زاڭعار جازۋشى وچەركىنە ارقاۋ ەتكەن قاسيەتتى, تاريحى مول قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا جاتقان كوكجون ولكەسى جانعا دا, مالعا دا جايلى, جەرى قۇنارلى, نەنى ەكسەڭ سودان مول ءونىم بەرەتىن تابيعاتى باي, كورىكتى دە شىرايلى ايماق. تاستار اراسىنان بۇرق-بۇرق قايناپ شىعىپ جاتقان بۇلاقتارىنداعى ءتىس قاريتىن سالقىن دا تازا, ءمولدىر سۋلارى قانداي عاجاپ! ىستىق كۇندە شولدەپ كەلىپ تارتىپ جىبەرسەڭىز, سۇپ-سۋىق ماڭداي تەرىڭىز بۇرق ەتە قالادى. جان راحاتىن سەزىنەسىز.
ەلىمىزدە تىڭ يگەرۋ ناۋقانى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن-اق باستاۋ العانىمەن, 1953 جىلدان ناقتى جۇزەگە اسىرىلدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ وسى جىلعى ماۋسىم پلەنۋمىنان كەيىن كسرو مينيسترلەر كەڭەسى ءوزىنىڭ №1570 قاۋلىسىنا سايكەس ەلىمىزدە تىڭ يگەرۋدىڭ جاڭا شارالارىن قولعا الا باستادى. 1954 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى «رەسپۋبليكادا 1956 جىلدىڭ ەگىنىنە ارناپ, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى ىرىكتەۋ تۋرالى», ال 1954 جىلعى 19 قازاندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى «جامبىل وبلىسىندا جاڭا استىق سوۆحوزدارىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدادى. وسى قاۋلىعا سايكەس جامبىل وبلىسىندا جەر كولەمى 249 مىڭ گەكتار, سونىڭ ىشىندە, استىق ەگۋگە جارامدى 126 مىڭ گەكتار القاپتا جاڭادان ۇيىمداستىرىلاتىن 8 سوۆحوزدى ورنالاستىرۋ بەلگىلەندى. ولار تالاس اۋدانىندا «قاراتاۋ», سارىسۋ اۋدانىندا «تۇركىستان», قورداي اۋدانىندا «قورداي», لۋگوۆوي اۋدانىندا «پودگورنىي», «قوراعاتى», كراسنوگور اۋدانىندا «كراسنوگور», شۋ اۋدانىندا «شوقپار» جانە «دالاقاينار» ەلدى مەكەندەرى ەدى. سارىسۋ اۋدانىنىڭ كوكجون وڭىرىندەگى ءۇشباس, وكتيابر, قاراتاس, ديحان, جدانوۆ كولحوزدارى بىرىكتىرىلىپ, 1954 جىلى استىق وندىرەتىن «تۇركىستان» تىڭ سوۆحوزىنىڭ ىرگەسى قالاندى. كىلەمدەي قۇلپىرعان جازىقتار مەن قىراتتارعا تۇرەن ءتۇسىپ, شىنجىرلى اۋىر تەمىر تۇلپار-تراكتورلار سوقالارىن سۇيرەتىپ سان عاسىر بويى تىنىشتىق قۇشاعىندا جاتقان باي ولكەنى ابىر-دابىر قىلدى.
كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1954 جىلعى 14 قازاندا «زاپاسقا شىعاتىن اسكەري قىزمەتكەرلەردى اۋىلشارۋاشىلىقتارىندا پايدالانۋ تۋرالى» ارنايى قاۋلىسىنا سايكەس تۇركىستان اسكەري وكرۋگىندە ازاماتتىق پارىزىن وتەگەن سولداتتار, وفيتسەرلەر وسى جاڭا شارۋاشىلىقتى تىكەلەي شەفتىك قامقورلىققا الدى. سوندىقتان جاڭا شارۋاشىلىققا «تۇركىستان» اتى بەرىلدى. (قازىر ونىڭ بۇرىنعى ورتالىعى اندرەەۆكا اۋىلى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقتان شىققان العاشقى تاۋ ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرى ءاشىر بۇركىتباەۆتىڭ اتىمەن اتالادى).
شىنىن ايتۋ كەرەك, العاشقى تىڭ يگەرۋشىلەر قاتارىندا تازا جۇرەكتى بەدەلدى كوممۋنيستەر مەن ارمان قۋعان كومسومول جاستار كوپ بولدى. ولارمەن قاباتتاسىپ رەسەيدە, بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا سەندەلىپ جۇمىس تاپپاي جۇرگەن توعىشار جاستار, تۇرمەدەن شىققان, ويدان-قىردان قاشقان بەرەكەسىز جاندار دا جينالدى. نەسىن ايتامىز, «تىڭ كوتەرەمىز» دەگەن ۇرانعا ەلەڭدەپ, ءۇن قوسقان ارمانشىل جاستار قازاقستانعا جۇزدەپ, مىڭداپ, بۇكىل سوستاۆ بولىپ ءار رەسپۋبليكادان اعىلىپ كەلىپ جاتتى.
جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنداعى وبلىستىق «ستاليندىك جول», سارىسۋ اۋداندىق «سوتسياليستىك شارۋا» گازەتتەرىنىڭ 1955 جىلعى تىگىندىلەرىن اقتارىپ, سول جىلدارى سارىسۋ اۋدانىن باسقارىپ, مۇحاڭنىڭ قاسىندا بىرگە بولعان ارداگەر اقساقال امان الپىسباەۆ اعامىزبەن جولىقتىق. امان اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ سارىسۋ اۋدانىنا 1955 جىلدىڭ جاز ايىندا كەلگەن. ول كىسىنىڭ قاسىندا وبلىستى ارالاتۋعا جامبىل وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عاريپجان دوسىمبەكوۆ, وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى عايسا سارمۇرزين ءجۇرىپتى. قۇرمەتتى قوناقتى سارىسۋ اۋدانىنىڭ باسشىلارى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شايماردان قالدىباەۆ, اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى امان الپىسباەۆ, اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يگەن نۇرماحانوۆ, اۋدان پروكۋرورى وسپان ساۋرانباەۆ ءمولدىر سۋلى كوگىلدىر كولمەنىڭ تۇسىندا قارسى الىپ, ءبىراز كۇن ەلدى ارالاتقان. «تۇركىستاننىڭ» ەگىن القابىندا مۇحاڭ ەل-جۇرتپەن اڭگىمەلەسىپ, ەلدىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان.
– قازاقتى الەمگە تانىتقان زاڭعار جازۋشى 1955 جىلى ىسساپارمەن كوكجونعا كەلدى. قالامگەردى اۋدان جانە اۋىل باسشىلارى شولاقتاۋدان كەلەتىن قارا جول بويىندا, اقتوعاي اۋىلىنا تاياۋ كولمە كولىنىڭ تۇسىندا كۇتىپ الدى. س ۇلىكتەي قارا «زيم» ماشيناسى كەلىپ توقتاي قالعاندا, ءدۇيىم حالىق العا لىقسىدى. ماشينا ەسىگى اشىلىپ, كولىكتەن جىميا ك ۇلىپ مۇحاڭ ءتۇستى. قاسىندا وبلىستان ەرگەن بىرنەشە قىزمەتكەر بار. ۇلى جازۋشىنى كورۋگە, قولىن الىپ سالەمدەسۋگە كەلگەن حالىقتا قيساپ جوق. كوپشىلىكتىڭ وزىنە قۇرمەتىن, كوڭىلىن سەزىنگەن جازۋشى قول سوزعانداردىڭ بارىمەن سالەمدەسىپ جاتىر. جينالعاندارعا ريزاشىلىق سەزىمىن بىلدىرگەن مۇحاڭ, تىڭ يگەرۋشىلەرگە دەگەن پارتيا مەن قوعامنىڭ قامقورلىعى, جالپى ۇكىمەتتىڭ ولارعا دەگەن ساياساتىن قوڭىر, اۋەزدى ۇنىمەن قىسقاشا بايانداپ بەردى. ادامدارعا شاپاعات شاشا قارايتىن مەيىرىمدى كوزى, پاراساتتىلىعى, تەرەڭ بىلىمدىلىگى, ۇلاعاتتى سوزدەرى كوپتى ءتانتى ەتتى. سودان كەيىن اۋدان باسشىلارىنىڭ باستاۋىمەن شىرايلى ءۇشباس اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى شىرىمبەت سازىنا تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەرگە بەت الدى, – دەيدى امان الپىسباەۆ اعامىز.
سول ساپارىندا جازۋشى ءۇش كۇن جون وڭىرىندە بولىپ, شارۋاشىلىقتىڭ باسشىلارى مەن ەڭبەككەرلەرمەن كەزدەسىپ, ەگىنجاي مەن دالا قوستارىندا بولىپ, ءمان-جايمەن تانىسىپ, جۇرگەن جەرلەرىنىڭ اتتارىن, ءتىپتى, سول ايماقتا وسكەن شوپتەردىڭ, اڭ-قۇستاردىڭ ءتۇرىن اسىقپاي اق قاعازعا ءتۇسىرىپ, تاۋ-قىراتتاردى ارالاپ, وي تۇيگەن. مۇنداعى شىبىنسىز قوڭىر جازدىڭ, تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى مەن كەرەمەتتىگىنە ىشتەي ريزا بولعان قالامگەر اۋىلدىڭ كونەكوز قاريالارىمەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, كوكجوننىڭ كورىكتى تاۋ شاتقالدارىن تامسانا ارالاپتى. «بايدىبەك» سازىنداعى سۋى مول بۇلاقتاردى, بىتىك وسكەن كوك شالعىننان ات سۇرىنگەنىن كورىپ, ونىڭ توڭىرەگىندەگى اسەم تابيعاتقا تامسانا قاراپ, ەرەكشە اسەرگە بولەنىپتى.
«مەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنىڭ التىن بەسىگى اتانعان كيەلى قاراتاۋدىڭ قۇدىرەتىنە تاڭعالۋدان اجىراي الماي كەلەمىن. بىلە-بىلگەنگە ونىڭ ءار قويناۋى تولعان سىر ەكەن. ساي-سالاسى مىڭ بۇلاق, ءشوبىن تارتساڭ سۋ شىققان قۇتتى ولكە ەكەن, ءپالى. وسى ءبىر جۇرەككە جاقىن ءوڭىردى ارالاي ءجۇرىپ ءجۇز رومان وقىعانداي بولدىم. اناۋ جون ولكەسىندەگى قورعانتوبە, قامىر اۋليە, قاراۋىل توبەلەر, سوزاقتاعى باباتا, قۇمكەنت, شولاققورعان, تۇكتى ءازيز بابا اۋليە... ءبارى-ءبارى قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان تىلسىم دۇنيەلەر. اشىپ قالساڭ تالاي تاريحقا كەنەلەر ەدىك, شىركىن! قولدى ءبىر بوساتىپ الىپ, زەرتتەر مە ەدى؟! جازاتىن, زەرتتەيتىن دۇنيە جەتەرلىك ەكەن...», دەپ ارمانداي اتتانعان ەكەن سۇڭعىلا عالىم-قالامگەر بۇل تاريحى تولىق اشىلماعان, جۇمباققا تولى وڭىردەن. بىراق «كوسەگەنىڭ كوكجونىن, ءۇشباس ايماعىن تاعى بىردە اسىقپاي قونا جاتىپ ارالاسام» دەگەن زاڭعار قالامگەردىڭ ويى ورىندالماي قالدى. ءسىرا, مۇحاڭنىڭ بۇل ارمانىن ىسكە اسىرۋعا ۋاقىت تاپشىلىعى قولبايلاۋ بولعان شىعار.
«سول ءبىزدىڭ وڭىردەن العان اسەرى مەن شابىتىن سۋىتپاي, وبلىس ورتالىعىنداعى «ەڭبەك تۋى» (قازىرگى «اق جول») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بارىپ, «تۇركىستان سولاي تۋعان» وچەركىن ديكتوۆكامەن جازىپ, ونىڭ ءبىر داناسىن وبلىستىق گازەتكە بەرىپ, الماتىعا اتتانىپ كەتىپتى. كوپ ۋاقىت وتپەي ول وچەركى رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە, سول جىلى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ ون ەكىنشى نومىرىندە جاريالانادى. كەيىنىرەك شىعارما كوپتومدىق كىتاپتارىنىڭ 7-ءشى تومىنا ەنگىزىلدى. ءسوز ەتىپ وتىرعان وچەركتە كەلتىرىلگەن كەيىپكەرلەردىڭ كوبى بىزگە تانىس ەسىمدەر, ال ءبىرازىنىڭ اتى-جوندەرى وزگەرتىلىپ الىنعان. مىسالى, سوۆحوز ديرەكتورى گريگوري الەكسەەۆيچ سترۋكوۆ – الەكسەي يۆانوۆيچ ستروگوۆ بولىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى شايماردان قالدىباەۆ ماردان ساندىباەۆ بولىپ اتالسا, مەحانيزاتورلار نوۆيكوۆ, تكاچەنكو اعايىندى فليگلەر, كومسومولدار, تانكيست تسەليگورودتسەۆ, كوكارەۆ, پوپوۆ, پوپراۆكو اناتولي ومىردەگى ءوز اتى-جوندەرىمەن اتالعان.
سول سياقتى سترۋكوۆتار جولدا قار استىنان تاۋىپ الىپ, ءتىرىلتىپ الاتىن «ساداعا» اتالعان اپانىڭ ومىردەگى شىن اتى دا ساقىش – ساقىپجامال. ۆاسيا – ۆاسيلي زاحاروۆيچ ماتايباەۆ تا, ءابىش شوفەر – ءابىش تايكەشوۆ (ول سارىسۋ اۋدانىنداعى العاشقى شوفەرلاردىڭ ۇستازى بولعان). سول سياقتى اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان, شىعارما كەيىپكەرى الپىسباەۆتىڭ ومىردەگى شىن اتى-ءجونى دە سول قالپىندا – امان الپىسباەۆ.
سول جىلدارى اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ كوپ جىل اتالعان ءوڭىردىڭ بىلگىر, قادىرلى ازاماتى جۇماعۇل احاتوۆ قىزمەت ەتتى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ا.ساندىباەۆ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.الپىسباەۆ, سوۆحوزدىڭ العاشقى ديرەكتورى ۆالەنتين سترۋكوۆ, اگرونوم نينا ماتايباەۆا, مەحانيزاتورلار نوۆيكوۆ, ۆ.ز.ماتايباەۆ, پوپوۆ, تكاچەنكو, پوپراۆكو جانە ت.ب. ومىردە بولعان, كوپ جىلدار سول وڭىردە اسا قاجىرلىقپەن ەڭبەك ەتكەن تىڭ يگەرۋشىلەر. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ بالالارى «تۇركىستان» سوۆحوزىندا دۇنيەگە كەلىپ, سول جەردەگى مەكتەپتە ءبىلىم الىپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاقتى. بۇل كۇندەرى ولار ءوسىپ-ءونىپ, ءار وڭىردە, ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ولار ءاردايىم قاراتاۋدىڭ جون ءوڭىرىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى», دەيتىن كوكجون وڭىرىندەگى ءۇشباس اۋىلىنىڭ پەرزەنتى, كوپ جىلدار اۋدان باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان, ەڭبەك ارداگەرى, سارىسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, مارقۇم قۋانىش پارىمبەكوۆ اعامىز.
ۇلى جازۋشى كوكجون ءوڭىرىنىڭ قاتال قىسىن, تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ العاشقى كۇردەلى قادامدارىن, سول كەزدە كەزدەسكەن قيىندىقتاردى بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ەكى جۇرگىنشىنىڭ كوڭىلىنە بۇگىن ەلسىز قۇلازىعان جاپان ءتۇز ءجايى ابدەن ءمالىم. ولار بۇل ماڭنان, بۇگىنگى جولدان ادام مەكەنىن كۇتپەيدى دە. بىراق كوز بەن كوڭىلگە سونشالىق جات, جايىن دۇنيە اسا سۋىق تارتىپ, وراسان وگەيلىك انداتادى. ەكى ۇرتىن مۇزداق كولباسا مەن قارا نانعا كومەيلەتە تولتىرىپ العان نوۆيكوۆ, زورعا سويلەسە دە, بۇل جول مەن جونعا قاتتى نارازىلىعىن ايتادى.
– كۇنشۋاقتى قازاقستان... جاقسى-اق ەكەن, نەسىن ايتاسىڭ!
جولداسى قوستاي ءتۇستى:
– تىم قۇرىسا قوستاناي مەن پاۆلودار وبلىسى بولسا ءبىر ءسارى. فەۆرالدىڭ اياعىندا قازاقستاننىڭ جىلى جاعىندا, جامبىل وبلىسىندا مۇنداي قالىڭ قار, مۇنداي ۇزاق قىس بولار ما؟! – دەدى. نوۆيكوۆتان گورى كوبىرەك بىلەتىن دە تۇسىنەتىن قالپى بار. وزىمەن-ءوزى ويلانا سويلەسكەندەي بولىپ, ءبىراز جايلاردى تاراتىپ ايتىپ كەتتى.
– راس, بيىل «وتىز جىلدان بەرى بولماعان اۋىر قىس بولدى» دەدى ماعان وبلىس قىزمەتكەرلەرى. بۇل جولدىڭ قيىندىعىن كوپ ايتىسىپ ەدى. بىراق سوندا دا, ءدال سەن ەكەۋمىز كورگەندەي, مۇنشالىق قالىڭ قار, مۇندايلىق مەڭىرەۋ دۇنيەنى كۇتكەن ەمەسپىن. ءبىز قازىر «جون» دەگەن جەرگە جەتتىك. وسى جاڭاعى شىققان وردەن بىلاي قاراي, اناۋ ۇزاققا كەتىپ جاتقان جوتا, مىناۋ كولبەپ جاتقان ادىرلار, توبەلەر ءبارى ەندى سول ءبىزدىڭ بولاشاق سوۆحوزدىڭ جەر شەگىنە كىرەدى. بىراق نە كەرەك, ءالى دە, نوۆيكوۆ, ەكەۋمىز الدا تاتاتىن اششى ازاپ كوپ. مىناۋ جۇك, مىناۋ اقىرىن ءجۇرىس, اۋىر جولسىزدىق جاعدايىندا ەكەۋمىز بۇگىن تۇنگە شەيىن الداعى كىشكەنە پۋنكتكە جەتە الامىز دەپ سەنبەيمىن. ودان دا اساي ءتۇس كولباسانى! مايدى جانە مولىراق اسا, بولماسا ءوزىڭنىڭ موتورىڭ دا السىرەپ جۇرمەسىن. «نە گلۋشيت موتور!» ول تراكتورعا عانا ايتىلعان ەمەس! قاجىماسقا, بەرىلمەسكە, توقتاماسقا سەن ەكەۋمىزگە دە ارنالعان ۇران! – دەدى».
ءارى قاراي وچەرك اۆتورى: «...ول ءوزى قازاقستانعا جۇرەردەن بۇرىن جالپى وسى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق جايلارىنان ادەيىلەپ وقىپ العان كوپ كىتاپتار مالىمەتىن ەسكە ءتۇسىردى.
– راس, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, ءتىپتى كوكشەتاۋ, اقمولا وبلىستارىنىڭ ءبارى دە بۇل جاقتاردان سۋىق. قارى قالىڭ, بورانى دا كوپ. بىزدە مىناۋ قار, مىناۋ ۇزاق قىس سيرەك بولاتىن ءجاي! بىراق سونىمەن قاتار ول جاقتا تاۋلار از. سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, كوپ جەرىندە كوكشەتاۋ, اقمولادا تەگىس دالالار مول. وندا تراكتور سەنىڭ تراكتورىڭ كورگەن قورلىق ازاپتى ءدال مۇنداي كورمەيدى. ءبىز سياقتى پويىز ستانساسىنان توقسان كيلومەتر جەرگە ورناعان جانە جولىنىڭ ءبارى تاۋ, وي-شۇڭقىر, تاسقيا, جار-جىرا بولعان سوۆحوز جوق دەۋگە بولادى. نە دەگەن ءسوز؟ ءبىر عانا ۆاگوندى بولاشاق سوۆحوز ورتالىعىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ەكەۋمىز تراكتورمەن بۇگىن ءۇش كۇن سۇيرەپ كەلەمىز! وسى جولدىڭ ءارى جىراقتىق, ءارى وي-شۇڭقىر, تاۋ-تاستى قيىندىقتارى سولتۇستىك قازاقستانداعى سوۆحوزداردا جوق دەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ جايسىز جاعىمىز دەگەنىم وسى. سوندىقتان ءالى دە باسا بەر, نوۆيكوۆ, تارتا بەر! – دەپ, ءوزىنىڭ تەرموسىنداعى ىستىق شايىنىڭ ەڭ سوڭعى كرۋجكەسىن نوۆيكوۆكە توڭكەرە قۇيىپ بەردى.
ءسال تىنىعىپ, تاماقتانىپ بوي جىلىتىپ, سەرگي تۇسكەن قالپىندا اۋىر جولدىڭ جولاۋشىلارى تاعى دا ميمىرت جۇرىسكە باستى. ايازداپ قالعان ماشينا شىقىرلاي شىقىرلاپ, سىقىرلاي كۇتىرلەپ, قالىڭ قاردى جەنتەكتەگەن كۇيدە ەكى جاعىنا ىرشىتا شاپشىتىپ, لاقتىرا وتىرىپ, جوننىڭ كۇدىر جوتاسىمەن باياۋلاپ تارتا بەردى. ب ۇلىڭعىر كۇڭگىرت ساۋلە اراسىندا اينالا ايقىن كورىنبەيدى. سۇرقاي اسپان مەن اقسۇر دالا ۇلاسىپ, كىلەگەي سۇيىق سۇرعىلت ءبىر بوياۋعا باتقان.
جون ماڭى جۇرگىنشىلەرگە تاعى ءبىر تىڭ الەك اكەلە باستادى. بۇرىنعى ويدا, ساي-قولاتتا كەلە جاتقانداي ەمەس, جوتانىڭ ءۇستى قاتتى ىزعىرىق ايازدى جەل اڭقىتۋعا اينالدى. نوۆيكوۆ تراكتوردى جۇرگىزە وتىرا ەندى ءجيى-ءجيى اۋزى-مۇرنىن ۋقالاي بەرمەسە, ۇسىنەتىن ءتارىزى بار. جولداسى جەل وتىنە توڭا باستاعان بەتى-مۇرنىن ساقتاۋ ءۇشىن سىرت اينالىپ, ارقاسىمەن شەگىنە ءجۇرىپ, بەتى-قولىن ۋقالاي بەردى.
جون ءۇستى جاقىندا جاۋعان قارىن قۋعىلايدى. الىس جيەك قانا ەمەس, جاقىن جەرلەردىڭ وزىندە دە يرەك-يرەك كۇرتىكتەر ۇستىندە تۇتىندەي, قۇيىنداي بۇرالىپ شالقي ءتۇسىپ, جاياۋ بوران – اق جورعا جۇرە باستادى.
كۇن انىق ايازدى, جەلدى بوراسىنعا اينالا بەردى. جوننىڭ قارىنىڭ دا بۇرىنعىدان الدەقايدا قالىڭداي تۇسكەنىن نوۆيكوۆ تۇيىلگەن قاباقپەن الىستاپ كەلەدى. ايقىن جول جوق. بۇلاردى باستاپ كەلە جاتقان بىرەر ماشينانىڭ ەسكى سۇرلەۋى عانا. ول كەي جەرلەردە بوران استىندا باسىلىپ قالادى. كەي تۇستاردا ومىرىلعان تومار-تومار قار كەسەكتەرىن, ۇلكەندى-كىشىلى قيىرشىقتارىن كورسەتىپ قويادى. كەشكە دە, تاڭعى ەلەڭ-الاڭدا دا, قازىرگى جاياۋ بوراندا دا جات جولداعى جاتىرقاعىش جولاۋشى-تراكتورشىنى باستاپ كەلە جاتقان سوقىر جول وسى.
جون ەندى ءبىرازدا كەي تۇستاردا جاقپار تاستاردى, قاتپارلى قاتار توبەلەردى, سيرەك بۇتالاردى جيىلەتتى. بوران قارا تاستان دا, قالتىلداعان تىكەندى شەڭگەلدىڭ ءۇستى-باسىنان دا, باۋىرىنان دا ۇيتقىپ ءوتىپ جاتىر. نوۆيكوۆتىڭ كوزى تەك قانا الدا, سوقىر جولدا بولاتىن»...
جازۋشى سۋرەتتەگەن بۇل كورىنىستەر سول كەزدەگى كوكجون ايماعىن كوز الدىڭىزعا كەڭ پولوتنو رەتىندە اكەلەدى. ونى ەرەكشە ءبىر سەزىممەن قابىلدايسىز. راسىن ايتۋ ءلازىم, العاشقى كەزدە توسىن قيىندىقتار از بولمادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ىعىسىپ, سىرتتان كەلگەن «قوناقتارعا» ورىن بەردى. 1954-1955 جىلدارى قىس پەن كوكتەم ايلارىندا سول وڭىردەن 90 شاقىرىم جەردەگى شولاقتاۋ ەلدى مەكەنىنىڭ (قازىرگى قاراتاۋ قالاسى) تەمىرجول بەكەتىنەن قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تراكتور-ماشينالار, سوقالار مەن تۇقىم سەپكىشتەر تاسىلىپ, 1955 جىلى كوكتەمدە ەرلىككە تەڭ قىزۋ ەڭبەك باستالىپ كەتتى. قىسقا مەرزىمدە 4 پاتەرلىك 12 اعاش ءۇي, ەكى پاتەرلىك 6 ءۇي تۇرعىزىلىپ, ۆاگون ۇيلەر مەن پالاتكالار بولاشاق سوۆحوز ورتالىعى بولادى دەگەن اندرەەۆكا اۋلىنا قويىلدى. كوپ ۋاقىت وتپەي ۇيىمداستىرىلعان 6 تراكتور بريگاداسى تىڭ يگەرۋدى باستاپ كەتتى. عاسىرلار بويى موپ-موماقان بولىپ بۇيىعىپ جاتقان ولكە قايناعان ەڭبەك مايدانىنا اينالدى. ارينە كوپشىلىك بولعاسىن, تىڭ يگەرۋشىلەر اراسىندا الاسى دا, قاراسى دا بار ەدى. بىراق العا قويىلعان ۇلى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن 18 ۇلتتى قۇرايتىن تىڭ يگەرۋشىلەر جەرگىلىكتى حالىقپەن تىزە تىرەسە ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى جىلدىڭ وزىندە ون ەكى مىڭ گەكتار جەرگە ارپا-بيداي ەگىلىپ, ءار گەكتار ەگىستىكتەن 20-25 تسەنتنەر ءونىم الىندى. مۇنداي ءونىم بۇرىن وبلىس كولەمىندە بىردە-ءبىر شارۋاشىلىقتا بولماعان ەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى دا بۇل شۇرايلى ءوڭىر وتانىمىزدىڭ قامباسىنا مول استىق قۇيىپ, ەل ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, وسۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى.
وبلىستا 1953 جىلى ەگىس القاپتار كولەمى 428 مىڭ گەكتار بولسا, 1960 جىلى 908 مىڭ گەكتارعا جەتتى. استىقتىڭ جالپى ءتۇسىمى 1954 جىلى 308,1 مىڭ توننادان 1960 جىلى 526,8 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايعان. تاعى ءبىر ەستە ۇستار دەرەك, 1956 جىلى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ميلليارد پۇت استىق مەملەكەتتىك قامباعا قۇيىلدى. بۇعان جامبىلدىق ديحاندار دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, سول جىلى مەملەكەتكە 25 ميلليون پۇت استىق ساتتى.
قارىمدى قالامگەر مۇحاڭنىڭ «تۇركىستان سولاي تۋعان» وچەركىنىڭ جازىلۋ تاريحى وسىنداي. زاڭعار جازۋشىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنداعى قازىنالى قاراتاۋ توسىندەگى كوسەگەنىڭ كوكجونى ايماعىندا ۇيىمداستىرىلعان «تۇركىستان» (قازىرگى ءاشىر بۇركىتباەۆ كەڭشارى) شارۋاشىلىعى تۋرالى جازىلعان شەجىرەگە تەڭ وچەركى سول ءوڭىردىڭ ەڭبەككەرلەرىنە ۇلكەن ماقتانىش, تىڭ يگەرۋشىلەرگە ارناپ سوعىلعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشتەرگە تەڭ ادەمى دۇنيە.
سودان بەرى قانشا جىل وتسە دە زاڭعار جازۋشىنىڭ سول وڭىرگە ارنايى كەلگەنىن, ايتۋلى كوركەم وچەرك جازعانىن تۇركىستاندىقتار (قازىرگى ءا.بۇركىتباەۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى) ءاردايىم ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرادى. جازۋشىنىڭ ەسىمى سول اۋىلداعى ورتا مەكتەپكە بەرىلگەن. ونى جىل سايىن بىرنەشە ونداعان تۇلەك ءبىتىرىپ, بىلىمگە سۋسىنداپ, قاناتتارى قاتايىپ مىنا كەڭ ومىرگە جولداما الادى. بۇل كۇندەرى ولار ءوز جۇرەكتەرى قالاعان ماماندىقتى تاڭداپ, ەلىمىزدىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سول مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ كوپ تۇلەگىنىڭ ءبىرى ەكەنىمدى مەن دە جۇرەگىمنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ەرەكشە ماقتانىشپەن ساقتاپ ءجۇرمىن. ءومىر جالعاسىپ جاتىر...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
