«بۇل ءپان مەنى قاتتى قىزىقتىرمادى»
مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءپان رەتىندە وقىتۋدى مىندەتتەمەيتىن ەل كەمدە-كەم. قازاقستاندا ورىس, وزبەك, تاجىك, ۇيعىر تىلدەرىندە ءبىلىم الاتىن بالالار بار. راس, ەلىمىزدىڭ قولدانىسىنداعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قازاقستاندىق ءار بالا ءوز انا تىلىندە, جالپى تاڭداعان تىلىندە ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. دەگەنمەن ورتا ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان ستاندارتقا, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءاربىر مەكتەپتە قازاق ءتىلى مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلادى. ماسەلە سول ءپاننىڭ وزگە تىلدە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتاردا قالاي وتەتىنىنە بايلانىستى بولىپ تۇرعان سەكىلدى. سەبەبى وزگە تىلدە وقىتاتىن سىنىپتاردى بىتىرگەندەردىڭ باسىم بولىگى 11 جىل بويى, وعان قوسا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى جىلىندا دا مىندەتتى ءپان رەتىندە قازاق ءتىلىن وقىعانىمەن, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە ەمتيحان تاپسىرعانىمەن, قارىم-قاتىناستا قولدانا الاتىن دەڭگەيدە مەڭگەرە الماعان بولىپ شىعادى. سوندا قانشا جىل بويى مەملەكەتتەن وسى ءپاندى وقىتۋعا, ساباق بەرەتىن مۇعالىمگە, باعدارلاماعا, وقۋلىق ازىرلەۋگە بولىنگەن قارجى دالاعا كەتكەنى مە؟ ءيا, سۇراقتان سۇراق تۋادى. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارىپ باعايىق.
ماسەلە. وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا ەلورداداعى وزگە تىلدە ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وشاقتارىن, انىعى ارالاس مەكتەپتىڭ بىرقاتارىن ارالادىق. ءبىر مەكتەپتىڭ كىرەبەرىسىندە 15-16 جاس شاماسىنداعى قىز وتىر ەكەن. ءوزىن يۋليا بوگدانوۆا دەپ تانىستىرعان ول قازاقشا قويعان سۇراعىمىزعا ورىسشا جاۋاپ بەردى.
– 10-سىنىپتى ءبىتىرىپ, 11-سىنىپقا كوشتىم. مەن قازاق ءتىلى ءپانىن وتكەن جىلعى قورىتىندىم بويىنشا «4» دەگەن باعاعا ءبىتىردىم. بۇل – ارينە, ءوزىڭىز ايتقانداي, جاقسى باعا. بىراق مەن ءبارىبىر ويىمدى قازاقشا جەتكىزۋگە قينالامىن. سىزگە دە ورىسشا جاۋاپ بەرىپ جاتقانىم سودان. 10 جىل بويى مەكتەپتە قازاق ءتىلىن وقىسام دا جەتكىلىكتى دارەجەدە مەڭگەرمەدىم, ويتكەنى مەنى بۇل ءپان قاتتى قىزىقتىرمادى. مۇنىڭ سەبەبىن ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ ۇنەمى اۋىسىپ وتىراتىنىنان كورەمىن. بىزگە قازاق تىلىنەن بەرەتىن مۇعالىمدەر جىل سايىن اۋىسا بەرەدى. ءارتۇرلى پەداگوگكە ۇيرەنۋ دە وڭاي ەمەس. مۇعالىم ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ولاردىڭ ساباق بەرۋ ءادىسى دە تۇرلىشە بولىپ كەلەدى, – دەيدى وقۋشى يۋ.بوگدانوۆا.
زاعيپ بالاعا ابايدىڭ اندەرىمەن قازاقشا ۇيرەتكەن
ماسەلەنىڭ ءمانىسى. مۇعالىمنىڭ جىل سايىن اۋىساتىنىن قازاق ءتىلى پانىنەن جىلدار بويى ساباق بەرىپ, بيىل عانا زەينەتكە شىققان پەداگوگ دامەتكەن اشىمقىزى دا جوققا شىعارمايدى.
– ەڭبەك جولىمدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارنادىم. وزگە تىلدە ءبىلىم الاتىن وقۋشىلارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەردىم. جوعارىداعى وقۋشىنىڭ سوزىندە جان بار. سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەردى ءجيى اۋىستىرادى, بۇل شىنىمەن دە جۇمىستىڭ ناتيجەسىن تومەندەتەدى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلارى ساعات بولەتىن كەزدە مۇعالىمدەرمەن اقىلداسپايدى. وسىدان 10 جىل بۇرىن ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ سىنىپتارىن ءجيى اۋىستىرۋ بولمايتىن. ءبىر سىنىپتى 5-سىنىپتان باستاپ الدىڭ با, سول سىنىپقا سوڭىنا دەيىن ساباق بەرەسىڭ. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, 3-4 جىل, ودان دا كوپ ۋاقىت ءبىر سىنىپقا ساباق بەرسەڭىز, ونداعى ءار وقۋشىنى ءجىتى تانىپ, ارقايسىسىنا وزىنشە تاسىلمەن ۇيرەتۋگە, قارىم-قاتىناس جاساۋعا, دەڭگەيىنە قاراي تاپسىرما بەرۋگە بولادى. ال 9 ايدىڭ ىشىندە ناتيجە شىعارۋ قيىن, وقۋشىلار اراگىدىك توقساندىق دەمالىسقا كەتىپ قالادى. بۇدان بولەك ەكىنشى ماسەلە بار, ءتىلدى ۇيرەنۋگە دە, ۇيرەتۋگە دە پراكتيكا كەرەك. مەن ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا ساباق بەردىم. ولارعا قازاق ءتىلى ءپانى اپتاسىنا 2 رەت قانا وتەدى. مۇندايدا پراكتيكاعا ۋاقىت وتە از قالادى. سوندىقتان قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ ساعاتىن كوبەيتۋ كەرەك. ال بيىل تاعى قىسقارۋى مۇمكىن دەپ جاتىر. ەكىنشىدەن, وقۋلىقتاردى, باعدارلامانى دۇرىستاۋ كەرەك. وقۋلىقتاردا پراكتيكالىق جۇمىستارعا ءمان بەرىلگەنى ءجون. مىسالى, قازىرگى وقۋلىقتاردا تاپسىرمالار كوبىنە تەست تۇرىندە كەلەدى. ونى بالا «اپام شەلپەك ءپىسىردى» دەپ بەلگىلەپ شىعادى. سودان ءبىلىم بولا ما؟ مەن ساباققا ويلانىپ جاۋاپ بەرۋدى قاجەت ەتەتىن, بالانى تۇسىنۋگە يتەرمەلەيتىن تاپسىرمالاردى دايىنداپ كەلەتىنمىن, – دەيدى زەينەتكەر مۇعالىم د.اشىمقىزى.
شەشىم. د.اشىمقىزىنىڭ ويىنشا, بالانىڭ قابىلەتىن اشۋعا مۇعالىم بارىنشا مۇددەلى بولعانى ابزال. زەينەتكەر ساراپشىمىز زاعيپ بالانىڭ وزىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپتى. ەرەكشە وقۋشىسىن ابدەن زەرتتەگەندە ونىڭ تۇتىعىپ سويلەيتىنىن, بىراق ءبىر قىزىعى ءان ايتقاندا سوزدەردى كەدەرگىسىز دىبىستايتىنىن بايقاعان. وسىلايشا, تاجىريبەلى مۇعالىم كوزى كورمەيتىن بالاعا ابايدىڭ اندەرى ارقىلى قازاق ءتىلىن ۇيرەتتى.
– مەن بالانى ۇيىنە بارىپ وقىتتىم, وتباسى مۇشەلەرى مەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىمدى, ساباقتىڭ ءوتىلۋىن سىرتتاي باقىلايدى. ءبىر كۇنى وقۋشىمنىڭ اجەسى مەنى ساباقتان سوڭ شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, كەتەردە قۇشاقتاپ الدى. كۇتپەدىم, ساسىپ قالدىم. «سىزگە سونداي ريزامىز, بالامىزدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قابىلەتىن اشتىڭىز» دەپ العىسىن ايتتى. شىنى كەرەك, ءار ءپاندى, ءاربىر جاڭا نارسەنى ۇيرەتۋدە پەداگوگتىڭ ءرولى زور. قازىر جاڭا تەحنولوگيا, زاماناۋي ادىستەر تۋرالى ءجيى ايتادى عوي, نەگىزى بۇرىنعى ادىستەمەمىز دۇرىس ەدى. شىعارما, ديكتانت دەگەن قايدا قالدى؟ – دەدى زەينەتتەگى پەداگوگ.
تۇيتكىلدەن تۇيتكىل تۋادى
ماسەلە. جاڭارتىلعان باعدارلامامەن دە, ەسكى جۇيەمەن دە جۇمىس ىستەپ كورگەن مۇعالىم بۇرىنعى ادىستەمەنى دۇرىس دەيدى. سوندا بىزدە سۇراق تۋدى. كەيىپكەرىمىز ارينانىڭ «جاتتاعان ەرەجەنى ايتىپ بەرىپ باعا الاتىنمىن» دەگەنى بار. ونىڭ مەكتەپتى بىتىرگەنىنە 10 جىلدان اسقان, دەمەك ول مەكتەپتە ەسكى ادىستەمەمەن وقىدى. بىراق نەگە ناتيجە شامالى؟
ءۋاج. ساۋالىمىزعا د.اشىمقىزى:
– ءار بالانىڭ قابىلەتى ءارتۇرلى بولادى. مۇعالىم قانشا جەردەن مىقتى, ادىستەمە ءمىنسىز بولعانىمەن, وقۋشىنىڭ قابىلەتى تومەن بولسا, ناتيجە جاقسى شىقپايدى. ەكىنشىدەن, قاجەتتىلىك. مىسالى, قازىر ەكى بالانىڭ ءبىرى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ الىپ ءجۇر. ويتكەنى ۇيدە اتا-انالارى «جاھاندىق ءتىل, مۇنى ۇيرەنۋىڭ كەرەك, اعىلشىنشا بىلسەڭ, شەتەلگە باراسىڭ» دەگەن يدەولوگيانى ساناسىنا سىڭىرەدى, ودان قالدى اقىلى كۋرستارعا بەرەدى. «قازاقشا بىلسەڭ كەرەمەت بولاسىڭ, ونسىز قيىن تيەدى» دەيتىن ادام از. جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە بالاسىنا قازاق تىلىنەن قوسىمشا ساباق بەرۋدى سۇراعان اتا-انالار بولدى. ولاردىڭ اراسىندا شىنىمەن پەرزەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنگەنىن قالاعاندار دا بار. دەگەنمەن باسىم كوپشىلىگى «بالام وسى پاننەن عانا «ۇشكە» شىعىپ قالدى, ۇلگەرىمى جاقسارعانىن قالايمىن», بولماسا ء«بىز التىن بەلگى العىمىز كەلەدى, وعان قازاق تىلىنەن تومەندىگى مۇمكىندىك بەرمەي تۇر» دەپ سۇرانادى. مۇنىڭ وزىنە قۋاناسىڭ. ويتكەنى مۇلدەم قاجەتسىنبەگەندەر, ءتىپتى «ماعان بۇل ءپاندى وقۋدىڭ كەرەگى جوق» دەپ اشىق ايتقاندار بولعان. دەمەك وتباسىندا سونداي اڭگىمە ايتىلادى, – دەپ جاۋاپ بەردى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى. گاۋھار بيدانقىزى – جاس پەداگوگ, وزگە تىلدە ءبىلىم الاتىن سىنىپتىڭ بالالارىنا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم. ءبىز ونىڭ جازعى مەكتەپتە وتكەن ساباعىنا قاتىسىپ كوردىك. ول جاڭاشا ءادىس-تاسىلدەردى, زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قىزىقتى كونتەنتتى قولدانادى ەكەن.
– قازىرگى بالالاردى ءداستۇرلى ساباقپەن قىزىقتىرا المايسىڭ. سوندىقتان مەن ساباقتا قولدانۋعا رۇقسات بەرىلگەن ارنايى ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنىڭ مۋلتفيلمدەرىن قولدانامىن. بايلانىستىراتىن سوزدەردى تابۋعا, سويلەمدەردى اياقتاۋعا, گرامماتيكاعا قاتىستى ءتۇرلى قىزىقتى تاپسىرمانى ورىنداتامىن. جازعى مەكتەپتىڭ ساباعىنا قاتىسۋ مىندەتتى بولماسا دا ءبىرشاما بالا كەلىپ وتىر. بۇل – ولاردىڭ, ودان بۇرىن اتا-انالارىنىڭ ىقىلاسى. 4 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن, سوڭعى جىلدارى بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم. اتا-انالارى قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنەدى, قوسىمشا ساباق بەرۋىمدى سۇرايدى. بىراق فيزيكالىق تۇرعىدا ۇلگەرمەيمىن, ۇيدە شۇعىلدانۋعا كەڭەس بەرۋمەن شەكتەلەمىن. بۇگىنگى جاس بۋىندى بەلگىلى ءبىر نارسەگە كۇشتەپ, قيناپ ۇستاۋعا مۇلدەم كەلمەيدى. وزدەرى قالاعاندىقتان قاتىسادى. دەگەنمەن ءالى دە ءتۇسىندىرۋدى كەرەك ەتەتىن اتا-انالار بار, – دەيدى گ.بيدانقىزى.
شەشىم. جاس پەداگوگتىڭ ايتۋىنشا, بالانىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا جۇيەلى جۇمىس كەرەك. تۇسىندىرۋمەن شەكتەلۋ لايىقتى ناتيجە بەرمەيدى. ايتالىق, پانگە قاتىستى ءبىر ماسەلە – وقۋلىقتىڭ قاتتى كۇردەلىلىگىندە. 5-سىنىپتىڭ باعدارلاماسىنا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى» رومانى ەنگىزىلگەن. ودان ۇزىندىلەر كەلتىرىلگەنىمەن, ءتىلى كۇردەلى شىعارمانى ءتۇسىنۋ وزگە تىلدەگى سىنىپتىڭ بالالارىنا قيىن تيەدى.
– ونىڭ ۇستىنە قازاق ءتىلى ءپانىن قازاق ادەبيەتى پانىمەن بىرىكتىرۋ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياسىن تارىلتقان شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى. بيىل جاقسى جاڭالىقتىڭ شەتى شىعىپ, قۋانىپ وتىرمىز. كەلەسى جىلدان باستاپ ەكى ءپاندى بۇرىنعىداي ەكى بولەك وقىتقالى جاتىر. وسى جۇيە كەرەك. ويتكەنى جوعارىداعى روماننان ءۇزىندى كەلتىرىلگەندە شىعارمانىڭ ءوزى, ودان اۆتورى تۋرالى تۇسىنىك بەرەمىز. بىزگە ادەبيەتتى دە قوسا الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن سىنىپتاردا ەكى ءپان ەكى بولەك وقىتىلادى. ال وزگە تىلدە ءبىلىم الاتىن سىنىپتاردا قازىر بىرگە وقىتىلىپ ءجۇر. ايتپاقشى, جوعارىداعى ەكىنشى كەيىپكەرىڭىزدىڭ ءپان مۇعالىمدەرى ءجيى اۋىساتىندىقتان ءتىل ۇيرەنۋدى قيىن كورەتىنىمەن كەلىسە المايمىن. بالا كەز كەلگەن اداممەن قارىم-قاتىناسقا تۇسە بىلۋگە ءتيىس. مىسالى, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنگەندە سىزگە ءارتۇرلى اكتسەنتتەگى ادامداردى تىڭداتىپ, ءتۇسىنۋدى, ونىمەن سويلەسۋدى تاپسىرادى. سول سەبەپتى مەنىڭشە, ءبىر مۇعالىمگە ۇيرەنىپ قالۋ دۇرىس ەمەس, – دەيدى پەداگوگ.
«قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ءپانى 3 ساعاتتان 2 ساعاتقا قىسقاردى
ماسەلە. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى «قازاق ءتىلى جانە قازاق ادەبيەتى» زەرتحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلجازيرا بەكبولاتقىزى وسى وقۋ جىلىنان باستاپ ۇيعىر, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە وقىتاتىن 7,8,9-سىنىپتاردا «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ءپانى 3 ساعاتتان 2 ساعاتقا قىسقارعانىن ايتتى.
– مەكتەپتەگى وقۋلىقتار مينيسترلىك بەكىتكەن ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىنا نەگىزدەلىپ ازىرلەندى. بۇل باعدارلاما حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي. ال وقۋ جۇكتەمەسىنە ويىسساق, بيىلدان باستاپ ۇيعىر, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە وقىتاتىن 7,8,9-سىنىپتاردا «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ءپانى 3 ساعاتتان 2 ساعاتقا قىسقاردى. ال ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتاردا قازاق ءتىلى بۇرىنعىداي اپتاسىنا 5 رەت ەمەس, 4 رەت وتەدى. مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا بالالاردىڭ وقۋ جۇكتەمەسى كورسەتىلگەن. مىسالى, وسى ستاندارتتا 5-9 سىنىپتاردا اپتالىق وقۋ جۇكتەمەسى 35 ساعاتتان اسپاۋى كەرەك. بيىل «جاھاندىق قۇزىرەتتىلىك», «تسيفرلىق ساۋاتتىلىق» دەگەن پاندەر قوسىلدى. سوندىقتان قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ ساعاتى قىسقاردى. 10-11 سىنىپتاردا قوعامدىق گۋمانيتارلىق باعىتتا ءبىلىم الاتىندار ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ 5 ساعاتى قالادى, ال جاراتىلىستانۋ باعىتىندا 4 ساعاتقا قىسقارعان, – دەيدى گ.بەكبولاتقىزى.
اكادەميا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدە ارنايى فيزيكا-ماتەماتيكا پاندەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مامانداندىرىلعان ليتسەيلەر بار, سونداي وقۋ وشاقتارىندا قازاق ءتىلى ءپانى اپتاسىنا 3-اق ساعات وقىتىلادى. ساعات قىسقارعانىمەن, وتىلەتىن تاقىرىپتار الىنىپ تاستالعان جوق.
ماسەلە. ءبىز ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا بىرنەشە مەكتەپتى ارالاپ, وزگە تىلدە ءبىلىم بەرەتىن سىنىپتارداعى قازاق ءتىلى ساباعىنا قاتىسىپ كوردىك. 5-سىنىپتان 6-سىنىپقا وتكەن وقۋشىلاردىڭ كەيبىرى قازاقشا قويىلعان قاراپايىم سۇراققا جاۋاپ بەرە المايدى. وسى سىنىپتىڭ بالالارى 1-سىنىپتان باستاپ جاڭارتىلعان باعدارلامامەن ءبىلىم الىپ كەلەدى. مۇعالىمى دە ماقتاۋلى, بىلىكتى مامان. وقۋلىق تا حالىقارالىق ستاندارتقا ساي, ادىستەمە دە جاڭاشا. بىراق نەگە 5 جىلدا اپتاسىنا 5 رەت وتكىزىلگەن قازاق ءتىلىن تىم بولماسا تۇسىنەتىن دەڭگەيدە ءبىلىپ شىقپادى؟
ءۋاج. بۇل سۇراعىمىزعا اكادەميانىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى گ.بەكبولاتقىزى:
– ءتىل ۇيرەنۋدىڭ CEFR دەپ اتالاتىن جالپىەۋروپالىق ءتىل قۇزىرەتتىلىگىن باعالاۋ جۇيەسى بار. وسى جۇيە بويىنشا ءتىلدى ءبىلۋدىڭ ا1, ا2, س1, س2 دەيتىن دەڭگەيلەرى بەلگىلەنگەن. وزگە تىلدەردە ءبىلىم الاتىن قازاقستاندىق وقۋشى باستاۋىش سىنىپتا قازاق ءتىلىن ا1, ا2 دەڭگەيى بويىنشا باعدارلامانى بىتىرەدى. ورتا بۋىندا ۆ1, ۆ2 دەڭگەيىندەگى باعدارلامانى مەڭگەرسە, 11-سىنىپتى تامامداعاندا وقۋشىلار س1 دەڭگەيىندە ۇيرەنىپ شىعۋى كەرەك, – دەپ جاۋاپ بەردى.
كۇردەلىدەن قاراپايىمعا قاراي
شەشىم. ءبىز قويىلعان سۇراعىمىزعا اكادەميادان قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الماعاندىقتان, تاۋەلسىز ساراپشىنىڭ جاۋابىنا جۇگىنىپ كوردىك. جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ازىرلەنگەن وقۋلىقتى زەردەلەپ كورگەن, زەرتتەۋشى, فيلولوگ عازيزا باۋىرجانقىزى (اتى-ءجونى وزگەرتىلگەن) جالعان ۇرانمەن شەكتەلىپ جۇرگەنىمىزدى ايتادى.
– بىزدەگى وقۋ باعدارلاماسىندا, ادىستەمەلىك نۇسقاۋ حاتتا CEFR جۇيەسى بويىنشا جالپىەۋروپالىق ستاندارتقا ساي وقىتىپ جاتقانىمىز جايلى جازىلعان. بىراق ءىس جۇزىندە سول دەڭگەيمەن سىنىپتان سىنىپقا ەمتيحان تاپسىرتىپ وتكىزىپ جاتقان جوقپىز. مەكتەپ باعدارلاماسىندا CEFR جۇيەسىن ەنگىزىپ, دەڭگەيدى انىقتايتىن تەستىدەن وتكىزىلسە, مەكتەپ بىتىرۋشىدەن س1 دەڭگەيىن انىقتايتىن سەرتيفيكات تالاپ ەتىلسە, وقۋشىلار دا جانتالاسىپ وقىر ەدى, مۇعالىمدە دە جاۋاپكەرشىلىك ارتادى. ءبىز «CEFR جۇيەسى ارقىلى وقىتامىز» دەگەن جالعان ۇرانمەن شەكتەلىپ ءجۇرمىز. مىسالى, ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن اعىلشىن تىلىنەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەن ءوتىپ, تەست تاپسىرۋ تالاپ ەتىلەدى. قازاق تىلىنەن دە سونداي تالاپ بولۋى قاجەت. مىسالى, CEFR جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن, دەڭگەيلەردى كورسەتەتىن قازتەست بار, بىراق بۇل تەست ءوز فۋنكتسياسىن اتقارا الماي كەلەدى. قوعامدا كوپ شۋ كوتەرىلگەننەن كەيىن عانا بيىل دوكتورانتتارعا قوستى. دوكتورانتۋراعا تۇسۋدەن ۇمىتتىلەر قازىر جانتالاسىپ قازتەست تاپسىرۋعا دايىندالىپ ءجۇر. سونداي تالاپ مەكتەپكە دە ەنگىزىلۋگە ءتيىس, – دەيدى ع.باۋىرجانقىزى.
اعىلشىن تىلىنە قويىلاتىن تالاپ قازاق تىلىنە كەلگەندە دە ساقتالسا دەگەن ساراپشىنىڭ سوزىنەن سوڭ, ءبىر پارادوكس ويعا ورالادى. قازاقستاندا جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنا سايكەس جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى پاندەر (حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا, فيزيكا) وقىتۋ تىلىنە قاراماستان اعىلشىن تىلىندە وقىتىلىپ ءجۇر. ءبىر كەزدەرى قازاقستان تاريحى ءپانىن سىنىپتىڭ, مەكتەپتىڭ وقىتۋ تىلىنە قاراماستان بىردەي قازاقشا وقىتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن. اياقسىز قالدى.
ماسەلە. ال جاڭارتىلعان ءبىلىم ماسەلەسىندەگى ءبىر كەمشىلىك – قوعامدا تالقىلانباي ەنگىزىلگەنىندە.
– ءبىزدىڭ بالالار PISA حالىقارالىق ءبىلىم باعالاۋ كورسەتكىشتەرىندە وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا تومەن ناتيجە كورسەتكەنىن بىلەسىزدەر. وسىنداي حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋ ءۇشىن 2016 جىلدان باستاپ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا كوشتىك. راسىمەن دە, بۇل باعدارلاما حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي, ءجوندى جۇيە. بىراق شەتەلدەردە جاڭا باعدارلامانى ەنگىزۋ ءۇشىن اتا-انالار, وقۋشىلار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, مەملەكەتتىك ورگاندار ارالاسىپ, ماسەلەنى قوعامدىق تالقىلاۋعا سالادى. بىزدە جاڭارتىلعان باعدارلامانى كوپ تالقىعا سالماي ەنگىزىپ جىبەردى. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جوق, باعدارلامانىڭ جاقسى-جامان جاقتارى ايتىلمادى. ءۇش اي جازدا مۇعالىمدەردى اسىعىس وقىتتى, ارتىنشا جاڭا باعدارلامامەن كەتتىك. ءالى كۇنگە دەيىن جاڭا جۇيەنى تولىق تۇسىنبەيتىن مۇعالىمدەر بار. «باياعى ءبىزدىڭ گرامماتيكا, ءسوز تاپتارى قايدا؟ بىزگە بۇرىنعى شىعارما, مازمۇنداما, ديكتانت كەرەك» دەپ بايبالام سالادى. تاقىرىپتى, ءپاندى مەڭگەرتۋ مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. قازىرگى باعدارلاما بالانىڭ كوبىرەك سويلەۋىنە, تىڭداۋىنا, ايتۋىنا, ويىن قاعازعا تۇسىرۋىنە يكەمدەلگەن. تەك ناتيجەنى تالاپ ەتۋ جوق, – دەيدى ع.باۋىرجانقىزى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدى مەكتەپتەن عانا سۇراۋ, تالاپ ەتۋ جەتكىلىكسىز. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى كۇردەلىدەن قاراپايىمعا قاراي جۇرەتىن ۇردىستەن تۇرادى. راسىمەن دە, مەملەكەتتىك گرانتپەن جوعارى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم العىسى كەلەتىن, ودان مەملەكەتتىك مەكەمەگە جۇمىسقا تۇرۋدى كوزدەيتىن, مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن كەز كەلگەن ۇيىمعا قىزمەتكە بارۋدى (مەيلى جوعارى, مەيلى تومەن قىزمەت بولسىن) قالايتىن ازامات ءادىل تەستىلەۋ مەن اشىق سۇحباتتان وتۋگە مىندەتتى بولسا, ونى كورگەن جاس بۋىن قازاق ءتىلى پانىنە زەر سالارى انىق. ويتكەنى جاقسى جۇمىستى, داميتىن ورتانى, ءبىلىمىن جوعارىلاتۋدى كوزدەگەن اتا-اناسى, اپكەسى مەن اعاسى ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋ قانشالىقتى قاجەت ەكەنىن كوزبەن كورىپ وسەدى. الدىڭعى تولقىن دا كەيىنگىلەرگە ايتادى. وتباسىندا ء«بىز قازىر اقشا تولەپ, كۋرسقا جازىلىپ, ۋاقىت جوعالتىپ ۇيرەنىپ ءجۇرمىز. سەن مەكتەپتەگى تەگىن ساباقتى وتكىزىپ الماي, قازاق ءتىلىن ۇيرەن, ماگيستراتۋراعا تۇسەسىڭ, «پالەن» كومپانياعا جۇمىسقا تۇراسىڭ» دەيتىن موتيۆاتسيا ءجيى ايتىلىپ, قۇلاققا قۇيىلار ەدى-اۋ... ۇيدە دە قازاقشا قارىم-قاتىناسقا قاجەتتىلىك تۋار ەدى. دەسەك تە, بۇل تۇبىندە تۋاتىن قاجەتتىلىك ەكەنىنە العاشقى كەيىپكەرىمىزدىڭ جاعدايىنان كوز جەتكىزۋگە بولادى. سەبەبى اكەسى ورىس, اناسى نەمىس ارينا «قازاقشا سويلەڭىزشى» دەپ قيىلىپ تۇرادى. ءيا, ويتكەنى ول دا جالاقىسىنىڭ وسكەنىن, سۇرانىستاعى مامان بولۋدى قالايدى.
تۇيتكىل. ءسوز سوڭىندا سانداردى سويلەتسەك, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ جۋرناليستىك سۇراۋىمىزعا بەرگەن رەسمي جاۋابىنداعى دەرەگى بويىنشا قازاقستاندا 7 550 مەكتەپ بار. ونىڭ ىشىندە 3 800-گە جۋىق وقۋ وشاعى تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. ال قالعان 3 950-ءى – وزگە تىلدەردە (ورىس, وزبەك, ۇيعىر, تاجىك) ءبىلىم بەرەتىن جانە ارالاس تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەر. مينيسترلىك قانداي مەكتەپتە قانشا بالا ءبىلىم الىپ جاتقانى جايلى اقپارات قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا عانا بەلگىلى بولاتىنىن حابارلادى. سوندىقتان ويشا ەسەپتەپ كورەيىك. ءبىر مەكتەپتە 2 مىڭعا جۋىق بالا ءۇش اۋىسىممەن وقىپ جاتسا, ءبىر مەكتەپتە 500-گە جۋىق بالا عانا بولادى. ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ باسىم بولىگى 1 200 جانە 600 بالاعا لايىقتاپ سالىنعان. سوعان سۇيەنىپ ءار وقۋ وشاعىندا ورتا ەسەپپەن 700 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر دەسەك, 4 مىڭعا تارتا وزگە جانە ارالاس تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەردە 2,5 ملن شاماسىندا بالا بار. ءبىز وسىنشاما جاس بۋىنعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرمىز.
تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاعاندا... 2,5 ملن بالا جالپى حالىقتىڭ بولماشى بولىگىن عانا قامتيتىن بولار. بىراق وزگە ۇلتتار مەن شەتەلدىكتەرگە قازاقشا ۇيرەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى جاس بۋىنعا جەتىك مەڭگەرتۋدەن باستالماي ما؟ وسى جەردە وقىرماندا «وزگە ۇلتتار مەن شەتەلدىكتەرگە قازاقشا ۇيرەتۋ ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن قانشالىقتى كەڭەيتەدى؟» دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. انىق دەرەك: دۇنيە جۇزىندە 110 ملن اعىلشىن بار. الايدا الەمدەگى اعىلشىن ءتىلىن قولدانۋشىلاردىڭ سانى ءبىر جارىم ملرد-تان اسادى. سوندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءورىسى ونى ۇيرەنگەن 73 پايىز شەتەلدىك پەن وزگە ۇلتتىڭ ەسەبىنەن كەڭەيگەن. قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى كەڭەيسە, قازاق ءتىلى مەكتەپتەگى ساباقتا عانا قولدانىلاتىن 45 مينۋتتىق ءتىل بولماس ەدى.
