قابىرعانى قايىستىرعان قايعىلى حابار
جىل باسىنان بەرگى ساربازداردىڭ ولىمىنە قاتىستى قايعىلى جاعدايلار ۇمىتىلا قويعان جوق. كۇنى كەشە تاعى ەكى وقيعا ەلدى شۋلاتتى. ستەپنوگور قالاسىنداعى اسكەري بولىمدە ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتكەرى اسىلىپ قالعان جەرىنەن تابىلدى. «29 شىلدەدە ساعات 21.00 شاماسىندا اۆتوپاركتە كەزەكشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن مەرزىمدى قىزمەتتەگى قاتارداعى سارباز ن.ا.ورازباي كەزەكشىدەن دارەتحاناعا بارۋعا سۇرانعان. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ول اۆتوپارك قويماسىندا اسىلىپ قالعان جەرىنەن تابىلدى», دەلىنگەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ «ورتالىق وڭىرلىك قولباسشىلىعى» تاراتقان رەسمي حابارلامادا.
اۆتوپارك كەزەكشى قىزمەتى دەرەۋ العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتكەن. ودان كەيىن سارباز جەدەل جاردەممەن ستەپنوگور قالاسىنىڭ ورتالىق قالالىق اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلگەنىمەن كوز جۇمدى. 1995 جىلى تۋعان قاتارداعى جاۋىنگەر ورازباي جەتىسۋ وبلىسى قورعانىس ىستەرى جونىندەگى پانفيلوۆ باسقارماسىنان 2021 جىلدىڭ كۇزىندە شاقىرىلعان.
ال 30 شىلدەدە ساعات 05.15-تە اسكەري بولىمگە اعا سەرجانت ا.س.مەرعاليەۆتىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساعانى تۋرالى اقپارات تۇسكەن. ء«مان-جايدى ناقتىلاۋ كەزىندە زايىبىنىڭ تۇنگى ساعات 03.30 شاماسىندا كۇيەۋىنىڭ دەنەسىن ءۇيىنىڭ دارەتحاناسىنان تاۋىپ العانى بەلگىلى بولدى», دەپ حابارلادى ۇلتتىق ۇلان. ارنايى كومەنداتۋرانىڭ قاراۋىل باستىعى اعا سەرجانت ابىلاي سەرىك ۇلى مەرعاليەۆ 1990 جىلى تۋعان, ۇيلەنگەن, ءبىر قىزى بار. ۇلتتىق ۇلان قاتارىندا 2015 جىلدان باستاپ قىزمەت ەتكەن. اتالعان ەكى وقيعاعا قاتىستى ءتيىستى تەرگەۋ شارالارى باستالىپ كەتتى.
بۇعان دەيىن جامبىل وبلىسىندا گۆاردەيسك اسكەري قالاشىعىنداعى گوسپيتالدا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلعان سارباز الىبەك قالبايدىڭ ءولىمى قوعامدى دۇرلىكتىرگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان قاتىستى ءىستىڭ ناقتى سەبەبىن انىقتاۋدى قۇزىرلى ورگاندارعا تاپسىرعان ەدى.
بۇل رەتتە قورعانىس مينيسترلىگى جەكە قۇرامدى جەتكىلىكسىز باقىلاۋ جانە 30212 اسكەري ءبولىمىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى تاراپىنان جۇمىستاعى ولقىلىقتار فاكتىسى بويىنشا قىزمەتتىك تەرگەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, 30212 اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرى جانە وسى ءبولىمنىڭ وقۋ روتاسىنىڭ كومانديرى لاۋازىمىنان شەتتەتىلدى. ودان بولەك, سارباز ولىمىنە بايلانىستى اتالعان اسكەري ءبولىمنىڭ تاعى 3 لاۋازىمدى تۇلعاسى قاتاڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. قورعانىس مينيسترلىگى الىبەك قالبايدىڭ ولىمىنە قاتىستى تەرگەۋ شاراسى ءالى جالعاسىپ جاتقانىن حابارلادى. «30212 اسكەري ءبولىمىنىڭ كادر قۇرامىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قاناعاتتانارلىقسىز ناتيجە كورسەتكەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى ۇيىمداستىرۋ-كادر سيپاتىنداعى شارالاردى ىسكە اسىرا وتىرىپ, 1 اي مەرزىمدە وفيتسەرلىك جانە سەرجانتتىق قۇرامدى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتتەستاتتاۋدان كەيىن بوساعان لاۋازىمدى ورىندارعا كادر جيناۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇرەدى», دەيدى ۆەدومستۆو باسشىلىعى.
وكىنىش ءھام ءوتىنىش
ساربازداردىڭ ءولىمى ۇل تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالاردىڭ جۇيكەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزگەنى راس. قازىر كەز كەلگەن تۇرعىندى توقتاتىپ, «بالاڭىزدى اسكەرگە جىبەرۋگە قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇراڭىزشى. ەشكىم بالاسىن اسكەرگە جىبەرگىسى جوق. قازىرگىدەي حالىقارالىق قاقتىعىستار بەلەڭ العان الماعايىپ زاماندا تەز ارادا اسكەردە ءتارتىپ ورناتىلۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەمەكشى, ءار ساربازدىڭ ءولىمى ءۇشىن شەندىلەر جاۋاپ بەرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتادى جۇرتشىلىق.
حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ سوڭعى ۋاقىتتا اسكەردە ءجيى بولاتىن ساربازداردىڭ ولىمىنە بايلانىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. گەنەرال ازاماتتىق بورىشتىڭ بۇرىنعىداي 2-3 جىل ەمەس, 1 جىلعا قىسقارسا دا ساربازداردىڭ ءولىم-ءجىتىمى توقتاماي تۇرعانىنا كۇيىنىپ وتىر.
– مۇندا بۇكىل كىنا كومانديردەن. ءارى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەيدى. اسكەرگە جىبەرۋ جوسپارىن ميلارىنا قۇيىپ العان. جۇگىرىپ ءجۇرىپ ۆوەنكوماتقا ءتىزىم تاپسىرادى, بولدى. ارى قاراي باقىلاۋ جوق. كوماندير ساربازعا اكە دە, انا دا بولۋى كەرەك. كەيدە ونىڭ كولەڭكەسىندە وزگەلەرى وسىنداي قيتۇرقى ارەكەتكە بارىپ جاتادى. بۇل جاعدايدا دا جاۋاپتى كوماندير بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قازىر كوپ ادام كومانديرلىكتەن قاشىپ جاتىر. مۇنى توقتاتۋ ءۇشىن رەفورما كەرەك. ياعني ول جەردە, ەڭ الدىمەن, كىم بولساڭ دا ءاربىر وپاسىزدىققا كىنالىنى شەنىنە قاراماي جازالاعان ءجون. مەيلى گەنەرال, مەيلى سەرجانت بولسىن, قاتاڭ جازالاۋ قاجەت. ءتىپتى بۇكىل ەلگە كورسەتۋ كەرەك. ءبىلسىن. سول كەزدە اياق تارتادى. بۇل جاعداي توقتايدى, – دەيدى گەنەرال.
جۇرتشىلىقتىڭ جاعىمسىز پىكىرىنە قاتىستى قورعانىس ءمينيسترى رۋسلان جاقسىلىقوۆتىڭ ءوز ءۋاجى بار. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى كەزدەرى جيىلەپ كەتكەن ساربازداردىڭ ولىمىنە اسكەري سالا كىنالى ەمەس. سالاعا جاۋاپتى تۇلعالارعا جالا جاپپاس بۇرىن جاستاردىڭ سۋيتسيدكە بارۋىنىڭ سەبەبىن انىقتاۋ قاجەت.
– ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردىڭ ءوز-وزىنە قول سالۋىنىڭ استارىنا ءۇڭىلۋىمىز قاجەت. مۇنداي جاعدايعا تەك اسكەر نەمەسە اسكەري سالا عانا كىنالى بولمايدى. بوزبالا اسكەري بورىشىن وتەۋگە كەلگەننەن كەيىن ونىڭ ءومىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كومانديرگە جۇكتەلەتىنى ايدان انىق. الايدا ادام اسكەر قاتارىنا جەتىلگەن, تولىسقان كۇيدە, قوعام اراسىنان كەلەدى. ول ءوز ماسەلەلەرىن, جانىن جەگەن پروبلەمالاردى وزىمەن بىرگە ارقالاي كەلۋى مۇمكىن, – دەيدى مينيستر.
بۇل – ءمينيستردىڭ بيىل ماۋسىم ايىندا ايتقان پىكىرى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن ازىرگە وڭ وزگەرىستەر بايقالمايدى. شىلدە ايىنىڭ سوڭىنداعى 2 قايعىلى وقيعا سونىڭ ايقىن دالەلى. تاپسىرما بەرمەي-اق جاعدايدى رەتتەۋگە بولماس پا؟ سونىمەن اسكەردەگى قۇقىقبۇزۋشىلىقتى بولدىرماۋ ماقساتىندا قانداي شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– قر كونستيتۋتسياسىنىڭ 36-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ – ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى» دەپ ايتىلعان. ياعني وتباسىلىق جاعدايعا, قورقاقتىعىنا بايلانىستى بارماي-اق قويسا بولادى دەگەن ءسوز جوق. ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى پارىزى ەكەنىن ۇعۋ كەرەك. بۇل – وتان الدىنداعى, وتباسى الدىنداعى پارىز. اسكەر – سوعىس مايدانى ەمەس, شىڭدالۋ ورتاسى. ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا تۋعان جەردى قورعاي بىلۋگە باۋليتىن ورتا. جىگىتتىك جىگەرى جوعىنان اسكەردەن قاشقاندار وتانىنا ادال قىزمەت ەتە المايتىنى انىق, – دەيدى قورعانىس مينيسترلىگى باسشىلىعى.
وسى ورايدا ۆەدومستۆو باسشىسى قازىر بۇكىل قارۋلى كۇشتەردە قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ شارالارى قولدانىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بارلىق قۇرىلىم ءبىر شاقىرىلىمنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرىنەن جيناقتالادى.
«الىمجەتتىك بارلىق جەردە جويىلعان دەسەك تە بولادى. بارلىق كازارمالار اسكەري ءبولىم بويىنشا كەزەكشىگە شىعارىلعان بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان, بۇل جاعدايدى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساربازدارعا باس جانە وڭىرلىك اسكەري قولباسشىلارى, تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىس بويىنشا ورىنباسارلارىنىڭ ۇيالى تەلەفون نومىرلەرى بەرىلەدى. ول نومىرلەرگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا قوڭىراۋ شالىپ, SMS حابارلاما جازۋعا بولادى. سونداي-اق ءانونيمدى تۇردە حابارلاي الادى. كەلىپ تۇسكەن ءار ءوتىنىش بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى. ەگەر ءتارتىپ بۇزۋشىلىق انىقتالسا, جەدەل شارا قولدانىلىپ, كەمشىلىكتەر جويىلادى», دەيدى مينيستر.
ساۋالعا جاۋاپ
وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا بىرقاتار ءماجىلىس دەپۋتاتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. قىسقاشا توقتالساق, وندا: ء«بىزدىڭ قارۋلى كۇشتەردە ەكى پروبلەما – قاتارداعى جاۋىنگەرلەردىڭ ءزابىر كورۋى, اسكەردىڭ ەل الدىنداعى بەدەلىنىڭ تومەندەۋى بايقالۋدا. بۇل – مەملەكەتتى قورعاۋ سالاسىنداعى جۇيەلى پروبلەما, ازاماتتار مەن اسكەر وكىلدەرى بۇل ماسەلەنى بىرىگىپ شەشۋى قاجەت. ياعني ەلىمىزدەگى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنى قايتا قاراۋ وتە ماڭىزدى!
كوپتەگەن عالىم «ەل, حالىق ساناسىمەن جاسالعان «قوبىلاندى باتىر», «الپامىس باتىر», «قامبار باتىر», «ەر تارعىن» سياقتى باتىرلار جىرىندا ەل تاۋەلسىزدىگىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋ سارىنى ۇستەم», دەپ اتاپ وتەدى. بالالىق شاقتان باتىرلار جىرىنداعى پاتريوتتىق سەزىمدى ارداقتاپ, باتىرلىقتى ماداقتاعان, اقىلدىلىق, پاراساتتىلىق, دوستىق ءتارىزدى ادامگەرشىلىك يگى قاسيەتتەردى دارىپتەيتىن مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپ كەزەڭىندەگى باعدارلاما قاجەت.
قارۋلى كۇشتەر قۇرامىندا اسكەري-پاتريوتتىق جۇمىستى جۇيەلى تۇردە نىعايتىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ قاجەت (ينتەراكتيۆتى مازمۇن, گەيميفيكاتسيا تاسىلدەرى مەن يگروتەحنيكا/يگروپراكتيكا مەحانيزمدەرى). اسكەري وقۋ ورىندارىندا تەمىردەي تارتىپپەن قاتار, ادامگەرشىلىك, باۋىرمالدىق كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى ءتارىزدى. ادامنىڭ تاعدىرىن تىكەلەي شەشەتىن كومانديرلەردىڭ جوعارى مورالدىق-پسيحولوگيالىق دارەجەگە يە بولۋى ماڭىزدى», دەلىنگەن.
ەندى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆتىڭ جاۋابىنا زەر سالساق:
– بالالاردىڭ بويىندا وتانسۇيگىشتىك سەزىمىن قالىپتاستىرۋ, ولاردى تۋعان ولكەگە, ەلىنە جانە ونىڭ تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن تاربيەلەۋ ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە, مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىندا جانە ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىندا قامتىلعان.
ء«بىرتۇتاس ۇلت – ءبىرتۇتاس اسكەر» جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ باعدارلاماسى (بۇدان ءارى – باعدارلاما) ازىرلەنىپ, قورعانىس, ىشكى ىستەر, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن بەكىتىلدى. باعدارلامادا جاستاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋدىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى, جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرى, نىسانالى ينديكاتورلارى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى جانە كۇتىلەتىن ناتيجەلەر ايقىندالعان. باعدارلاما وسكەلەڭ ۇرپاققا اسكەري- پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جاڭا سەرپىن بەرەدى.
قورعانىس مينيسترلىگىمەن ازاماتتاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ قاعيدالارىنىڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. اتالعان جوبا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا اسكەري پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتارتىبىن ايقىندايدى, – دەلىنگەن جاۋاپتا.
اسكەرگە بارعىڭ كەلە مە؟
بۇل ساۋالعا اتا-انالار ناقتى جاۋاپ بەرسە, ەر ازاماتتار بىردەن ويىن ءبىلدىرۋى ەكىتالاي. اسكەرگە مىندەتتىلەردىڭ ستاتيستيكاسىن ساراپتاساق, 60 پايىزى ەنجارلىق نەمەسە قورقاقتىقتان باس تارتسا, 30 پايىزى جارامسىزدىق سەبەبىنەن اسكەرگە بارمايدى ەكەن. تەك 10 پايىزى عانا وزدىگىنەن اسكەرگە بارۋعا سۇراناتىن كورىنەدى. تەگىن جازباۋدى وتىنگەن ارمان ەسىمدى ستۋدەنت قاتارلاسىنىڭ كوبى اسكەردە 1 جىل ۋاقىت جوعالتقانشا, جۇمىس ىستەپ, تابىس تاپقاندى ءتاۋىر كورەتىنىن ايتادى. ول اسكەري بيلەتسىز-اق ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلاتىنىنا سەنىمدى.
– ەلىمىزدەگى اسكەري جۇيە سوناۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەسكى تارتىبىمەن قالىپتاسىپ قالعان. جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. نەلىكتەن اسكەرگە قىزىعۋشىلىقتى وياتاتىنداي جۇيە ويلاپ تاپپاسقا؟ تەلەديداردان, ينتەرنەت جەلىسىنەن بەيبىت زاماندا اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ و دۇنيەگە اتتانعان ازاماتتاردى كورگەندە, اتا-انالار بالاسىن اسكەري بورىشىن وتەۋگە جىبەرۋگە قورقادى. سەنىمنەن گورى كۇدىك باسىم. اسكەرگە بارۋ مىندەت ەكەنىن تۇسىنەمىن. بىراق بارىنشا ىڭعايلى جاعداي جاسالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. جىلى توسەك پەن تاماق ماسەلەسىن مەڭزەپ تۇرعانىم جوق, – دەيدى ارمان.
مىندەتىن ءمىنسىز اتقارىپ كەلگەن سارباز ديدار ءبوتيننىڭ ايتۋىنشا, اسكەردەگى ۋاقىت ۇلكەن ومىرگە نىق قادام باسۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزگەن.
– مەكتەپتە جۇرگەندە-اق تەنتەكتىگىم باسىم بولدى. بەرتىنگە دەيىن بۇزىقتىعىم باسىلمادى. كەز كەلگەن ءىستى اقىلعا سالىپ, ويلانىپ ىستەمەيتىنمىن. جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنبەدىم. اسكەرگە بارعانعا دەيىنگى جانە اسكەردەن كەلگەن ديداردىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. اسكەر مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. ەڭ اۋەلى اتا-انا, باۋىر, تۋىس-دوستارىمنىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسىندىم. ۋاقىتتىڭ قادىرىن ءبىلدىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اسكەر مەنى جاقسى جاققا وزگەرتتى, بۇزىقتىعىم دا قالدى. اسكەرگە بارعانىما قاتتى قۋانامىن. جاستارعا دا اسكەردەن قاشپاۋعا كەڭەس بەرەمىن. ەل بولاشاعى – جىگەرلى جاستاردىڭ قولىندا! – دەيدى ديدار.
ۇلكەن اعالارىمىز اسكەر جايلى اڭگىمە قوزعالسا, وزدەرىنىڭ سول شاقتارىن ەرەكشە ساعىنىشپەن ەسكە الىپ جاتادى. ەكى جىل وزگە مەملەكەتتە پارىزىن وتەگەن «دەمبەلدەرگە» 1 جىلدىق اسكەردەگى قىزىقتارىڭدى ايتىپ تاڭعالدىرا المايسىڭ. بۇرىندارى «اسكەرگە وتپەي قالدى» دەگەن ءسوز جىگىت ءۇشىن ولىممەن تەڭ بولعان. اۋىلدان اسكەري كوميسسارياتقا اتتانعان ءبىر توپ جىگىتتىڭ بارلىعى وتان قورعاۋعا اتتانعانشا اسىق ەدى. قازىرگى جاستار فيزيكالىق تۇرعىدان قۋاتى كەمىگەنى بىلاي تۇرسىن, رۋحاني تۇرعىدان ءالسىز.
قورىتا ايتساق, دەنى ساۋ, اقىل-ويى جەتىلگەن ءاربىر ازامات وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە مىندەتتى. كەلەشەكتىڭ تۇتقاسى بولار ەر ازاماتتارىمىزدىڭ جاسىنان جىگەر-قايراتى تولىسىپ, شيراق قيمىل يەسى اتانۋى وتباسىداعى تاربيەدەن باستاۋ الماق. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىك ۇستايتىن جاستارىمىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىمى بيىك, كۇش-قايراتى تولىق, جىگەرى جالىندى بولعانى جاراسىمدى ەمەس پە؟! جاسىراتىنى جوق, ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا قادام باسقالى ازاماتتاردىڭ كوزقاراسى دا وزگەرە باستادى. پاتريوتتىق تاربيەنى تۇرمىستىق سانا ۇمىتتىردى. ساربازدار ءولىمىنىڭ ءجيى تىركەلۋى دە جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جىبەردى. وسى ورايدا جاڭا قازاقستاندا قورعانىس سالاسىنا دا جاڭا رەفورما قاجەت سياقتى. كوپتىڭ تىلەگى وسىعان سايادى.
