سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
ولاردىڭ وينالۋ ەرەكشەلىكتەرى ايتىلدى. ءتۇسىندىرىلدى. بالالار ويىنىنىڭ پايداسى تۋرالى دا زەرتتەلدى. ۇلتتىق سپورت ويىندارى جونىندە دە ىزدەنىستەر بارشىلىق. ويىندى پەداگوگيكالىق جانە پسيحولوگيالىق تانىم تۇرعىسىنان پايدالانۋ دا بار. ويىننىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-سانامەن بايلانىسىن بارلاۋ دا كەزدەسەدى. سول ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن زەرتتەۋلەردەگى باسىم باعىت – ويىندى تاجىريبەلىك تانىم تۇرعىسىنان باعالاۋ بولعانى راس. ەندىگى كەزەكتە ءبىز ۇلتتىق ويىنتانۋدىڭ تەوريالىق تۇعىرىن نىقتاپ, نەگىزىن بەكەمدەۋىمىز كەرەك.
بۇل باعىتتاعى ىرگەلى ىزدەنىستەر ەندى باستالدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – ك.ماتىجانوۆتىڭ زەرتتەۋى (ماتىجانوۆ ك. ويىن ءومىر. كىت.: ۇلى دالا ويىندارى, الماتى: عىلىم, 2022). عالىم وندا تۇڭعىش رەت قازاقشا «ويىنتانۋ» تەرمينىن عىلىمي اينالىمعا قوسادى دا الەمدىك عىلىمداعى ويىنتانۋ تاريحىنا شولۋ جاساي كەلە تەوريالىق نەگىزدەرىنە ءمان بەرەدى, ادىستەمەلىك قاعيداتتارىنا كوڭىل اۋدارادى. ۇلتتىق ويىنداردى زەرتتەۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن ۇسىنادى. عالىم ويىن تۋرالى عىلىمي تانىمنىڭ الەمدىك تامىرىنان تارتىپ, بۇگىنگى كوكجيەگىنە دەيىن كوكتەي بارلاپ شىعادى. ول ويىننىڭ تابيعاتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەردى قازاق عالىمدارى ىشىندە العاش رەت العا تارتادى. ويىنداردى جانرلارعا, تۇرلەرگە, توپتارعا ءبولۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, جالپى, ۇلتتىق ويىنداردى ءىرى-ءىرى توپتارعا بولەدى. ءسويتىپ, عالىم ك.ماتىجانوۆ بۇل زەرتتەۋىندە قازاق ويىندارىن عىلىمي تانىم تەورياسى قاعيداتتارى بويىنشا زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزىن قالاپ بەرەدى.
وسى باستاۋلارعا ءۇن قوسقان كەيىنگى زەرتتەۋلەردە قازىرگى عىلىمداعى سينەرگەتيكالىق ادىسپەن لينگۆيستيكا, فولكلور, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا, تاريح, پسيحولوگيا, الەۋمەتتانۋ باعىتتارى بويىنشا ويىنعا بارلاۋ جاسالدى. البەتتە, بولاشاقتا ويىندى اتالعان عىلىم سالالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى بويىنشا جەكە قاراستىرعان الدەقايدا تياناقتى بولارى حاق. ەندىگى كەزەكتە اكادەميك س.قاسقاباسوۆ زەرتتەۋىندەگى «ميفتىك ۋاقىت پەن ميفتىك سانا; ميفتىك ۇعىم مەن ميفولوگيالىق ويلاۋ» ۇلتتىق ويىنداردا قانشالىقتى ورىن الادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ دە قىزىقتى. ي.حەيزينگانىڭ ويىن مەن پوەزيانىڭ ءوزارا بايلانىسىن ەكشەي كەلە: «ەپوس بۇقارانىڭ الدىندا ايتىلۋدان قالعان كەزدە, تەك وقۋعا عانا ارنالادى دا ويىنمەن استاسۋى جوعالا باستايدى» [حەيزينگا يوحان. Homa Ludens, ۆ تەني زاۆتراشنەگو دنيا. م., 1992, ستر. 165.] دەگەنىنىڭ قازاق ەپوسىنا قاتىستىلىعى قانشالىقتى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلانۋ دا كەرەك سەكىلدى. شىندىعىندا, حح عاسىردىڭ باسىندا ومىردەن وتكەن ءارى اقىن, ءارى جىرشى, ءارى كۇيشى بولتىرىك اتىحان ۇلى جىر باستالاردا كۇي تارتادى, ازدان سوڭ كۇيىن جىرعا جالعاستىرادى, جىرىن تەرمەگە ساباقتاستىرىپ, قايتا كۇيگە اۋىسۋ بارىسىندا ءبىر ورنىندا وتىرا الماي مالداس قۇرعان كۇيى توردەن بوساعاعا, بوساعادان تورگە جورعالاپ كەتەدى ەكەن. ياعني ونىڭ جىر ايتۋ, كۇي تارتۋ مانەرى ويىن سەكىلدى وتكەن. وسىلاي ەپوستى ايتۋدىڭ ءوزىن ويىنعا اينالدىرۋ ارقىلى كورەرمەنى مەن تىڭداۋشىسىن قىزىقتىرا بىلگەن جىرشىلار تاجىريبەسى ويىنتانۋ قاعيداتتارى ارقىلى تارازىلانسا قۇبا-قۇپ. وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, بۇرىنعى فولكلور مەن بۇگىنگى فولكلوردىڭ ويىنمەن ساباقتاستىعىن اجىراتۋ دا پايدالى. كۇي دەمەكشى, كۇي – مۋزىكالىق شىعارما. وسى شىعارمانى تىڭداۋشىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان كۇيشىنىڭ ورىنداۋى ويىن سەكىلدى كورىنىس بەرەتىن كەزدەرى بار. قىرعىزدىڭ كومۋزشىلارى اسپاپتى اۋدارىپ-توڭكەرىپ, بىردە الدىنا, ەندى بىردە يىققا, كەلەسى كەزەكتە اياقتىڭ ۇشىنا قويىپ, مىڭ قۇبىلتا تارتۋ – البەتتە ويىندىق كورىنىس. دەمەك ويىن مەن مۋزىكا اراسىنداعى بايلانىستى باعامداۋ دا ويىنتانۋ عىلىمى ءۇشىن تارتىمدى تاقىرىپ. تەلەۆيزيالىق ويىنداردىڭ ءوزى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا قارىشتاعان زامانداعى ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردا بار ويىنداردىڭ ۇلتتىق تانىم بەزبەنى ارقىلى تارازىلانۋى قاجەت-اق.
ۇلتتىق ويىن فيلوسوفياسىن جانە پسيحولوگياسىن ارنايى زەرتتەۋ ارقىلى دا حالىقتىق بولمىسىمىزدىڭ تابيعاتىن تەرەڭىرەك تانىر ەدىك. ويىننىڭ ادامدى جان-جاقتى جەتىلدىرۋ, جان دۇنيەسىندەگى سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋ, فيزيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراستىرعان ءلازىم. الەمدە ويىن زەرتتەۋشىلەر پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا باعىتىندا ويىن كونتسەپتسياسىنىڭ بىرنەشە تەورياسىن ۇسىندى [رۋبەنشتەين س.ل. وسنوۆى وبششەي پسيحولوگي. – سانكت-پەتەربۋرگ: يزداتەلستۆو «پيتەر», 2000. ستر.58]. گروسس تۇجىرعان «تۇيسىكتىلىك تەورياسى» ويىننىڭ ادام بولمىسىن جەتىلدىرۋ قىزمەتىنە بايلانىستى وربىگەن. بۇل نازاريا نەگىزىندە ويىن ادامنىڭ الداعى ءومىر ءسۇرۋ ۇدەرىسىنە دايىندىق ەسەبىندە قارالادى. ياعني بالا ويىن ارقىلى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلەدى, بىلمەگەن نارسەسىن بىلەدى, تىرشىلىك ەتۋ ماشىقتارىن ۇيرەنە ءجۇرىپ جەتىلەدى. ەسەيگەننەن كەيىن ول ويناۋدى مۇلدەم قويىپ كەتپەيدى, جاڭا تۇرلەرىن مەڭگەرەدى, ءسويتىپ, ويىن ونىڭ ومىرلىك تىنىس-تىرشىلىگىن, قىزمەتىن تولىقتىراتىن قۇندىلىققا اينالادى. ۇلتتىق ويىنداردىڭ تابيعاتىن وسى تەوريا بويىنشا دا زەرتتەگەن ەڭبەك كەرەك-اق. ويىننىڭ كارل بيۋلەر قورىتقان «قاناعاتتىلىق تەورياسى» دا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن تانىم-تۇيسىكتەر تارازىسى ارقىلى زەردەلەنسە, قۇبا-قۇپ.
ال ەندى فريدريح شيللەر يدەيالارىنىڭ ىقپالىمەن سپەنسەر گەربەرت جاساعان «وتەمەلدىك تەورياسى» ويىندى ادام بويىنداعى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە پايدالانىلماعان كۇش-قۋاتتان ارىلتاتىن جانە ونىڭ ورنىن وتەيتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرادى. ويىننىڭ وسى قىزمەتى – قازاق ويىنتانۋ عىلىمىندا قاراستىرىلماعان تىڭ تاقىرىپ. البەتتە, قازاق ويىنتانۋ عىلىمى ويىننىڭ وقىتارلىق, دامىتارلىق, ەمدەرلىك قىزمەتتەرىن ءالى دە زەرتتەيتىنى انىق.
ويىنتانۋ ەۋروپادا ەرتە قانات جايعان عىلىم بولعان سوڭ ءبىز ولاردىڭ تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك قورىتىندىلارىنا نازار اۋدارماي تۇرا المايمىز. بىراق بىزگە باتىستىق تەوريالاردى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تانىم تارازىسىنا سالىپ بارىپ پايدالانعانىمىز ۇتىمدى بولماق. كەيدە ەۋروپالىق ويىنتانۋ ولشەمدەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىم مەن تالعام تارازىسىنا سايكەس كەلمەي جاتادى, كەيدە ەۋروپالىق تارازى ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ولشەۋگە قاۋقارسىزدىق تانىتادى. سوندىقتان ۇلتتىق ويىنداردى الدىمەن ۇلتتىق تانىم قالىپتارىمەن ولشەگەن دۇرىس بولماق.
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
