جۇزىنە شىققاندا بوزارعان رەڭك بەرەدى. ەجەلگى ريم يمپەرياسىندا يۋلي تسەزاردىڭ جاۋىنگەردى سىناۋ ءتاسىلى بولىپتى. ساپتا كەلە جاتقان ساربازدىڭ جونارقاسىنان وسىپ كەپ جىبەرەدى. سوندا ول بوزارىپ كەتسە, ساپتان قۋىپ, ساناتتان شىعارادى, قىزارىپ كەتسە, قاتارعا الادى ەكەن. سونداعىسى, قىزارۋ – ىزالانۋدى, قايراتقا ءمىنۋدى, بوزارۋ – قورقۋدى, ابىرجۋدى بىلدىرەدى دەپ سانايدى ەكەن. مۇنىڭ انىق-قانىعى, ناقتىلىعى مەن دۇرىستىعى وزدەرىنە ءمالىم. ءبىز قازاق قالامگەرلەرىنىڭ جازۋ شەبەرحاناسىنا ۇڭىلەيىك.

بوزارۋدى بەينەلەۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنان كەزىكتىردىك. «اڭىزدىڭ اقىرىندا»: «كىشى حانىم سوڭعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ابدەن ارىپ كەتتى. ءار قيلى تۇسكە بويالعان شىتىرا تەرەزەدەن تۇسكەن الا شابىر كولەڭكەدە وتىرا-وتىرا ءوڭى سىلتىگە سالعان سۇيەكتەي بوزارىپ بارادى. بۇرىنعى ءسال قىبىر ەتسە, ءدىر-ءدىر ەتىپ تىرسيىپ تۇراتىن جۇمىر موينى سىلىنىپ قاپتى; ۇنجۇرعا سۇيەگى سويديىپ-سويديىپ شىعىپ كەتكەن. جانارىنان دا نۇر جوعالىپ, كوزىنىڭ اينالاسىن مىناۋ بولمەنىڭ ىشىندەي قارا كولەڭكە كىرەۋكە جايلاپ الىپتى». كىشى حانىمنىڭ كۇيزەلىس كۇيىن سۋرەتتەۋدە «سىلتىگە سالعان سۇيەكتەي بوزارۋدان» وڭگە لايىقتى ءسوز تابا الار ما ەدىك؟! بۇل جەردە سىلتىگە سالىنعان, ەتى سىلىنعان سۇيەكتىڭ بوزارعان ءتۇسى عانا ەمەس, جاۋ قولىنان جارادار بوپ ولگەن قايسىبىر جاۋىنگەردىڭ سۇيەگىن قىرىق كۇنشىلىك جەردەگى جاقىندارىنا جەتكىزۋ زارى, قازا مەن ازا زارى دا تۇر. بۇل ءتىپتى كۇيزەلىس كۇيىنە قاسىرەت قوسارداي ءزىلماۋىر.

«سۇيەگىن ارتىپ ەردىڭ كۇزدە كەلدىك,

تار كەزەڭ, ەتىن سىلىپ, كيىزگە وراپ.

قايناتىپ سىلتىگە ساپ, اقسۇيەك قىپ,

جەتكەردىك بولعانمەنەن

قانشا توزاق»

(الماس الماتوۆ جىرلاۋى), دەگەن جىر جولدارىنان وسى ءزىلماۋىردىڭ زارىعىن سەزىنەسىز. وسى كۇيدىڭ كىسىنىڭ جۇزىندە تۇرعانىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى – جانعا ازاپ. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «يا ولەمىز. يا ولتىرەمىز. قان شىعارامىز!» – دەپ, ءدىر-ءدىر ەتىپ, باسىنان بوركىن ج ۇلىپ الىپ ەدى; ءار جەر-ءار جەردە سىلتىگە جيدىگەن مەس قىلشىعىنداي بوزعىلت شاش اراسىندا سىركەدەي-سىركەدەي تەر شۇپىرلەپ تۇر ەكەن» («سوڭعى پارىز») دەگەندە سوزدەگى شەبەرلىكتى كورسەك, مۇندا شەردى سەزىنەمىز. ءابىش كەكىلباي ۇلى تاعى بىردە ادامنان بولەك, دالا ءجۇزىن دە وسىلايشا بەرەدى: «كۇندىز جارىقتا قارا شاعىر مەن قارا جۋسان مول ءوسىپ قاراۋىتىپ كورىنگەن ماڭتوبە قازىر سىلتىدەن شىققان سۇيەكتەي بوزارىتىپ كەتىپتى» («ۇركەر»).

جالپى, ءسوز – ءوز زامانىمەن سۇلۋ. ءسوز ءوز زامانىندا ءومىر سۇرەدى. زامانىمەن بىرگە كوشىپ, ارحايزمگە اينالادى. قازاق تىلىندە «سۇزەكتەن تۇرعانداي بوزارۋ» دەگەن تۇراقتى ءسوز تىركەسى بار عوي. وسى تىركەس تە ۋاقىت پەن ورنىنا بايلانىس­تى ءماندى, ۋاقىتى مەن ورنىنان ايىرساڭىز, ءمانسىز. جازۋشى قازاق ىشىندە سۇزەك جۇرگەن جىلداردى جازىپ وتىرسا, ءسىز بۇل سوزگە سەنەسىز, ناناسىز ءارى كوز الدىڭىزعا سول كۇيدى الىپ كەلە الا­سىز. ءسابيت مۇقانوۆ «سول ەتتەن, سول نۇر­لى كەسكىننەن ۇلبەرگەن از كۇندە ايىرىلىپ, ەكى بەتى سولىپ, قان جوق, ءسول جوق – سۇزەكتەن تۇرعان كىسىدەي قۇپ-قۋ, بوپ-بوز بولدى دا قالدى» («بوتاگوز») دەگەندە ودان جالعاندىق, جاناما ءسوز قوسۋدى كورمەيسىز. شەرحان مۇرتازا «قىزىل جەبەسىندە» ءبىر ەمەس, ءۇش رەت سۇزەك جۇقتىرعان باس كەيىپكەرىن «رىسقۇلوۆ ءوزىنىڭ سۋرەتىنە ۇقسايدى. بىراق ءوڭى سۇزەكتەن تۇرعانداي بوپ-بوز», «سۇزەكتەن تۇرعانداي, بۋىرشىن ەتى سىلىنىپ تۇسكەن», «رىسقۇلوۆ تاعى ورالدى. سۇزەكتەن تۇرعانداي بوپ-بوز» دەپ بەينەلەسە, 1922 جىلى ەدىل بويىنداعى اش-ارىق ەلدى ارالاپ, سۇزەك جۇقتىرعان تۇراردىڭ تۇرپاتى ەلەستەي قالادى. الايدا شەرحان مۇرتازانىڭ تابىسى تۇبىندە شىندىعى بار بۇل تىركەس ەمەس, سول شىعارماداعى «قارا نارداي قايراتتى بۇرىنعى رىسقۇل جوق. بۇرىنعى قاراقوشقىل ءوڭى بيت سورعانداي بوپ-بوز» دەگەن سوزدە دەپ بىلەمىن. ونى از دەسەك, «انە, اناۋ كىر كيمەشەك كيىپ, بەس-التى جاسار بالا جەتەكتەگەن ايەل, ءسوز جوق, ەلدەن كەلگەن. بالانىڭ ءوڭى بيت سورعانداي بوپ-بوز شەكەسىنەن كوك تامىرى كورىنىپ تۇر» دەگەن جولداردى وقيىق. شەكەسىنەن كوك تامىرى بىلەۋدەي بولىپ يا سويديىپ كورىنىپ تۇرعان جوق, اشتىق پەن جوقتىق تۇرالاتقان جۇرتتىڭ كۇيى دە تۇر, بالانىڭ بيت سورعانداي بوپ-بوز جۇزىندە زامان سۋرەتى تۇر. شەرحان مۇرتازانىڭ «بيت سورعانداي بوپ-بوز» دەگەن تىركەسىن قالاي كۇشەيتۋگە بولادى, ونى دا جازۋشىنىڭ وزىنە سالايىق: «وڭدەرى اش بيت سورعانداي جۇدەۋ. كيىم – باستارى دا ءماز ەمەس. بىرەۋ ءتىپتى تەرى شالباردىڭ ءجۇنىن سىرتىنا قاراتا كيىپ الىپتى» («اي مەن ايشا»). شەرحان مۇرتازانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە سالىستىرۋى: «بۇل جولى دا رىسقۇلوۆقا لاي كوزبەن سۇقتانا قاراپ, كوزى كوز ەمەس, رەنتگەن شامىنداي بوزارىپ, كەلۋشىنىڭ ءۇستى-باسىن تىنتكىلەپ شىقتى».

تىلىمىزدەگى «شۇبەرەكتەي بوزارۋ» دەگەن تۇراقتى تىركەستى بىرنەشە شىعارما­دان ۇشىراتامىز, بىراق ءاربىرى وزىنشە قولدانادى. اربىرىندە ءبىر ەرەكشەلىك, وزگەشەلىك بولادى. ءبىز ءوزى قازىر كيىم توزبايتىن, كويلەك وڭبەيتىن كەزەڭدە ءومىر سۇرەمىز عوي. سىرى مەن سىنى كەلىسكەنىنەن عانا ەمەس, ءبىر جازدان وتپەس جەيدە, ءبىر قىستان قالماس قامقادان دا بولار. قايتالاپ كيۋگە كوپ ادام تىم كەربەز. كونەتوز شەكپەن كيگەن كىسىنى كوپ جەردە جولىقتىرمايمىز. ەسكىلىك سۋرەتىنەن, ەنشىسى بەرىلگەن, ەسىگى بەكىتىلگەن بۇرناعى كۇننەن كورمەسەك.

اسىلىندە, ءاربىر قالامگەردىڭ ءتىلىنىڭ تامىرى ءوز توپىراعىندا جاتاتىنىن بايقايسىز. ءابۋ سارسەنباەۆ «جايشى­لىق كەزدە ۇنەمى ماي تەبىرشىپ تۇراتىن, شا­يىرى مول قارا كۇرەڭ بەتىندە جالعىز تامشى قان جوقتاي, بەينەبىر وڭىپ بىتكەن قۋ شۇبەرەك ءتارىزدى بوزارا قالعان» («كاپيتان ۇلى») دەسە, كوز الدىنا نارىن قۇمى كەلەدى. جازۋشىنىڭ بالا كۇنىنەن كورىپ وسكەن كوپ سۋرەتىنىڭ ءبىرى دە وسىندا تۇر. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ رومان, پوۆەست, اڭگىمەلەرىندەگى «شۇبەرەكتەي بوزارۋدىڭ» قاتپار-قاتپار قالىڭ ورتاسىنا كىرەلىك: سماعۇل ەلۋباي: «بولعان سۇمدىقتى ول دا بالالاردىڭ ايقايىنان ەستىپ, پىسپەگى قولىندا, ءوڭى شۇبەرەكتەي بوزارىپ تۇر ەكەن. سىرتتان جۇگىرىپ كىرگەن قىزىن قۇشاقتاي الدى» («اق بوز ءۇي»), جۇماباي شاشتاي ۇلى: «ساراعا ەرiكسiز كوز تاستاپ ەدi, ول بەيشارا دا شۇبەرەكتەي بوپ-بوز, كورپەنi ومىراۋىنا تاس قىپ قىمتانىپ الىپ, ودان سايىن ەرەگiسە ورشەلەنiپ شىرىلداعان بۇلدiرگەن ءتۇستi تەلەفونعا قازiر جان بiتەتiندەي ۇرەيلەنە ءۇرپيiپ قاراپ قالىپتى» («اياز بي»), دۇكەنباي دوس­جان: «باسىن جاستىقتان ج ۇلىپ الىپ قاراپ ەدى, كەلىنشەگى جۋعان شۇبەرەكتەي بوزارىپ ءبىر قىرىنداپ قۇلاپ بارا جاتتى» («نارەستە»), دۋلات يسابەكوۆ: «پىستەكۇل جۋعان ماتاداي بوپ-بوز بوپ تۇرىپ قالدى» («ەسەپشوت, تۇيەتاۋىق جانە دومينو»), ءىلياس ەسەنبەرلين: «اسىعات ايەلىنە قارادى. قارا سۋداي تۇنعان ۇلكەن بوتا كوزى سۋالىپ, اقشىل ءجۇزى كۇنگە كۇيگەن شۇبەرەكتەي بوزارىپ, ابدەن كۇيرەي قاپتى», «اەروپورتتا كۇتىپ العان ەركەبۇلان – كەشە ءوزىن تىڭ ولكەسىنە شىعارىپ سالعان ەركەبۇلانى ەمەس ەدى. قاس-قاباعى قيىلىپ, ادامعا تەك ك ۇلىمسىرەپ قاراپ تۇراتىن قارا تورى ءجۇزى ەندى كۇن جەگەن شۇبەرەكتەي بوپ-بوز بوپ وزگەرگەن» («ماحاببات مەيرامى»), الىبەك اسقاروۆ: «راحمەت! – دەپتi وسى كەزدە شەتتە تۇرعان بايعونىس ەرنiن تiستەپ, شۇبەرەكتەي بوزارىپ», «قان-ءسول جوق, قۋ شۇبەرەكتەي بوزارىپ كەتكەن لەكسەيدi كوتەرiپ, اياق-قولىن جيناپ قورانىڭ سىرتىنا شىعارىسادى» ء(«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى»), كادىربەك سەگىزباەۆ: «كەلىنشەگى قۋانۋدىڭ ورنى­نا ءوڭى اپپاق شۇبەرەكتەي بولىپ بوزا­رىپ, ۇندەي الماي قالعان. كوزىنىڭ اياسى­نا جاس تولىپ, جۇپ-جۇقا ەرنى ءدىر-ءدىر ەتەدى» («ايۋدىڭ ءوتى»), «قىز بەتىنىڭ قانى قاشىپ, سول ساتتە-اق كۇنگە كۇيگەن بوزدەي بولىپ بوزارا قا­لىپ­تى» ء(«بارى دە ۋاقىت ەنشىسى»), «قورىقپا­شى, جانىم, قورىقپاشى, – دەدى, ول بەتى بوزدەي بوزارا قالعان كەلىنشەگىن قۇ­شاق­تاي بەرىپ. ول جىندانعان ادامدى اشۋمەن كەۋدەسىنەن يتەرىپ قالدى» ء(«ۇش توعىس»), سايىن مۇراتبەكوۆ: «قىدىر­مان توي­تىق­تىڭ ءوزi وڭiنەن قانى قاشىپ, قۋ شۇبە­رەكتەي بوپ بوزارىپ ءۇي مەن قورا­­نىڭ ورتاسىندا تۇر» («تۇرجان – ات­قا­­رۋشى»), «كiشكەنە بالانىڭ قاتتى ارىق­تاعانىن كورگەنiم وسى ەدi, ءوڭi قان-ءسول جوق ەسكi شۇبەرەكتەي بوپ-بوز, بەتiندە تەك باجىرايىپ كوزi عانا قالعان» («قالىڭ قار»), ساكەن ءجۇنىسوۆ: «جۋا-جۋا توزعان شۇبەرەكتەي ءوڭى بوزارىپ, ءاپ-ساتتە ات سوق­قانداي ماڭگىرگەن ەسەت, ەشتەمەنىڭ ءجون-جوسىعىن ۇقپاي, قاپىلىستا جاۋ قولىنا تۇسكەن مىلقاۋ ادامشا, جان-جاعىنا كوزى الاقتاپ دارمەنسىز قاراي بەرەدى» («زاماناي مەن اماناي»), «قارا جىگىتتىڭ ءوڭى توزعان شۇبەرەكتەي بوزارىپ, شۇڭىرەي­گەن كوز جانارى سونە باستاعان ەكەن», «اقان باسىن كوتەرىپ العاندا, قولىنداعى سۋى تامشىلاعان كونە كورپەدەي, ءوڭى قۋقىل تارتىپ بوزارا بەردى» («اقان سەرى»), تاكەن الىمقۇلوۆ: «بىراق ول سىر جارماي, سازارىپ تۇرا بەردى. تەك, ءبىر-ەكى سەكۋند بويىنا قاراسۇر كەسكىنى بوزدەي بوزارىپ كەتكەندەي بولدى» («اقبوزات»), شەرحان مۇرتازا: «اقىلى اۋىس نەمە, ءجاي ساندىراقتاپ ءجۇر دا, – دەپ انارباي جۋىپ-شايعان بولدى, بىراق ءوڭى بوزدەي بوزارىپ, ءىرىپ-ءشىرىپ تۇسەردەي جانسىزدانىپ بارا جاتتى», «شىنىندا دا, بوپ-بوز توزعان شۇبەرەكتەي بولىپ كەتكەن بەتىنە قايتادان شىراي كىرە باستادى» («قىزىل جەبە»). شۇبەرەكتەي, ماتاداي, بوزدەي, كونە كورپەدەي بوزارۋ جايلى ايتقاندا ءار قالامگەردىڭ لەكسيكونى, ءوڭىرى, سول وڭىردەگى تىلدىك ەرەكشەلىكتەر, ءبارى-ءبارى مەنمۇندالاپ تۇرادى.

قولامتاداي, كۇلدەي بوزارۋ دا بار. ونى ءىلياس ەسەنبەرلين: «ابىلايدىڭ دا تىنىسىن تارىلتا بەردى. بىراق ول بۇكىل دەنەسى قۇرىسىپ, جۇرەگى قابىنىپ, اۋىر ناۋقاس وكپەسىنە بىزدەي قادالسا دا, داۋىس شىعارىپ سىر بەرەتىن ەمەس. شوعى سونگەن قولامتاداي كۇننەن-كۇنگە بوزارا ءتۇسىپ, ءسونىپ بارا جاتتى» («كوشپەندى­لەر») دەپ قولدانسا, ءابىش كەكىلباي ۇلى: «وندىرشەگى سورايىپ, تاناۋى قۋسىرى­لىپ, ەكى بەتى كۇلدەي بوپ-بوز بوپ كەتىپتى, وڭىنەن كىسى شوشىعانداي», «جاڭا عانا امالسىزدىقتان كۇلگىن قولامتاداي بوزارىپ جاتقان كومەسكى جانارى كەنەت شوقتانىپ شىعا كەلدى» («اڭىزدىڭ اقى­رى») دەپ تۇرلەندىرە تۇسەدى.

اسىلى وزگە تىلدەن اۋىسقان تىركەس پە ەكەن, ايتەۋىر, «شولمەكتەي بوزارۋ» دەگەندى ءبىزدىڭ جازۋشىلار دا از جازعان جوق. اۋەلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قولدانعان بولۋى مۇمكىن, «شەبەردى كىلەمگە سالىپ, كوتەرىپ əكەلىپ, حانىمنىڭ اياق جاعىنا قويدى. بوزارعان ءجۇزى ودان جامان شولمەكتەي بولىپ, سىزىقتارى قىلدىرىقتاي بولىپ, قازىنا قالىپتى» («پارەنجى») دەيدى دە, ال «اقبىلەكتە» «سول ارالدا, الاش جاقتا, ۇلكەن قارا­عاشتىڭ تۇبىندە, ەرتىستىڭ شىمىرلاپ اققان سۋىنا كوز سالىپ, كوك تەڭبىل جەلەك جامىلعان, اپپاق شولمەكتەي ءبىر كەلىنشەك وتىر-اۋ!» دەپ جاناما, قوسال­قى ماعىناسىندا قولدانادى. نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى: «اينالاسى اپتا ىشىندە-اق شولمەكتەي بوزارىپ جاتتى دا, جۇما كۇنى كوزى كىرتيگەن يمانسەرىكتى جانىنا جاقىنداتىپ...» («ايعىركىسى») دەسە, سوفى سماتاەۆ: «قاتيرانىڭ الگىندەگى شاتىناعان ىزالى جانارى شولمەكتەي بوزارىپ, سۇرلانعان ءجۇزدىڭ قانى قاشتى» ء(«بىز قۇلمىز با, كىمبىز؟») دەيدى.

جازۋشى ءتىلىنىڭ تامىرى تۋعان توپى­راعىندا دەدىك, سول تۋعان ولكەسىنىڭ مەزگىلى مەن مەكەنى, كۇن رايى, ءسوز ىڭعايى ءار ءسوز­دى قولدانۋىنان قانىق كورىنىپ وتىرادى. سونىڭ انىق ءبىر مىسالى, ورالحان بوكەيدە. تاڭ شىعىستان باستالادى. بو­كەي­دىڭ «باتيدىڭ كوڭىلى ءپاس, سىنعان بۇعا­ناسى سىزداپ مازاسىن كەتىرىپ, تاڭ شا­پاعى سورعان جۇزىندە بوزارعان جۇدەۋ­لىك بار» ء(«وز وتىڭدى وشىرمە»), «جۇزىڭە قارادىم, اتقان تاڭداي بوپ-بوز ەكەن; بوپ-بوز ەرتەڭگى شاق شاپاقتانىپ, كۇن بوياۋىن قىپ-قىزىل عىپ جاعىنىپ الدى, بىراق سەنىڭ ءجۇزىڭ ءبارىبىر اقبوز جۇدەۋ قالپىندا قالدى» («ۇيقىم كەلمەيدى») دەگە­نىن وقىعاندا, مۇنى سول كۇنى العاش قارسى الاتىن ءوڭىردىڭ جازۋشىسى جازعانى كورىنىپ-اق تۇرادى, كوڭىل سەندىرەدى. ال «شىڭىلتىر اياز سورعان ءجۇزى بوزارعان, وسى قالپىندا قاردان سوققان اققالاداي دەلديىپ قاتىپ تۇر ەدى», «ساۋلەسىمەن جارقىراعان كوزدەردەن جاستىقتىڭ وتى ۇشقىن اتقانىمەن, ەپتەپ سۋىق سورىپ بوزارعان بەتتەر ءبارى ءبىر قوڭىر كۇزدى ەسكە سالادى» («قار قىزى») دەسە, التاي قىسىنىڭ ايازى ارقاڭدى مۇزداتىپ جىبەرگەندەي بولادى. ورالحان بوكەي ءوزى اڭداعان وسى قۇبىلىستاردى وزگەرتىپ تە قولدانىپ وتىرادى: «اۋرۋحانا سورعان بەتىم بوزارىپ, ءوزىمدى-ءوزىم تانىماستاي وزگەرگەم. مەنىڭ ەرمەگىمنىڭ كوبى – باق ىشىندە وتىرىپ كىتاپ وقۋ («دوس سىرى»).

سونىڭ تاعى ءبىر مىسالىن راحىمجان وتارباەۆتان كورەمىز: ء«پالى, وسى ىستىق­كولدىڭ نە قۇدىرەتى بار ەكەن؟ قالانىڭ كۇرەڭ ىسى مەن اق قاعاز سورىپ, اششى كولدىڭ شاباعىنداي بوزارىپ كەلگەنىڭدە قولما-قول تىڭايىپ, قانىڭ تازارىپ, جىلىك مايىڭ تولىعىپ شىعادى, – دەپ راقاتتانا ەركىن تىنىس الدى» («جاس تۇلپاردى باپتاپ كەتسەم دەپ ەدىم» (ەسسە). «اششى كولدىڭ بالىعىنداي بوزارىپ» دەپ سول تۇزدى كولدەرگە اۋ سالىپ, قارماق تۇتقان جاننىڭ ءسوزى ەكەنى بىردەن بايقالادى.

دۇكەنباي دوسجان شىعارمالارىنان بوزارۋدىڭ بىرنەشە ۇلگىسىن تابۋعا بولادى: «كۇن استىندا كوپ جۇرگەن بە, جانارى بوساعان شەلەكتەي بوزارىپ كەتىپتى», ء«تورتىنشى كۇنى قاداق بولىپ اۋىرعان ادامداي بوزارىپ اياعىنا تۇرعان («جىلى جاۋىن»), «كۇن تيمەي وسكەن شوپتەي بولىپ بوزارىپ قالىپتى» («جۇت»), «گازيكتىڭ ايناسىنان كوردى, لاقات قۋىسىنان شىق­قان سۇيەكشىدەي بوزارىپ ازىپتى» («اعىن­عا قارسى»). دوسجان «كۇن تيمەي وسكەن شوپ­تەي بوزاردى» دەپ بالانى ايتىپ وتىرسا, قۋان­دىق تۇمەنباي «وسى كەزدە قىزىل جي­دە ساباعىندا ءتىزىلىپ تۇرۋشى ەدى, قارا­شى ەندى, كۇن كورمەگەن بالا­داي بوزا­رۋىن» («قىزىل جيدە») دەپ كەرىسىنشە جەمىستى ايتادى.

بوزارۋدىڭ تاعى ءبىر وزگەشە قولدانى­سىن جۇسىپبەك قورعاسبەك شىعارمالارى­نان ۇشىراتامىز: «كەۋدەسىن كوتەرە الماي, ۇستەلگە يەگiمەن اسىلعان ەرەنعايىپ­تىڭ ءتۇرi الەمتاپىرىقتانىپ, تiرi ارۋاق­تاي بوزارىپ وتىر. اششى زاپىرانداي وكسiك پەن لوقسىق تاماعىنا قاتار تiرە­لiپ, ماي iشكەندەي جۇرەگi كiلكiلدەپ, كوزi قارا­ۋىتتى» («ولىكول»), «...ولاردىڭ ۇشەۋى دە ولگەن ادامدارداي بوزارىپ وتىر­عان» («ۇلپىلدەك»).

جۇسىپبەك قورعاسبەك ء«تىرى ارۋاقتاي», «ولگەن ادامداي» بوزاردى دەسە, تىنىم­باي نۇرماعامبەتوۆ «كىسى ولتىرگەندەي بوزاردى» دەپ بەرەدى: «بۇزىق ەكەنىڭدى, قاراعىم, وسى ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان كۇيەۋ بولىپ اتتاي بەرگەنىڭدە-اق ءبىلىپ ەدىم. ءوڭىڭ كىسى ولتىرگەندەي بوپ-بوز ەكەن. مەنىڭ قولىمدى العاش العاندا سىندىرىپ جىبەرە جازداعانسىڭ. سىندىرىپ. مەن سورلى سوندا دا سىر بەرمەدىم-اۋ. كۇيەۋ دەگەننىڭ قولى تۇبىتتەي بولۋشى ەدى. بۇزىق ەكەنىڭدى سودان-اق بىلگەنمىن, – دەيدى» ء(«الى شالدىڭ قىزدارى»).

قاجىعالي مۇقامەتقالي ۇلى اۋرۋ كىسىنىڭ كۇيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەرە وتىرىپ, سۇرلانۋ-كوگەرۋ-بوزارۋدىڭ وزگەشە ءبىر ەۆوليۋتسيالىق دامۋىن كورسەتەدى: «تانەكە جاراسباەۆتىڭ اۋرۋ قاجىتقان سۇرعىلت ءجۇزى اۋەلى كوكپەڭبەك بولىپ, سوسىن بىرتە-بىرتە بوزارىپ, بىراق توقتاپ قالعان قان تولىق تاراماي, كوكتەڭبىلدەنىپ قاتتى دا قالدى. مارقۇم تىرلىگىندە دە كوپ اسا قينالعان جان ەمەس-ءتى, دۇنيەدەن دە كوپ قينالماستان كەتە باردى» («اقىرعى كۇن»). سايىن مۇراتبەكوۆ بولسا, بوزارۋعا دەيىنگى كوڭىل كۇي قۇبىلىسىن ادەمى اشادى: «قارسى الدىندا جاعى سوپايىپ, كوزى باعجاڭداپ, ۇزىن بويلى, سۇيەكتەرى اربيعان ۇزاق قانا تۇر. كوڭىلدەنگەن بولادى, كۇلگەن بولادى, بىراق وزىندە ءوڭ جوق, ۇيقىسى قانباعان ادامداي بوپ-بوز» («وتاۋ ءۇي»).

جازۋشى ءتىلىنىڭ وزگە دە جاڭالىعىن سافۋان شايمەردەنوۆ پەن ساكەن جۇنى­سوۆتەن دە مولىنان كەزىكتىرۋگە بولادى: «جاق ءجۇنى تورايدىڭ قىلتانىنداي ءۇر­پيىپ بوزارىپ تۇرسا دا, شەگىر كوزى ك ۇلىمدەي قالعان ەكەن» («كۇلكى») جانە ء«تىسى-تىسىنە تيمەي توڭىپ, ءوڭى بوزارىپ, قىستى كۇنى سىرتتا بۇرىسكەن ارىق تاۋىقشا جاۋ­راعان بالزيا قايتادان مۇزداي كيىنىپ الدى» («زاماناي مەن اماناي»).

قازاقتىڭ قاسيەتتى ءتىلى قاراتاۋ قوي­ناۋىنداي قازىنالى, الاتاۋ بيىگىندەي اسقاق, التاي كيەسىندەي قاستەرلى, سارى­ارقا دالاسىنداي جومارت, اق جايىقتاي ارداقتى. ءبىر ءسوز, ءيا, ءبىر عانا ءسوز ارقىلى تۇتاس ءبىر ءداۋىر تۋرالى, تۇتاس ءبىر ۇرپاق تۋ­رالى وي ايتۋعا دا بولادى. ءبىر ءسوز سول شەك­سىز قازىنانىڭ كىلتى ءتارىزدى. وي جاڭا­لىعى ءسوز جاڭالىعى ارقىلى اشىلادى.

ءبىز بۇل جازبامىزدا بوزارۋ كۇيى تۋراسىندا بىرنەشە جازۋشىنى عانا مىسالعا الدىق. قات-قات تومدار, قولجازبالار مەن داپتەرلەردە قانشا قازىنا جاسىرۋلى جاتىر ەكەن دەسەڭىزشى. ءبىزدىڭ وتكەنىمىز دە, بۇگىنىمىز دە, ءتىپتى ەرتەڭىمىز دە – تىلدە.