ەكسپورتتاعى شيكىزات ۇلەسىن ازايتۋدىڭ جولى قانداي؟

2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان وزگە ەلدەرگە 52,7 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن ساتقان.

بىراق سول 52 ملرد دوللار­دىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن مۇناي ساتۋدان تۇسكەنىن ەستىگەندە ازداپ قۇلازىپ قالا­مىز.

ەل ەكونوميكاسىن شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋ ماسەلەسى كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل رەتتە پاندەميا كەزىندە ءبىر­شاما ىلگەرىلەدىك. دەسە دە اتقا­رى­لا­تىن جۇمىس ءالى كوپ.

تسيفرلاردى تاعى ءبىر سويلەتىپ الايىق. بىلتىر جالپى كولەمى 65,6 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتاپ, قازىناعا 31,1 ملرد دوللار تۇسكەن. بۇل دەگەنىڭىز – بۇكىل ەكسپورتتىڭ 59 پايىزى. ال جالپى, قازاقستان ەكسپورتىنىڭ 80 پايىزدان استامىن شيكىزاتتىق تاۋارلار قۇراپ تۇر. وسىنىڭ ءوزى ەل ەكونوميكاسىنىڭ جالپى كارتيناسىن ايقىندايدى.

ارينە مۇناي, تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسىنا كەلىپ جاتقاندار جايلى ءسوز باسقا, بىراق شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, ءىرىلى-ۇساقتى فەرمالارعا, اگروونەركاسىپكە ات باسىن بۇراتىن ينۆەستورلاردى باتىل دەمەسكە ءاددىڭىز جوق.

ء«بىزدىڭ ەل شيكىزاتتىق تاۋارلار ەكسپورتىنا تولىقتاي تاۋەلدى. ەكسپورتتاعى مۇناي-گاز, مۇناي ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى – 64 پايىزدى, تاۋ-كەن ونەركاسىبى مەن مەتاللۋرگيا – 23 پايىزدى, بيداي مەن ۇن – 3 پايىزدى, وزگە ونىمدەر 9 پايىزدى قۇ­رايدى. ەگەر ۇزاق مەرزىمدى تاريحي كەزەڭگە قاراساق, وندا 30 جىل ىشىندە ەكسپورت قۇرىلىمىنىڭ مۇلدە وزگەرمەگەنىن با­ي­قايمىز. دەمەك بۇل وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعى­تىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ ەش ناتيجە بەرمەگەنىن كورسەتەدى. بۇل جاقسى ما, جامان با؟ نورۆەگيا مەن يراكتىڭ ەكسپورت قۇرى­لىمىندا دا مۇناي مەن گاز وسىنداي ۇلەسكە يە. بۇل ءبىرى ءۇشىن جاقسىلىق, ءبىرى ءۇشىن قايعى بولدى. 1970 جىلعا دەيىن نورۆەگيادا ءبىر تامشى مۇناي بولماعان, ولار ەۋروپاداعى ەڭ كەدەي ەل ەدى. جارتى عاسىر وتپەي جاتىپ كارى قۇرلىقتىڭ عانا ەمەس, كۇللى الەمنىڭ باي ەلىنە اينالدى. ءبىر قىزىعى, نورۆەگياداعى پەترودوللاردى (مۇنايعا ايىرباستالاتىن دوللار – رەد) شوعىرلاندىرۋ بويىنشا قوردى يراكتان شىققان ادام قۇردى. بالكىم, ماسەلە ەلدىڭ بايلىعىندا ەمەس شىعار. ماسەلە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە ەل بايلىعىن باسقاراتىن دۇرىس ماماندى تاڭداۋدا جاتقان سياقتى», دەپ جازادى تەلەگرامداعى Energy Analytics كانالىنىڭ ساراپشىسى.

ءاسىلى, دامىعان ەلدەردىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى قانداي قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن؟ ولار ەلدى بايىتۋ ءۇشىن اقىلدى ادامداردىڭ ايتقانىن تىڭدايدى. ال اقىلدى كورىنۋ ءۇشىن بايىپ الاتىن قوعامدا العا جىلجۋ بولا ما؟ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جايلى جىل سايىن ەرىنبەگەن شەنەۋنىك ەسەپ جاسايدى. بىراق ناتيجە جوق.

حالىقارالىق دامۋ ورتالىعى ءوسىم لابوراتورياسىنىڭ ديرەكتورى ريكاردو حاۋسمانن قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدا كەدەرگى بولىپ وتىرعان بىرنەشە بارەردى اتاپ وتەدى.

«بىرىنشىدەن, ۇلكەن قاشىقتىقتا جاتقان لوگيستيكا قيىندىعى. مىسالى, باتىس ەلدەرىنە مال جانە ءىرى قارا ونىمدەرىنەن گورى رۋدا نەمەسە ەنەرگيا كوزدەرىن تاسىمالداعان وڭاي. ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ كوپ­تەگەن قالاسى بەلگىلى ءبىر ءوندىرىس سالالارىمەن بايلانىستى. وسىنىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى باسەكەلەستىك تومەندەپ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى تەجەيدى. جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن باسقا دا ءىس-شارالار مەن ىلەسپە قىزمەتتەردى دامىتۋ قاجەت. 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى, 2014-2015 جىلدارداعى ۆاليۋتا داعدارىسى, COVID-19 پاندەمياسى كەزىندەگى لوگيستيكالىق بايلانىستاردىڭ وزگەرۋى جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى گەوساياسي قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان ەنەرگەتيكالىق قۇلدىراۋ ەكسپورت, يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءۇشىن باسقا كوزدەر تابۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى», دەيدى شەتەلدىك ساراپشى Astana Finance Days 2022 فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە.

تاياۋ شىعىس, ورتالىق ازيا بويىنشا IFC (حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى) وڭىرلىك ۆيتسە-پرەزيدەنتى حەلا شەيحروۋ ءوندىرۋشى ەمەس ونەركاسىپكە كەلەتىن جەكە ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.

«قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءارتاراپ­تانۋى ءۇشىن – گەولوگيالىق بارلاۋدى دامىتا وتىرىپ كەيىن جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋگە كوشۋ, قازبالى وتىننىڭ ورنىنا گەوتەرمالدىق ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى دامىتۋ قاجەت. وندىرىستىك سەكتوردى ءارتاراپتاندىرۋ جانە كومىرسۋتەككە تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى. ەكولوگياعا ءمان بەرۋ جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ وتاندىق كوم­پانيالاردىڭ اجىراماس ۇستانىمىنا اي­نالۋعا ءتيىس», دەدى حالىقارالىق ساراپشى.

قازاقستاننىڭ شيكىزاتتى ساتۋعا ما­شىق­تانىپ العانى سونشا, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت بويىنشا ءوز جوسپارىن ورىنداي الار ەمەس. 2021 جىلى سىرتقى نارىققا ۇسى­ناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسى نەبارى 26 ملرد دوللار بولعان. جوسپار بويىنشا 32 ملرد دوللاردىڭ ءونىمى ساتىلۋى كەرەك ەدى.

ساۋدا ساياساتى بويىنشا مامان رۋس­لان سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ مەنتاليتەتى دە ەكسپورتتى دامىتۋ ىسىندە قولبايلاۋ بولىپ تۇر.

ء«وز ءىسىن ەندى باستاعان كوپ كاسىپكەر باستاپقىدا ءوز بيزنەسىن تەك جەرگىلىكتى نارىققا ىڭعايلايدى. ءسويتىپ ولار ءاۋ باس­تان وزدەرىن تار شەڭبەرگە تىعىپ تاستايدى. الەۋەتىم ارتقان كەزدە سىرتقى نارىققا شىعار بولسام, بيزنەس-پروتسەسىمدى دەرەۋ حالىقارالىق ستاندارتقا بەيىمدەپ الامىن دەپ ويلايدى. بىراق بۇل دۇرىس وي ەمەس. ول كەزدە بۇكىل بيزنەس-پروتسەستى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى – ءوندىرىس, ماركەتينگ, وتكىزۋ نارىعى, تاعى باسقا. بىردەن بارلىعىن وزگەرتۋ دەگەنىڭىز – باسى ارتىق شىعىن جانە وتە قيىن. ال كاسىپكەر باسەكەگە قابىلەتتى تاۋا­ر ءوندىرىپ جاتسا وندا وعان كومەكتەسۋ وڭاي بولادى. كاسىپكەر ءوندىرىستى باستاماي تۇرىپ ءونىمدى كىمگە, قالاي ساتىپ, كىممەن باسەكەگە تۇسەرىن بىلۋگە ءتيىس. سوندا عانا ناشار بيزنەس-پروتسەسس, ساپاسىز قاپتاما, جەتكىزۋدىڭ تومەن دەڭگەيى سەكىلدى پروبلەمالار بولمايدى», دەيدى ول.

ەسكە سالايىق, ەلىمىزدە KazakhExport ەكسپورتتىق ساقتاندىرۋ كومپانيا­سى, QazIndustry ەكسپورت جانە يندۋستريا ورتالىعى, سونداي-اق QazTrade ساۋدا سايا­ساتىن دامىتۋ ورتالىعى وتاندىق ەكس­­پورتتاۋشىلارعا قولداۋ كورسەتەدى. جال­­پى, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ شەڭبەرىندە قازاقستاندىق ەكس­پورت­تاۋشىلارعا شىعىنداردىڭ ءبىر بو­لىگىن وتەۋ, ساقتاندىرۋ, كەپىلدىكتەر مەن سۋبسيديالار, سونداي-اق قارجىلىق ەمەس قۇرالدار, قولداۋ باعدارلامالارى, شەتەلدىك ۇيىمداردى تارتۋ ارقىلى قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ شارالارى ۇسى­نىلادى. ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باع­دارلاماسى بويىنشا وتان­دىق ونىمد­ەردى رەسەي, وزبەكستان, ءباا, ساۋد ارابياسى, ازەربايجان ەلدەرىنە تاسىمالداۋ كوزدەلگەن.

مەملەكەت «حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونو­ميكالىق ءوسىم» ۇلتتىق جوباسى بويىنشا 2025 جىلعا تامان شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت قۇنىن 41 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى جوسپارلايدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, الداعى ءۇش جىل كولەمىندە نەگىزگى كاپيتالعا 11 ترلن تەڭگە تارتىلىپ, وڭدەلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 24 ملرد دوللارعا جەتكىزىلمەك. بىزدە قاعاز بەتىنەن شىعىپ شىنايى ءومىر كورىنىسىنە اينالۋ – اسا سيرەك بولاتىن قۇبىلىس. بۇل دا سونداي قيالشىل قاعاز-ەسەپتىڭ ءبىرى بولا ما, الدە عايىپتان تايىپ دايىن ءونىم ەكسپورتى ءوسىپ كەتە مە, ونى ۋاقىت كورسەتەدى.