– كامال سەيىتجان ۇلى, ءسىز كىمگە حات ارناساڭىز دا, مەيلى, ول ساياسي قايراتكەر مە, الدە زاڭگەر, بولماسا حيميك, ديپلومات پا, بارلىعىمەن تەڭ دارەجەدە سويلەسىپ, اڭگىمەلەگەن سالاڭىزدى «شەمىشكەشە شاعىپ», ءتورت اياعى تەڭ جورعاداي جوسىلاسىز دا وتىراسىز…
– جۋرناليست ءوزىنىڭ جازام دەگەن وبەكتىسىن الدىن-الا زەرتتەيدى. وعان ىشتەي دايىندالادى. جانە وعان ءوزىنىڭ جەكە دۇنيەتانىمى جان-جاقتى بولسا, ءتىپتى جاقسى. قۇداي بىلەدى, ماعان اڭگىمەلەسۋگە كەلەردە سەن دە مەنىڭ بۇرىندى-سوڭدى قالام تارتقان دۇنيەلەرىمە ءبىر كوز جۇگىرتىپ شىققان شىعارسىڭ.
– ءسىزدىڭ 11 كىتابىڭىزدى ء«سۇزىپ» شىقتىم. وقىرماندارعا وسى كىتاپتارعا كەلۋ جولدارىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل ۇزاق اڭگىمە. دەگەنمەن, «سوزگە ءسوز قايىرماسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن بار, نەگىزگىلەرىن شولىپ ايتۋعا تىرىسايىن… مەنىڭ اكەم سەيىتجان ترويتسكىدە مەدرەسە بىتىرگەن, ورىسشا-قازاقشا بىردەي ساۋاتتى, ءوز زامانىنىڭ سۇڭعىلا ادامى بولدى. ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتەردە ۇستازدىق ەتتى. كوپ شۇقىنىپ وقۋىم, بىلگەنىمدى زەردەلەپ-زەيىندەپ زامانداستارىما ۇسىنۋىم, بالكىم سول كىسىنىڭ تياناقتى تاربيەسىنەن شىعار.
ال قولعا قالام الۋىما سەبەپكەر اۋەلدە گازەت-جۋرنالداردى تۇگىن قويماي قوپارىپ وقۋدان باستالسا, كەيىنىرەكتە ءوزىمنىڭ نەمەرە اعام باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. باۋبەكتىڭ اتاسى بايقوڭىر مەن مەنىڭ اتام سمايىل ءبىر كىسىنىڭ بالالارى بولاتىن.
– كادىمگى اتاقتى پۋبليتسيست باۋبەك بۇلقىشەۆتى ايتىپ وتىرسىز با؟
– ءيا, سول باۋبەك اعانى ايتىپ وتىرمىن. ءوزى ءبىر اسا قياپاتتى, كەلبەتتى ادام ەدى. الماتىدان اۋىلعا كانيكۋلعا كەلگەندە ماعان ويىنشىق اكەلىپ بەرگەنى, قىزىقتاپ اڭگىمەلەسكەنى ەسىمدە قالىپتى. ونىڭ سول كەزدە دە گازەتتەردە ماقالالارى شىعىپ تۇراتىن. وسى كىسىگە ەلىكتەپ, بالكىم, سونداي بولسام دەگەن ءبىر ارمان مەنى دە جەتەلەپ جۋرناليستيكاعا اكەلدى. ءسويتىپ, مەنىڭ بۇكىل ءومىرىم جۋرناليستيكامەن بىتە قايناسىپ كەتتى.
– باۋبەك اعامىزدىڭ مۇقان يمانجانوۆقا مايداننان جازعان حاتىندا: «سەيىتجاننىڭ كىشكەنە بالاسىنان حات الىپ تۇرامىن. ول: «مۇقاڭنىڭ ماقالالارى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» بەتتەرىندە كوپ شىعىپ تۇرادى دەپ جازادى» دەگەن جولدار ءسىز جونىندە ەكەن عوي.
– سولاي. باۋبەك اكە-شەشەسى اشارشىلىقتا قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىزدىڭ ۇيدە ءوستى, فزو-دا وقىدى, كەيىن الماتىعا مۇقان يمانجانوۆپەن وقۋعا بىرگە كەتتى, «لەنينشىل جاستا» بىرگە قىزمەت ىستەدى. ول وتە ىنتالى, جىگەرلى ازامات ەدى. الماتىدا وقىعان اينالاسى 5-6 جىلدا ورىس ءتىلىن سونشالىقتى جەتىك مەڭگەرۋى ونىڭ اسا قابىلەتتى جانە ىزدەنىمپاز ادام بولعانىن كورسەتەدى. سوعىس كەزىندە «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە ورىس تىلىندە جازىلعان 5 ماقالاسىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق قۋات-كۇشى وراسان ەدى. ونى تالعامپاز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قازاقشا اۋدارىپ باستىرعانى تەگىننەن تەگىن ەمەس. باۋبەك بۇلقىشەۆ مەنىڭ رۋحاني ۇستازىم بولدى. كوسەمسوز جانرىنا كەلۋىمە, وندا ءومىر بويى «تۇراقتاپ» قالۋىما ب.بۇلقىشەۆتىڭ يگى اسەرى بولدى. جالپى, ادام جاس كەزىندە تەز اسەرلەنگىش بولادى, ونىڭ كەيدە ادام بولاشاعىنا تۇبەگەيلى باعدار سىلتەۋى دە مۇمكىن.
– ۇلىتاۋدان شىققان سىزدەي ۇلاننىڭ ءومىر باسپالداقتارى قىزىقتىرادى.
– بىزدەر قازىر ءومىردى, زاماندى تەك ەكى ءتۇرلى بوياۋمەن: اق جانە قارامەن انىقتايتىن «اۋراعا» كوشتىك. ادام تاعدىرى, زامانا كەلبەتى تابيعاتتىڭ ءوزى سەكىلدى سان ساپات بوياۋعا تولى. ونى نەگە كورمەيمىز, نەگە بايقامايمىز؟ قازىر كەشەگى كەڭەس زامانىندا بولعان يگىلىكتەر مەن ىزگىلىكتەر جايلى ايتا باستاساڭ, سەن ءبىر ەسكى زاماندى كوكسەگەن, بۇگىنگىگە مۇلدە قارسى, كەرى تارتپا كىسىدەي كورىنەسىڭ. نەگە ءار بوياۋدى ءوز تۇسىمەن ايتپايمىز؟ ءومىردىڭ ءوز بوياۋى بار عوي. ءيا, كەڭەس كەزىندە دە كەدەي, ناشار تۇراتىن ادامدار بولدى.
بىزدەردى, ۇلىتاۋدىڭ ورتا مەكتەبىن تۇڭعىش بىتىرگەن 17 بالانى قاراعاندى وبكومىنىڭ حاتشىسى قابىلداپ:
– ۇلىتاۋ الىس اۋدان, بۇدان جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ ءتۇسىپ جاتقاندار از. سەندەر وقىڭدار, ەلىمىز ءبىلىمدى ازاماتتارعا سۋساپ وتىر, – دەپ اقىل ايتىپ, «وقۋعا تۇسەمىز» دەگەن ءبارىمىزدىڭ ۋادەمىزدى الىپ بارىپ, اتتەستاتىمىزدى قولىمىزعا ۇستاتتى. ءسويتىپ, قاسىمىزعا تاعى دا جەتەكشى مۇعالىمدى قوسىپ بەرىپ, الماتىعا اتتاندىردى. قازىر نەگە سونداي ءبىر قامقورلىقتىڭ ۇشتىعىن كورمەيمىز. مەكتەپتەر كومپيۋتەرلەرگە تولماي-اق قويسىن, بىراق, بىردە-ءبىر بالا وقۋعا تارتىلماي قالماسىن. كومپيۋتەرگە كەتكەن شىعىن بالالاردى ناداندىقتان قۇتقارۋعا جۇمسالسىن. وسى جاعدايلاردى سالىستىرا قاراسام, وتكەن زاماننىڭ وتپەلى كەزەڭنەن گورى جارقىنىراق بوياۋلارى كوبىرەك كوزگە تۇسەدى.
ءبىز اسا قيىندىقپەن وقىدىق. قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ 3-كۋرسىنان كەيىن قاراعاندىنىڭ وبلىستىق گازەتىنەن تاجىريبە الدىم. كۇنى بويى كورگەنىمىزدى قىزمەتكە كەلىپ, قاعازعا تۇسىرگەنىمىزدە ويلارىمىزدىڭ باسى بىرىكپەي, ولاردى وڭدەۋدەن وتكىزگەن ادەبي قىزمەتكەرلەر ابدەن قينالىپ, الەك-شالەگى شىعاتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ جۋرناليست بولدىق, ەندى, مىنە, كىتاپتان سوڭ كىتاپ جازىپ جاتىرمىز.
– سول كەزدە وزىڭىزگە قاتتى اسەر ەتكەن ءبىر وقيعانى ەسىڭىزگە تۇسىرە الاسىز با؟
– 1951 جىلدىڭ قىس ايىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «مۇز ايدىنى» دەگەن حابارىم شىقتى. «اياز سورىپ بەتتەرى الاۋلاعان, ەلەكتر شامدارى سامالاداي جارقىراعان» دەگەن كوتەرىڭكى جولدار بار وندا. اڭگىمە وسى كۇنگى مەدەۋ مۇز ايدىنىنىڭ ورنىنداعى شاعىن سىرعاناق جايلى ەدى. سوعان الدەقانداي بولىپ, كوپكە دەيىن بۋسانىپ ءجۇردىم. سول قىستا ەشكىم تاپسىرما بەرمەسە دە, وزدىگىممەن ورتالىق مۋزەيگە باردىم. وندا قاراعاندى تۋرالى كوپتەگەن ەسكىلىكتى ماتەريالدار, دەرەكتەر بار ەكەن, سونى قورىتىندىلاپ, ماقالا ەتىپ «سوۆەتتىك قاراعاندى» گازەتىنە جولداپ كەلىپ جىبەردىم. ارتىنشا ءوزىمىزدىڭ فاكۋلتەتتىڭ كومسومولدىق توبىندا وسى كۇنگى بەلگىلى جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆ ەكەۋمىزدى, مەنى قاراعاندى جايىنداعى ەسكى تاريحتى قوزعاعانىم ءۇشىن, ەستايدى كەنەسارى كوتەرىلىسى تۋرالى جازعانى ءۇشىن تالقىعا سالدى. ماعان ونشا شۇيلىككەن جوق, ەستايعا كوبىرەك تاياق ءتيدى.
سوندا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزىنىڭ وپىرەم يدەولوگياسىنان كوز جازباي, قىراعىلىقپەن قاراپ وتىرعانىن العاش رەت جان-دۇنيەممەن سەزىندىم, ءتۇسىندىم, تىكسىندىم. كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسى قارا بوياۋلى تۇستارىن بۇگىن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بىراق ءبارىن ورىن-ورنىمەن ايتقانعا نە جەتسىن!
ديپلومدى ورىس تىلىندە قورعادىم. سول كەزدە تىڭ يگەرۋ باستالدى دا, ۇسىنىلعان اسپيرانتۋراعا دا قالماي, «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قاراعاندى مەن اقمولاداعى ءتىلشىسى بولىپ كەتتىم. ءۇش جىلدان سوڭ مەنىڭ ورنىما شەرحان مۇرتازا باردى.
– ەل مويىنداعان, جازعاندارىن جۇرت ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن جۋرناليست بولۋ ءۇشىن جاستاردا قانداي قاسيەت بولۋى كەرەك؟
– ەڭ الدىمەن كەرەگى – تالانت, تەرەڭ ءبىلىم, سوسىن شابىت. مەن شابىتىم كەلمەي, قولىما قالام المايمىن. كەيىن «لەنينشىل جاستىڭ» ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە گازەتكە «الەمدەگى 92 كەرەمەت» اتتى ءبىر بەت ماتەريال دايىندادىم. سول كەزدە «تەحنيكا مولودەجي», «زنانيە سيلا» سەكىلدى جۋرنالداردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقۋىمنىڭ كوپ سەپتىگى ءتيدى. جۇرتشىلىق سول ماقالامدى جاقسى قابىلداپ, كوزگە تۇسە باستادىم.
– ءسىز كينو ونەرى تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىتاپ جازدىڭىز. «قىز جىبەك» سەكىلدى كوركەم فيلم ءتۇسىرۋدىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي 40 سەريالى دەرەكتى فيلم شىعارۋدى ۇيىمداستىردىڭىز...
– مەنىڭ كينوعا كەلۋىم كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە اكىم تارازي, قاليحان ىسقاقوۆ بولىپ, ءبىر كەزدە لەنينگرادتان جەر اۋىپ كەلگەن ۆارشاۆسكي لەۆ يگناتەۆيچتىڭ كينوستسەنارلىق شەبەرحاناسىنان ءتالىم الىپ جۇردىك. ول اسا زيالى, ءبىلىمدار ادام بولاتىن. ءبىر بەلگىلى ادامنىڭ كومەكشىسى بولعان ەكەن. سول كىسىدەن كينوعا بويىمىزدى ۇيرەتىپ العانبىز. كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ناسيحات جونىندەگى حاتشىسى رەتىندە كينەماتوگرافيستەردىڭ پلەنۋمدارىندا دا ءسوز سويلەپ ءجۇردىم. قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى شاكەن ايمانوۆ مەنى جاڭا قۇرىلعان كينوكوميتەتىنە ورىنباسار بولىپ كەلۋگە ۇگىتتەدى. كومسومول جىبەرمەي, اقىرى التى ايدان سوڭ سول شاكەڭنىڭ ارقاسىندا كينوعا كەلدىم. ورىنباسارلىق بيىك لاۋازىمدى قىزمەت قوي. بىراق قاراماعىندا ءبىر عانا «قازاقفيلم» ستۋدياسىنان باسقا ەشتەڭە جوق.
ەندى شاكەن ايمانوۆ ماعان ء«ارى ورىنباسار, ءارى ستۋدياعا ديرەكتور بول» دەي بەردى. سول كەزدە جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين ايداۋدان ورالىپ, كينوستۋديانىڭ ستسەناري القاسىنىڭ مۇشەلىگىنە سۇرانىپ بارعان ەدى. ىلەكەڭ مەن شاكەڭ بىرلەسىپ د.قوناەۆقا كىرىپ, مەنى ء«وزى جاس, قولىنان ءىس كەلەدى, كينونى جاقسى بىلەدى» دەپ ماقتاپ, ديرەكتورلىققا سۇراپ الدى. ول كەزدە مامان رەجيسسەرلەر جوققا ءتان. بۇگىندە اتتارى اۋزىمىزدان تۇسپەيتىن شاكەن ايمانوۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ – قازاق كينوسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى ەدى. ستسەناري جەتىسپەدى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە 23 جازۋشىمەن شارت جاساستىق. كەيبىر جازۋشىلاردىڭ قاسىنا دراماتۋرگتەردى نەمەسە رەجيسسەرلەردى قوسىپ بەرىپ, جۇمىس جاساتقان كەزدەرىمىز ەسىمدە. ءبىزدىڭ ويىمىز: الاتىن قالاماقىسىنىڭ تورتتەن ءبىرىن الدىن-الا اۆتورلاردىڭ قولىنا بەرىپ, باستارىن بايلاپ قويساق, ءتۇبى بىردەڭە شىعار دەگەن ءۇمىت قوي. سودان 7-8 ستسەناري عانا پايداعا استى. ماسكەۋدەن كومەككە ارنايى دراماتۋرگ-ستسەناريستەر دە الدىردىق.
مەنىڭ ەسىمە قازىر «قيلى كەزەڭ» ءفيلمىن قالاي تۇسىرگەنىمىز ورالىپ وتىر. زەيىن شاشكيننىڭ توقاش بوكين تۋرالى كىتابى بويىنشا جازىلعان ستسەناريدى وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. وندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ – ستۋديادا ستسەنارلىق القا مۇشەسى. ول ءبىر اپتانىڭ ىشىندە وسى تاقىرىپ بويىنشا مۇلدە باسقا, جاڭا ستسەناري جازىپ شىقتى. ونى ابدوللا قارساقباەۆ قۇلشىنا ءتۇسىردى. ءفيلمدى ادەيىلەپ كەلىپ كورگەن شىڭعىس ايتماتوۆ:
– «قازاقفيلم» ستۋدياسى شىعارعان فيلمدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ شىرايلىسى, – دەپ باعا بەردى. سوسىن «ەل باسىنا كۇن تۋسا…» كوركەم ءفيلمى.
– وسى ءفيلمدى كورەرمەندەر دە, سىنشىلار دا ورتاقول دۇنيە دەپ باعالادى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟
– اۋەلى فيلم الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكالام تاس جولى» كىتابى بويىنشا تۇسىرىلمەك بولعان. بىراق اۆتورمەن ورتاق ءتىل تابىسا المادىق. ويتكەنى ا.بەك فيلم ستسەناريى تىم قازاقىلانىپ كەتكەن, مەنىڭ كىتابىمدا ولاي ەمەس ەدى دەپ وتىرىپ الدى. ءسويتىپ, ب.مومىش ۇلىنىڭ ءوز كىتاپتارىنان قۇراستىرىلعان ستسەناري ارقىلى كوركەم فيلم دۇنيەگە كەلدى. ستسەناريدى كەزىندە «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» ءفيلمىنىڭ اۆتورى بولعان ۆ.سولوۆەۆ جازدى. بىراق تاقىرىپتى تاپ باسىپ اشا المادى ما, ايتەۋىر, ءفيلمنىڭ سولعىندىعى بۇل جولى رەجيسسەردەن ەمەس, ستسەناريستەن بولدى. ال باۋكەڭدى كادردا كورسەتۋ ول كەزدە ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. ول كىسىگە دەگەن جوعارىداعىلاردىڭ كوزقاراسى ونشا بولمادى عوي. ءتىپتى ءفيلمنىڭ كەيىپكەرى باۋىرجان ەمەس, باسقاشا اتالسىن دەگەن جوعارىدان بولعان ۇسىنىسقا ءماجيت بەگاليننىڭ بىربەتكەي ەرلىگى بولماعاندا توتەپ بەرۋ مۇلدە قيىن ەدى. ول:
– ەگەر كەيىپكەر باۋىرجان دەپ اتالماسا مەن بۇل ءفيلمدى شىعارمايمىن, – دەپ ءبىر-اق كەستى.
«مانشۇك تۋرالى جىر» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازۋعا ماسكەۋلىك اندرەي كونچالوۆسكيگە قولقا سالدىق. ءاي-شايگە كەلمەستەن:
– ەگەر فيلمدە مەنىڭ ايەلىمدى باستى رولگە الساڭدار عانا جازامىن, – دەپ شارت قويدى ول.
– ويباي-اۋ, مانشۇكتى ناتاليا ورىنباساروۆادان ارتىق كىم وينايدى؟ (سول كەزدە ەكەۋى ەرلى-زايىپتى بولاتىن) – دەپ كەلىسە كەتتىك.
ەندى «اتاماننىڭ اقىرى», «قىز جىبەك» سەكىلدى جاقسى فيلمدەر دۇنيەگە كەلە باستادى. ءاسانالى ءاشىموۆ ەكى فيلمدە قاتار ويناۋعا ۇلگەرىپ ءجۇردى. بىرەۋىندە – شادياروۆ, ەكىنشىسىندە – بەكەجان دەگەندەي. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) باستان-اياق قايتادان جازىپ شىقتى. فيلم ءبىر سەرياعا سىيماي, ەكىنشى سەرياسىن شىعارۋعا قارجى تابىلماي قينالعاندا ديمەكەڭ (قوناەۆ) قولما-قول كومەكتەستى.
فيلم ءتۇسىرۋدىڭ, اسىرەسە, فينالى قىزعىلىقتى بولدى. ول – باستى رولدەگى اكتەرلەر مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن قۇمان تاستانبەكوۆتىڭ ۇيلەنۋ تويى ەدى. گازەتتەر «قىز جىبەك پەن تولەگەن قوسىلدى!» دەپ جار سالىپ جاتتى. ال جاستار فيلمدە ءبىر-بىرىنە عاشىقتار ءرولىن ويناپ جۇرگەندىكتەن, ولاردىڭ شىنايى سەزىمدەرى سىرت كوزگە بايقالا بەرمەيتىن. ءسويتىپ, اشەيىندەگى «سىپسىڭ» بۇل جولى اۋىزىن اشىپ قالدى. بىراق وسىلاي بولعانىنا قالىڭ جۇرتشىلىق تالايعى ءبىر ارمانىنا جەتكەندەي شىن جۇرەگىمەن جارىلا قۋاندى.
ءبىر كۇنى ماعان امەن حايداروۆ كەلىپ:
– كامال, سەن «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ – دەدى.
– بىلەمىن, ەرتەگى عوي.
– بىلسەڭ, ماعان سول ەرتەگىنى مۋلتفيلم جاساۋعا اقشا تاۋىپ بەر, – دەيدى.
اقشا قاشان دا جەتپەيدى. ماسكەۋگە دە, ءوزىمىزدىڭ كوميتەتكە دە ايتپاي, ستۋديانىڭ قارجى-جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعىن شاقىرىپ الىپ:
– اناۋ «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرىنا» بولىنگەن قارجىدان ءا.حايداروۆتىڭ مۋلتفيلمىنە 30 مىڭ سوم (ول كەزدە اجەپتاۋىر كوپ اقشا) ءبولىڭىز. ءتۇبى قايتارىمى بولادى, – دەپ تىزەگە سالىپ وتىرىپ, ابەكەڭە قاجەتتى قارجىسىن اپەردىم.
ءا.حايداروۆ ءوزى سۋرەتشى, ءارى ماسكەۋدەن ەكى جىلدىق رەجيسسەرلىك كۋرستى ءبىتىرىپ كەلىپ, بۇرىنعى ديرەكتورعا ءوتىنىشىن وتكىزە الماي سەرگەلدەڭ بولعان ەكەن. بالاشا قۋاندى. ءسويتىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش ءمۋلتفيلمىنىڭ شىعۋىنىڭ دا كۋاسى, سەبەپكەرى بولدىق. بىتكەن ءفيلمدى لەنينگرادتا وتكەن بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالگە شاكەن ايمانوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءماجيت بەگالين بولىپ, ءبارىمىز الىپ باردىق. مۋلتفيلم بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى ورىنىن جەڭىپ الدى. وداقتىق ەكرانعا قابىلداندى, شىعارعان قارجىمىز ەسەلەپ قايتتى.
– كامال سەيىتجان ۇلى, 40 سەريا مەن «تاماشا» تۋرالى ۇمىتىپ باراسىز…
– مەن كينو تۋرالى تالماي ايتا بەرۋگە بارمىن, 40 سەريانىڭ قالاي تۋعانىن ايتسام, كۇلەرسىڭ. سول مەرەيتويدى تەلەديداردا قالاي (مەن ول كەزدە تەلەراديوكوميتەتىنىڭ توراعاسىمىن) اتاپ وتەمىز دەپ ويلانىپ جۇرگەن كەزدە باسىمنان «40» دەگەن سان شىقپاي قويدى. ءبىر ءتۇنى تاڭدا ويانىپ كەتىپ, وسى تۋرالى ويدا جۇرگەن تاقىرىپتاردى تىزبەكتەسەم, سانى 27-28-گە جەتىپ جىعىلدى. كەيدە نەبىر قۇندى ويلاردىڭ وسىلاي ءتۇن ورتاسىندا كەلەتىنى دە بولادى (كۇلدى). قالعانىن تەلەديداردىڭ كوركەمدىك كەڭەسىمەن اقىلداسىپ وتىرىپ, فيلم سانىن 40-قا جەتكىزدىك. ونىڭ 40 سەريالى بولاتىن سەبەبى, سوعىس جىلدارى ماسكەۋدىڭ بۇكىل كينوشەبەرلەرى وسى الماتىدا تۇردى. ءبىزدىڭ ارحيۆىمىزدە ولار تۇسىرگەن كينوحرونيكالار سونشا كوپ, ال, ولاردىڭ ءبارىن پايدالانساق, 40 سەريادان دا اسىپ كەتەتىن ەدى. دەگەنمەن, بۇل دا ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ شىعارماشىلىق كۇش-قايراتىمىزدى, اجار-كەلبەتىمىزدى تانىتقان ءبىر عانيبەتتى ءىس بولدى. تەلەديداردا سول جىلدارى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىققان تالاي-
تالاي جاقسى حابارلار بار ەدى. سونىڭ ەڭ شوقتىقتىسى – ءوزىڭ باستاپ اشقان, لۇقپان ەسەنوۆ 20 جىل بويى تۇتقاسىن ۇستاپ كەلە جاتقان «تاماشا» ويىن-ساۋىق
وتاۋى. سول, ءوزىڭ ايتقانداي, «تاماشانى» جۇرتشىلىققا جەتپەي تۇرىپ, تالاي-تالاي تالقىدان وتكىزەتىنبىز. مارقۇم وسپانحان اۋباكىروۆ:
– كامەكە, جازعان سىقاعىما اۋەلى ءوزىم تىرقىلداپ كۇلە الماسام, باسقالار دا كۇلمەيدى دەپ ەسەپتەپ, جازعاندارىمدى جىرتىپ-جىرتىپ لاقتىرىپ تاستايمىن, – دەۋشى ەدى. سونداي سىقاقتىڭ وزىنە دە سىن كوز كەرەك. «تيسە – تەرەككە, تيمەسە – بۇتاققا», بوراتا بەرۋگە بولمايدى. «تاماشا» – شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ پىكىر بىرلەستىگىنىڭ جەمىسى.
– شەر-اعامەن ەكەۋىڭىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» باسىلعان ماقالالارىڭىز حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن, زامانا شىرايىن شىنايى سۋرەتتەگەن شىعارما بولدى. قازاقستاننىڭ ەكى بىردەي قايراتكەرىنىڭ جانايقايىنا جوعارى جاقتا قۇلاق اسقاندار بار ما؟
– قازىر ول ماقالالار «ەلىم, ساعان ايتام, ەلباسى, سەن دە تىڭدا» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ شىقتى. ءبىزدىڭ ماقالالارىمىز حالىققا وي سالۋ, ەل تىزگىنىن ۇستاعاندارعا قۇلاققاعىس جاساۋ ماقساتىندا ءارى قالامگەر رەتىندە زامانا وزگەرىستەرىنە دەگەن ءوز كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن جازىلدى. جوعارى جاقتاعىلاردىڭ ءبىرازى ول ماقالالاردى وقىعانىنان حاباردارمىز. بىزگە كەرەگى دە سول – قازىرگى جاعداي بارىنشا كۇلبىلتەسىز, اشىق ايتىلۋى كەرەك. ونى باسشىلار دا ءتۇسىنىپ وتىر.
– قازىر نەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز؟
– «قازاق كينوسىنىڭ تاريحى» دەگەن كىتاپتى جازىپ ءبىتىردىم. ەندى «تاڭدامالى قازاق پۋبليتسيستيكاسى» اتتى كىتاپ قۇراستىرىپ جاتىرمىن. بۇعان سوناۋ ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ۇزدىك شىعارمالارى ەنگىزىلمەكشى.
– وتباسىڭىز تۋرالى ايتا وتىرساڭىز.
– جۇبايىم نادليا ناجىمەدەنقىزى شىمانوۆا – ورىس ءتىلى ادىستەمەسىنىڭ مامانى, پروفەسسور. قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ورىس ءتىلىنىڭ وقۋلىعىن بىرنەشە قايتارا شىعارعان. ۇلكەن ۇلىم ءسالىم – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاقتى مۇرات ايتقوجيننىڭ شاكىرتى. قازىر شەتەلدىك «باير» فيرماسىندا جۇمىس ىستەيدى. قىزىم زايرا – كارديولوگ-دارىگەر. شۆەيتساريانىڭ «لياروش» فيرماسىندا قىزمەت ىستەيدى. قازىر ءبىر كونگرەسكە قاتىسۋ ءۇشىن شەتەلگە كەتتى. مارقۇم نۇرلان دەگەن ۇلىمنىڭ قىزى – ءنازيا وسىندا اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋدەن وتكىزىلگەن كونكۋرستان جەڭىپ شىعىپ, امەريكانىڭ ميسسۋري شتاتىندا وقىپ ءجۇر. مەكتەپتە وقيتىن ناريمان, تايىر, مىنا جۇرگەن ءاسيا دەگەن نەمەرەلەرىم بار.
* * *
بالالارىن, نەمەرەلەرىن ايتقاندا كامال سەيىتجان ۇلىنىڭ ءجۇزى جايناپ, جاندانىپ قويا بەردى.
– مىس تا التىن, جەز دە التىن, التىن دا – التىن,
ادامدا سىر بولمايدى ايتىلمايتىن, – دەۋشى ەدى ءبىر اندە. ساعان بۇگىن بار سىرىمدى اعىتتىم, التىنى بولسا الارسىڭ, – دەدى كامال سەيىتجان ۇلى.
قويشىعۇل جىلقىشيەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
اتىراۋ وبلىسى
