تالعات ەرعاليەۆ: تۇرعىن ءۇي قىمباتشىلىعى جالعاسا بەرەدى

– پرەزيدەنت جولداۋدا ۇلت­تىق ەكونوميكا قۇرى­لى­مىندا قۇرىلىس سەكتورى ما­ڭىز­دى ورىنعا يە ەكەنىن, بۇل سالا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5-6 پايىزىن بەرەتىنىن ايتتى. سىزدىڭشە, ءدال قازىر وتاندىق قۇرىلىس سالاسىندا قانداي پروبلەمالار بار؟ قانداي جە­تىس­تىكتەر بار؟

– قۇرىلىسپەن قوسا-قابات جۇ­رە­تىن ترانسپورت, ازىق-ت ۇلىك­پەن قامتاماسىز ەتۋ, ودان بولەك ءتۇرلى قىزمەت كورسەتەتىن سەكتورلار بار. سونىڭ ءبارىن قوسقاندا قۇرىلىستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلە­­سى 10 پايىزدان اسىپ كەتەدى. قانداي پروبلەما بار دەگەنگە كە­ل­سەك, ءبىرىنشى كەزەكتە قىم­بات­شى­لىقتى ايتامىز. پاندە­ميا­دان بەرى قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاپ, سونىڭ سالدارىنان قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنى دا شارىقتاپ ءوستى. قازىر ۇكىمەت تاپسىرىسىمەن جۇمىس ىستەپ جات­قان كومپانيالار قىمبات سمەتا بو­يىنشا اقشالارىن الا الماي جاتىر. ورتالىق ورگاندار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە سىل­تەيدى, ال بىزدە 20 ءوڭىردىڭ تەك تور­تەۋى عانا – دونور, وزگەلەرى ور­تا­لىق­تىڭ بيۋدجەتىنە تىكەلەي تا­ۋەل­دى.

– كۇزدە ەلدەگى قۇرىلىس كوم­­­پانيالارىنىڭ 15-20 پا­يى­زى بانكروتقا ۇشىرايدى دە­گەن بولجام بار. بۇل قانشا­لىق­تى شىندىققا جاناسىمدى؟

– بۇلاي بولجام جاساۋعا سەبەپ بار. اۋەلى پاندەميا سالا­عا ۇلكەن سوققى بولىپ ءتيدى. كە­يىن وعان گەوساياسي جاعداي قو­سىل­دى. لوگيستيكالىق تىز­بەك­تەردىڭ بۇ­زىلۋى ءبىراز نى­سان­نىڭ قۇ­رى­لىسىن توقتا­تىپ, تو­قى­را­تىپ تاستادى. قىمبات­شى­لىق ءوز الدىنا. بۇدان ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىلىسشىلار ۇتىلدى. پايدا كورمەگەن سوڭ ولار دامي ال­مايدى. قانشاما پوتەنتسيال­دى قوسىمشا جۇمىس ورىندا­رى اشىلماي قالدى. نەگىزى قىم­باتشىلىقتان الدىن الا قۇتى­لىپ كەتۋگە بولۋشى ەدى. ءبىز قۇ­رىلىس زاتتارىنىڭ 60 پايىزىن سىرتتان اكەلەمىز. سەبەبى وتاندىق ءوندىرىس جەتكىلىكتى دەڭ­گەي­دە دامىماعان. رەسمي اقپار بويىنشا, قۇرىلىستا پايدالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ 53 پا­يىزىن ءوزىمىز شىعارامىز, الايدا ولاردىڭ ساپاسى اسا جو­عارى ەمەس, سانى دا از. سون­دىق­­تان ماتەريالدى سىرت­تان تاسۋعا ءماجبۇر بولامىز. ۇكى­مەت­تىڭ دۇرىس ساياسات ۇستان­با­­ۋى وسىعان اكەلىپ وتىر. نە­گى­زى ءار مينيسترلىك, ءار كومي­تەت ءوز سالاسى بويىنشا ءون­دى­­رىس باعدارلاماسىن جاساۋعا ءتيىس. مىسالى, 2012 جىلى يندۋستريالدىق باع­دار­لا­مانى قا­بىلدادىق. بىراق ول جارىم-جار­تىلاي عانا ورىندالدى. ويت­كەنى بۇل باعدارلامانىڭ اۋقى­مى تىم كەڭ بولدى. ال ەڭ اب­زالى – ديففەرەنتسيالدى ساياسات ۇستانا وتىرىپ, ءار سالاعا ءتان وندىرىستىك جوبالاردى قابىلداۋ قاجەت ەدى. سوندا ەكونوميكامىزدى كوتەرۋ جەڭىلدەيدى. ارينە, پاي­دا تاپپاعاننان كەيىن كوپ كومپانيا سالادان كەتەدى. 15 پا­يىز بەر جاعى عانا, ءتىپتى ودان دا كوپ كولەمدە كومپانيا نا­رىق­تان كەتۋى ىقتيمال. سو­نىڭ سالدارىنان قانشاما ادام جۇ­مىس­سىز قا­لادى, بۇل ءارى قا­راي الەۋ­مەتتىك تىعىرىققا اكەپ تى­رەيدى.

– يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­­رى­لىمدىق دامۋ مينيستر­لى­گى 2022-2025 جىلدارى 62 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارى بار ەكەنىن حا­بار­لادى. بۇل رەتتە 5 201 نى­سان­نىڭ 2 137-ءسىن مەملەكەت قارجى­لاندىرادى. قۇرى­لىس­تا­عى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋ كە­رەك پە, الدە مەملە­كەت­تىڭ بۇل سەكتورعا ارالاسۋى قا­لىپ­تى قۇبىلىس پا؟

– 2023 جىلى ءبىز 18 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىپ, تاپسىرۋىمىز كەرەك ەدى. جاڭا قاۋلىعا سايكەس (62 ملن شارشى مەتر – رەد), جىل سايىن 15 ملن شارشى مەتر سالىنىپ وتىرۋعا ءتيىس. سوندا 18 ميلليوننان 15 ميلليونعا قىسقارتايىن دەپ تۇرمىز. ال جوسپار بويىنشا 2024 جىلى 20 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تاپسىرىلۋعا ءتيىس بولعان. 15 ملن شارشى مەتردىڭ 40 پايىزىن جەكە ءۇي قۇرىلىسى قۇرايدى. مۇنداي جەر ءۇيدى ادامدار وزدەرى اقشا تاۋىپ, وزدەرى سالادى. وعان مەملەكەتتەن ءبىر تيىن بەرىلمەيدى. سوندىقتان جەكە ءۇي قۇرىلىسى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ستا­تيس­تيكاسىنا كىرمەۋگە ءتيىس. ال نارىقتاعى كوممەرتسيالىق قۇرىلىس ۇلەسى – 45 پايىز. ال مەملەكەتتىك تاپسىرىس ۇلەسى – 15 پايىز. ءبىز بۇل جەردە تەك باسپانا قۇرىلىسى تۋرالى عانا ايتىپ وتىرمىز. سوندا ءبارىن قوسقاندا 100 پايىز شىعادى. سوندا 15 ملن شارشى مەتردىڭ 2 ملن-ى عانا مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن سالىنادى. 

البەتتە, ەكونوميكاداعى مەم­لەكەت ۇلەسىنىڭ ازايعانى جاق­­سى. ويتكەنى الەم تاجىريبەسى بو­يىن­شا اكىمشىلىك نارىققا كوپ ارالاسسا, نارىقتاعى تەپە-تەڭدىك بۇزىلادى. نارىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس نەگىزىندە ءوز باعاسىن ءوزى قالىپتاستىرۋعا ءتيىس.

– پرەزيدەنت ساۋلەت-قۇ­رى­لىس قىزمەتىن سىنعا الىپ, ۇكىمەتكە قالا قۇرى­لى­سى كو­دەكسىن قا­بىل­­داۋ­دى تاپسىر­دى.

– پرەزيدەنتتىڭ ءدال وسى ما­سە­لەگە نازار اۋدارعانى دۇرىس بول­دى. 2012 جىلدان بەرى وسى ماسەلەنى ايتىپ, تالقىلاپ كەلە جاتىرمىز. ءبىر-بىرىنە قايشى كەپ تۇرعان زاڭدار ابدەن ەسكىردى. ولار زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى. كودەكستى قا­بىل­داماس بۇرىن ءتيىستى قاۋىم­داس­­تىقتاردى, قوعام وكىلدەرىن شا­قىرىپ, بىرلەسىپ تالقىلاسا دۇرىس بولار ەدى.

– وسى كۇزدە ءۇي باعاسىنا قاتىس­تى بولجامىڭىز قان­داي؟ ازىرگە ساتىپ الۋ-ساتۋ مامى­لە­لە­رى ازايعانىمەن, ءۇي باعاسى تومەن تۇسپەي تۇر. قىم­بات­شى­لىق كەلەسى جىلى دا جال­عاسا ما, الدە باعا تو­مەن­دەي مە؟

– قۇرىلىس ماتەريالدا­رىن ءوزىمىز وندىرمەيىنشە, شە­تەل­دىك يمپورت ۇلەسىن اي­تار­لىقتاي ازايت­­پايىنشا, ءبىز قىم­بات­شى­لىقتان ەشقا­شان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. سونىمەن قاتار تەڭگە نىعايمايتىن بولسا, ينفلياتسيا تومەندەمەيتىن بولسا وندا شارشى مەتر قۇنى دا وسە بەرمەك. قۇرىلىسشىعا دا تۇراقتىلىق كەرەك. ەگەر قۇرى­لىستى باستاعاندا جانە اياق­تا­عان­دا باعا ءبىر بولسا, وندا ول پايدا كورە باستايدى. تەڭگەنىڭ كۋرسى 2015 جىلعى 182-دەن 500-گە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. بۇرىن بانكتەر قۇرىلىس سالاسىنا نەسيە بەرۋشى ەدى, پا­يىزى قىمبات بولسا دا. قازىر ول دا تىيىلدى. جالپى, باسپانا قىمباتشىلىعى كەلەسى جىلى دا جالعاسا بەرەدى. شا­مامەن باعا 10-15 پايىزعا كوتە­رىلەدى دەگەن بول­جامىمىز بار.

اڭگىمەلەسكەن

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»