كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
جەر جاھاننىڭ ءدىن باسشىلارى جينالعان العاشقى سەزد 2003 جىلدىڭ 23-24 قىركۇيەگىندە استانا قالاسىندا ءوتتى. ءى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزىندە قازاقستان ورىندالۋى نەعايبىل نارسەنى جۇزەگە اسىردى. دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا الەمدىك ءىرى كونفەسسيا وكىلدەرىن بەتپە-بەت جينادى. بۇل قالىپتان تىس, فورماتى مەن ءمانى جونىنەن بىرەگەي, شىنىندا دا عالامدىق دەڭگەيدەگى وقيعا بولدى.
جيىنعا يسلام, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم, يندۋيزم, سينتويزم, داوسيزم جانە باسقا كونفەسسيالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلدەرى قاتىستى. نەگىزگى الەمدىك دىندەر كوشباسشىلارى تاريحتا ءبىرىنشى رەت باس قوسىپ قانا قويماي, كونفەسسياارالىق ديالوگ حالىقتار مەن ۇلتتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلاتىن دەكلاراتسيانى بىرلەسىپ قابىلدادى. سونداي-اق فورۋم بارىسىندا سەزدى تۇراقتى تۇردە, ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزىپ تۇرۋ كەلىسىلدى.
العاشقى سەزدە ديالوگتىڭ ماڭىزى جونىندە ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى باس يمامى, شەيح مۇحامماد سايد تانتاۋي: «جاعىمدى ديالوگ, ايگىلەي ايتايىن, جاعىمدى جانە پايدالى ديالوگ اقيقاتقا سۇيەنىپ, وتىرىكتەن اۋلاق بولۋعا ءتيىس. ءبىز جاقتاستارىمىزبەن دە, ءتىپتى ءبىزدى جاقسى كورمەۋى مۇمكىن قارسىلاستارىمىزبەن دە اڭگىمە جۇرگىزە الۋىمىز قاجەت», دەگەن ەدى.
2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە استانادا, سەزد وتكىزۋگە ارنايى تۇرعىزىلعان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىى كەزدەسۋى ءوتتى. وعان الەمنىڭ 26 ەلىنەن 29 ءدىني دەلەگاتسيا قاتىستى. سەزدە «دىنارالىق ديالوگ ءپرينتسيپى» جانە قاقتىعىستاردى بولدىرماۋعا شاقىرۋ دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
2009 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا استانادا الەمنىڭ 35 ەلىنەن كەلگەن 77 دەلەگاتسيانىڭ قاتىسۋىمەن ءىىى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ءوتتى. الەمدىك قوعامداستىقتى شىنايى دىنارالىق ديالوگ ورناتۋ ءۇشىن ءدىني كوشباسشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن قولداۋعا ىقپال ەتۋگە شاقىرعان ۇندەۋ قابىلداندى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ IV سەزى 2012 جىلى 30-31 مامىردا استانا قالاسىندا ءوتتى. سەزگە الەمنىڭ 40 ەلىنەن 85 دەلەگاتسيا قاتىستى. فورۋمنىڭ باستى تاقىرىبى – «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ادامزاتتىڭ تاڭداۋى». سەزد ءجۇرىپ جاتقان كەزدە وزگە دە گۋمانيتارلىق فورۋمدار مەن ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ كەڭەسى جۇمىسىن باستادى. IV سەزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاريالانعان ۇندەۋدە ءدىن كوشباسشىلارى بۇكىل ادامزاتتى بولاشاق ءومىر ءۇشىن ءوزارا بىرلىككە, تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا, ادىلدىك پەن جاسامپازدىققا شاقىردى.
سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى – ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى شلومو قازاقستاننىڭ كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن تولەرانتتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى كۇش-جىگەرىنە جوعارى باعا بەردى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل – بۇكىل ادامزات ءۇشىن جارقىن ۇلگى. وسى ورايدا, شلومو امار قازاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ جاڭا نۇسقاسىن قۇرعانىن, بۇل ۇيىم حالىقتاردى عانا بىرىكتىرىپ قويماي, دىندەر مەن مادەنيەتتەردى دە توعىستىرعانىنا ەرەكشە ءمان بەردى.
2015 جىلعى 10-11 ماۋسىمدا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ V سەزىنە ءمۇيىزى قاراعايداي كوشباسشىلار جينالدى. استانادا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن, يوردانيا كورولى ابداللا II, فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نينيستە, ەقىۇ باس حاتشىسى لامبەرتو زانەر, يىۇ باس حاتشىسى ياد بەن امين ماداني جانە وزگە دە ساياساتكەرلەر, ءدىن جانە قوعام قايراتكەرلەرى جينالدى. سەزگە بارلىعى 42 ەلدەن 80-گە جۋىق دەلەگاتسيا كەلدى.
فورۋم جۇمىسىنا حالىقارالىق قوعامداستىق ەرەكشە ءمان بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وتپەلى كەزەڭدە ءدىنباسىلاردىڭ ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋى» اسا ماڭىزدى ەدى. «بەيبىتشىلىك جانە دامۋ جولىنداعى ءدىني جانە ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ديالوگى» سەزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالدى.
سەزد دەكلاراتسياسى اسكەري قاقتىعىستاردى توقتاتۋ, ساياسي قايشىلىقتاردى كۇشپەن شەشۋدەن باس تارتۋ, دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىمسىزدىكتى جويۋ, كونفەسسياارالىق الاۋىزدىق وتىن تۇتاتۋعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىندە, سول سياقتى اشتىق, جۇقپالى ىندەت, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستە ءدىني جانە ساياسي قايراتكەرلەردى كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى.
كەزەكتى سەزد 2018 جىلى 10-11 قازان كۇندەرى استانا قالاسىندا ءوتتى. ء«دىني ليدەرلەر قاۋىپسىز الەم ءۇشىن» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرىلعان جيىنعا ساياسي قايراتكەرلەر مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنەن قۇرالعان 46 ەلدەن كەلگەن 82 دەلەگاتسيا قاتىستى.
سەزد قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان دەكلاراتسيادا فورۋم قاتىسۋشىلارى ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ جانە وشپەندىلىك پەن توزىمسىزدىكتەن تۋىنداعان كۇشتەپ جاسالاتىن ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جونىندە كۇش-جىگەر قوسۋعا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىن بارىنشا تارتۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى.
قورىتىندى قۇجات الەمدىك باق وكىلدەرىن تەرروريزم مەن ءدىندى تەڭدەستىرۋدەن باس تارتۋعا ۇندەيدى. دەكلاراتسيادا بەيبىتشىلىكتىڭ قۇندىلىعىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن قوعامدىق جيىنداردا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىقتى ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق بارلىق ءدىننىڭ قۇلشىلىق جاساۋ ورىندارى مەن كيەلى جەرلەرىندە ارانداتۋشىلىق پەن زورلىقتى بولدىرماۋعا كۇش سالۋعا ۇندەۋى قامتىلادى.
بيىلعى جيىن «پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ادامزاتتىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋىنداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءرولى» تاقىرىبىنا ارنالعان. سەزد بارىسىندا ءدىن ليدەرلەرىنىڭ ءارتۇرلى كەزدەسۋلەرى, سەزدىڭ سالتاناتتى اشىلۋى مەن جابىلۋىندا پلەنارلىق وتىرىستار وتەدى. سونداي-اق ءتورت سەكتسيالىق وتىرىس, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, سەزد حاتشىلىعى باسشىسىنىڭ دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن جانە سەزدىڭ بەدەلدى قاتىسۋشىلارىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردى وتەدى دەپ جوسپارلانعان.
جالپى العاندا, ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعان سەزدەر دىنارالىق قاقتىعىستار قاۋپىن ارتتا قالدىرۋ جانە جاھاندىق رۋحاني كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ شىنايى ۇلەسىمىز بولعانى انىق. ءتۇرلى دىندەردىڭ بەيبىت, قاتار ءومىر سۇرۋىنە جانە ولاردىڭ ديالوگىنا جاعداي تۋعىزعان قازاقستان وسى فورۋمعا ەرەكشە لايىق الاڭ بولا ءبىلدى. ەلىمىزدە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ باسقوسۋى الەمدىك سەنىم مەن كەلىسىمنىڭ ءبىر تىرەگى ەكەنى بەلگىلى.
