ۇكىمەت • 05 شىلدە، 2022

«زاڭداردىڭ ورىندالۋى» ۇعىمىن ەنگىزۋ قاجەت

84 رەت كورسەتىلدى

كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەلەرى قانداي؟ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ، ادامداردىڭ ءومىرىن ساپالى وزگەرتۋ، قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتىن ورنىقتىرۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن قالاي نىعايتامىز؟

بولاشاقتا نە ىستەلۋى كەرەك؟ رە­فە­رەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەردى قۇقىق جۇيەسىندە ودان ءارى ىسكە اسىرۋ – وتە كۇردەلى ءارى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن ءىس. بۇل رەتتە ءبىر تۇزەتۋلەردى، مىسالى، دەپۋتاتتاردىڭ سانى جانە ت.ب. تۋرالى تۇزەتۋلەردى ىسكە اسىرۋ تەك ءتيىستى كونستيتۋتسيالىق جانە وزگە دە زاڭداردا كورسەتىلۋدى تالاپ ەتەدى. باسقا تۇزەتۋلەر تەرەڭ ءتۇسىنۋ، قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ءتيىستى قاعيداتتارىن ازىرلەۋ، كوپتەگەن زاڭ مەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەرگە، سونىڭ ىشىندە شەشىم قابىلداۋ پروتسەستەرىن رەتتەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار دايىنداۋ ارقىلى عانا ءوز الەۋەتىن تولىق اشۋى مۇمكىن.

وسىعان بايلانىستى وسى باپ شەڭ­بەرىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەكى باعىتى – جەردىڭ جانە باسقا دا تابي­عي رەسۋرستاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتە­بەسىن وزگەرتۋ، سونداي-اق پارلامەنتتىڭ قىزمەتى مىسالىندا قازاقستان كونس­تيتۋتسياسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرىنىڭ الەۋەتىن اشۋ تەتىگىن كورسەتكىم كەلەدى.

  1. جەر مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى جەردىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن، ونىڭ جەر قويناۋى مەن باسقا دا تابيعي رەسۋرستارىن وزگەرتۋ بولىپ تابىلادى. ەندى كونستيتۋتسيادا جەر جانە ونىڭ قويناۋى، سۋ، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى، باسقا دا تابيعي رەسۋرستار بۇرىنعىداي «مەملەكەتتىك مەنشىكتە» عانا ەمەس، مەملەكەت مەنشىك قۇقىعىن جۇزەگە اسىراتىن «حالىققا تيەسىلى» ەكەندىگى بەكىتىلگەن.

بۇل تۇزەتۋدى تاريحي ءتۇپ ماتىننەن تىس قاراستىرۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ تاياۋداعى تاريحىمىزدا ءبىز جەر ماسەلەسى اسا وتكىر، ءتىپتى قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن اۋىر بولاتىنىنا كۋا بولدىق. جەر ماسەلەسى بويىنشا پىكىرتالاستار، جەردى شەتەلدىك ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالارعا بەرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى الاڭداۋشىلىق ميتينگىلەر مەن باسقا دا ءسوز سويلەۋلەرگە الىپ كەلدى، بۇل مەملەكەتتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ساتۋعا موراتوري ەنگىزۋىنە اكەلدى.

كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت «حالىقتىڭ جەر مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ مەن­شىك يەسى ەكەندىگى تۋرالى نورمانى كونس­تي­تۋ­تسيادا تۇپكىلىكتى بەكىتۋ ۇلكەن ساياسي ماڭىزعا يە بولاتىنىن، بولاشاقتا كەز كەلگەن اركەلكىلىكتى بولدىرمايتىنىن» اتاپ ءوتتى.

جەر مەن باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردىڭ حالىققا تيەسىلى ەكەندىگى تۋرالى جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ جەردىڭ مەملەكەت مەنشىگىندە ەكەندىگى تۋرالى بۇرىنعى نورمادان نەمەسە مەملەكەتتىك مەنشىكتى «جالپىحالىقتىق» نەمەسە «جالپىحالىقتىق يگىلىك» دەپ جاريالاعان كەڭەس كەزەڭىندەگى كونستيتۋتسيالاردىڭ بىرقاتار نورماسىنان قانداي ايىرما­شىلىعى بار ەكەنىن تالداۋ قاجەت.

كونستيتۋتسياداعى ۇعىمدار ءاردايىم بارلىق باسقا زاڭنامالىق اكتىلەردە جۇمىس ىستەيتىن ۇعىمدارمەن بىردەي بولا بەرمەيدى. مىسالى، قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا حالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى بولىپ تابىلادى جانە ونى تىكەلەي (رەفەرەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى) جۇزەگە اسىرادى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى دەپ بەكىتىلگەن. الايدا سايلاۋ تۋرالى زاڭنامادا «حالىق» سياقتى قۇقىق سۋبەكتىسى جوق. وندا سايلاۋ قۇقىعىنىڭ سۋبەكتىلەرى «ازاماتتار» ەكەنى بەكىتىلگەن. «حالىق» ۇعىمى تەك زاڭدى ەمەس، ساياسي جانە قۇقىقتىق بولىپ تابىلادى جانە وبەكتيۆتى ورتاق مۇددەلەردىڭ باستاپقى تاسىمالداۋشىسى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ەرەكشە بىرلىگىن بىلدىرەدى. ءدال وسى تۇرعىدان كونستيتۋتسيانىڭ «جەر حالىققا تيەسىلى» دەگەن جاڭا ەرەجەسىن دە قاراستىرعان ءجون. بۇل مەنشىك تۋرالى، بىراق مەنشىك قۇقىعى تۋرالى ەمەس، مىسالى، ازاماتتىق جانە باسقا دا قۇقىق سالالارىندا بەلگىلى «وكىلەتتىكتەر تريا­داسى» – يەلەنۋ، پايدالانۋ جانە بيلىك ەتۋ قۇقىقتارى. جەردىڭ كونستيتۋتسيالىق، ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماعىنادا حالىققا تيەسىلى بولۋى جەر حالىقتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى، جەردى پايدالانۋ حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلۋى جانە ونىڭ پايداسىنا اكەلۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار وزىنە تيەسىلى م ۇلىكتىڭ قالاي پايدالانىلاتىنى تۋرالى ءتيىستى اقپاراتتى بىلۋگە جانە الۋعا قۇقىلى. وسىلايشا، حالىققا تيەسىلى بولۋ – بۇل جاي عانا دەكلاراتسيا ەمەس، بۇل وزدەرىنە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قابىلدانعان ناقتى ازاماتتارعا تيەسىلى مەنشىكتى كورسەتەتىن جاڭا ءتاسىل، ولاردىڭ پىكىرىن تابيعي رەسۋرستارعا مەنشىك ماسەلەلەرىن شەشۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت.

مەملەكەت مەنشىك قۇقىعىن حالىق اتىنان جۇزەگە اسىرادى. بۇل جەردە ءبىز مەنشىك قۇقىعى تۋرالى، اتاپ ايتقاندا مەنشىك، پايدالانۋ، بيلىك تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. جاڭا نورمانىڭ ماڭىزدى ايىرماشىلىعى – مەملەكەت كەز كەلگەن باسقا مەنشىك يەسى رەتىندە، زاڭ بويىنشا ء«وز قالاۋى بويىنشا»، ء«وز ەركىمەن جانە قىزىعۋشىلىعىمەن» ارەكەت ەتەدى، بىراق سەنىمدى تۇلعا رەتىندە، حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە، «جالدانعان مەنەدجەر» رەتىندە ارەكەت ەتپەيدى. ەگەر بۇرىن مەملەكەتتىڭ، ونىڭ ورگاندارىنىڭ زاڭ­نامادا بەلگىلەنگەن شەڭبەردە قابىل­دانعان مەملەكەتتىك مەنشىككە قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمى دۇرىس دەپ سانالسا، قازىر باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريى پايدا بولادى. مۇنداي شەشىم حالىقتىڭ مۇددەلەرىنە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟

قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا مەنشىك ونى پايدالانۋ ءبىر مەزگىلدە قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەپ مىندەتتەيدى دەگەن نورما بار. بۇل نورما ورتاق جانە بارلىق مەنشىك يەلەرىنە، سونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك يەلەرىنە دە قاتىستى. الايدا شەنەۋنىكتەردىڭ وسى نورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى كوپتەگەن شەشىمى مەنشىكتى پايدالانۋ ەڭ الدىمەن مەنشىك يەسىنىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەدى، ال قوعامدىق يگىلىككە قىزمەت ەتۋ ەكىنشى رەتتىك سيپاتقا يە دەپ اتاپ كورسەتتى. جەر مەن تابيعي رەسۋرستارعا قاتىستى قازىر «قوعامدىق يگىلىككە»، حالىقتىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتۋ – مەنشىكتى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى، ءتۇيىندى كورسەتكىشى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك، ويتكەنى حالىق بۇل ءسوزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماعىناسىندا مەنشىك يەسى بولىپ تابىلادى.

وسى تۇجىرىمدامالىق كونستيتۋ­تسيالىق تۇزەتۋدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازاماتتىق جانە جەر كودەكستەرىندە، جەر قويناۋى تۋرالى كودەكستە، باسقا دا كوپتەگەن زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە جاڭا نورمالار قابىلدانىپ، قولدانىستاعىلار وزگەرتىلۋگە ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز.

بۇل تۇزەتۋلەر قانداي پراكتيكالىق سالدارعا اكەلۋى ءتيىس؟

سوڭعى جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ۇلكەن ۋچاسكەلەرى ولاردى يگەرمەگەن جەكە «لاتيفۋنديستەرگە» بەرىلدى دەگەن وتكىر ماسەلە تۋىندادى. سونىمەن قاتار اۋىلدا ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىقتارعا ەگىستىك جانە جايىلىمدىق جەرلەر جەتىسپەدى. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە بىرنەشە رەت نازار اۋدارىپ، مۇنداي جەرلەردى الىپ قويۋدى تالاپ ەتىپ، «جەر وندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە تيەسىلى بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ ءوتتى. الايدا ۇكىمەت ەسكى نورماتيۆتىك تاسىلدەر نەگىزىندە وسى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ قولايلى شەشىمدەرىن ازىرلەگەن جوق. سونىمەن قاتار شەنەۋنىكتەر اراسىندا ء«بىر قولدا» قانشا جەر قالدىرۋ كەرەكتىگى – 100 مىڭ گەكتار ما، ودان دا كوپ نەمەسە از با دەگەن پىكىرتالاس پايدا بولدى. جەردى ءبولۋدىڭ وتكىر ماسەلەسىن شەشۋ ساياسي سالاعا، مەدياكەڭىستىككە «اعىلدى». ءيا، ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەلدىك كومپانيالار مەن ازاماتتارعا بەرۋدەن زاڭ جۇزىندە قورعادىق. الايدا بۇل ينۆەستورلاردىڭ، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن، ءونىمدى قايتا وڭدەۋمەن، تىڭايتقىشتار وندىرۋمەن جانە جەتكىزۋمەن جانە ت.ب. بايلانىستى سالالارعا قاتىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى.

جەر قويناۋى سياقتى جەر دە، جەر پايدالانۋشى ونى پايدالانۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى، ورىندالماۋى ونى الىپ قويۋعا اكەپ سوعاتىن جۇمىستار مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ بەلگىلى ءبىر باعدارلاماسىن قابىلداعان جاعدايدا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىمەن بەرىلۋگە ءتيىس. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇرايتىن جەر قويناۋى مەن پايدالى قازبالارعا كەلەتىن بولساق، مۇندا دا تاسىلدەر تۇبە­گەيلى وزگەرۋگە ءتيىس. جەر قويناۋىنىڭ باي­لىعى قازىر قابىلدانعان سالىق، ۇلتتىق قورعا اۋدا­رىمدار جانە ت.ب. سياقتى نىسانداردا عانا ەمەس، تولىعىمەن حالىققا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ءوندىرۋشى سەكتوردان الىناتىن «رەنتا» تىكەلەي ازاماتتاردىڭ ناقتى ساناتتارىنىڭ قاجەت­تىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىت­تا­لاتىن باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەگەن ءجون.

جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان قولدانىستاعى كەلىسىمشارتتاردىڭ ەرە­جەلەرىن ولاردىڭ تۇپكى «بەنەفيتسيارى» – حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قايتا قاراۋ، كەلىسىمشارتتاردى ازىرلەۋگە جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا قاتىسۋ جوققا شىعارىلمايدى.

كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر، ونىڭ ىشىندە جاڭا وزگەرىستەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن، جەردىڭ جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋ، اتاپ ايتقاندا، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىز­مەتىنە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە قاتىستى باسقا دا تۇزەتۋلەردى «ىسكە قوسۋدى» تالاپ ەتەدى. مۇنداي باقىلاۋ تىكەلەي، نەگىزىنەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە، سونداي-اق وكىلدى ورگاندار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرىلادى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ودان ءارى دامىتۋ، ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا، ءوزىن ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا، بيزنەسكە بەرۋ پروتسەسىن جانداندىرۋ قاجەت.

  1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلا­مەنتىنىڭ زاڭ شىعارۋ جانە وزگە دە قىزمەتىن جەتىلدىرۋ

جاڭا كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر، تۇتاستاي العاندا، زاڭنامالىق ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ مەن زاڭ جوبالاۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋ ساتىسىنان باستاپ، زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋعا الىپ كەلۋگە ءتيىس. قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى عانا ەمەس، قالىپتاسقان قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى دا وزگەرۋگە ءتيىس.

پارلامەنت ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى زاڭ­نا­مالىق قىزمەتىندە كوبىنەسە ۇكىمەت ەنگىزگەن زاڭ جوبالارىن «رەداكتسيالاۋ» بويىنشا كۇندەلىكتى جۇمىستارمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر. دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى تارتىبىمەن ەنگىزىلەتىن زاڭ جوبالارى كوبىنەسە سول ۇكىمەتتەن نەمەسە جەكەلەگەن مەملەكەتتىك ورگانداردان كەلەدى، ولار وسىلايشا، «دەپۋتاتتىق» زاڭ جوبالارىنا قولدانىلمايتىن ۇكىمەتتىك زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ مەن ساراپتاۋ جونىندەگى مىندەتتى تالاپتاردى اينالىپ وتۋگە ۇمتىلادى.

مۇنداي جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرۋگە ءتيىس.

پارلامەنت دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعا­رۋ قىزمەتى ارقىلى ونىڭ باستى، ءبىرىنشى كەزەكتەگى فۋنكتسياسى – وكىلدىك فۋنكتسيا­سىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىس. ءبىرىنشى كەزەكتە، زاڭداردا حالىقتىڭ وزەكتى قاجەت­تىلىكتەرىنە ساي كەلەتىن جانە حالىق وكىلدەرى رەتىندە دەپۋتاتتار «رەترانسلياتسيالايتىن» ۇسىنىستاردىڭ، يدەيالار مەن تۇجىرىمدامالاردىڭ كورىنىس تابۋعا ءتيىس.

بۇل رەتتە باستى سالماق پارلامەنت ماجىلىسىنە ءتۇسىپ، زاڭدار سوندا قابىل­دانۋعا ءتيىس. پارلامەنت سەناتى قابىل­دانعان زاڭدى ماقۇلداۋ نەمەسە ما­قۇل­داماۋ ارقىلى كوپ دارەجەدە باقىلاۋ فۋنكتسياسىنا يە بولادى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى بەلگىلەۋ تۋرالى تالابى ءوزىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان ىسكە اسىرىلۋىن تابۋعا ءتيىس. زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر قابىلداناتىن ماسەلەلەر شەڭبەرىن ناقتى اجىراتۋ قاجەت.

جۇرگىزىلىپ جاتقان اكىمشىلىك رەفورما شەڭبەرىندە مەملەكەت مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋعا، ونىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋگە، «اكىمشىلىك قاراۋشىلىقتى» (ديسكرەتسيا­نى) كەڭىنەن ەنگىزۋگە باعىت الدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، بەلگىلى ءبىر شەنەۋنىكتىڭ «قالاۋى» وزبىرلىق پەن زاڭسىزدىققا اينالماۋى ءۇشىن وسى ديسكرەتسيانىڭ ناقتى قۇقىقتىق شەڭبەرىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى.

زاڭداردىڭ ادامدارعا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل، ەڭ الدىمەن، زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىن مونيتورينگتەۋ جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ سالدارىن بولجاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ، زاڭ جوبالارىن دايىنداۋ جونىندەگى قىزمەتتى كاسىبي نەگىزگە اۋىستىرۋ جانە ت.ب.

قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ ما­ڭىزدى نوۆەللالارىنىڭ ءبىرى «حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا، كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا، ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن جاعدايلارعا جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا ۇكىمەت پارلامەنتكە ونىڭ پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا پارلامەنتتىڭ دەرەۋ قاراۋىنا جاتاتىن زاڭ جوبالارىن ەنگىزە الادى» دەپ بەلگىلەيتىن نورما بولىپ تابىلادى. پارلامەنت وسى زاڭدى قابىلداعانعا دەيىن ۇكىمەت زاڭ كۇشى بار ۋاقىتشا نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ء«وز جاۋاپ­كەرشىلىگىمەن» قابىلداۋعا قۇقىلى.

قازىرگى ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر زاڭنامالىق وكىلەتتىكتەر پرەزيدەنتكە ەمەس، ۇكىمەتكە بەرىلەدى، ويتكەنى ول جەدەل مەملەكەتتىك باسقارۋعا جاۋاپتى. ۇكىمەتتىڭ داعدا­رىستى احۋالدارعا دەن قويۋدىڭ جەدەل شارالارى جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى بولادى. جاڭا كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەر مەن «بەرىلگەن زاڭناما» تۋرالى بۇرىنعى نورمالاردىڭ باستى ايىرماشىلىعى – مۇنداي دەلەگاتسيانىڭ ناقتى شەكتەرىن بەلگىلەۋ. ۇكىمەتتىڭ «زاڭ شىعارۋ» فۋنكتسياسى ءابسوليۋتتى دە، ءسوزسىز دە ەمەس ەكەنىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. كونستيتۋتسيالىق نورما ۇكىمەتتىڭ زاڭ كۇشى بار اكتىلەردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە كەز كەلگەن سەبەپپەن قابىلداي الادى دەگەندى بىلدىرمەيدى.

ۇكىمەتتىڭ «زاڭ شىعارۋ» فۋنكتسيا­سىنىڭ بارلىق وسى ايقىن جانە انىق شەكتەۋلەرى اتقارۋشى بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋ فۋنكتسيالارىن «تارتىپ الۋى» تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونى­مەن بىرگە بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعى­نىڭ مۇنداي وكىلەتتىگى وسىنداي قاتاڭ شەكتەۋلى، «ولشەنگەن» شەكتە، اسىرەسە سوڭعى، «جەدەلدەتىلگەن» ۋاقىتتا وتە قا­جەت بولدى.

سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءبىز كورو­نا­ۆيرۋس پاندەمياسىنان تۋىنداعان توتەنشە جاعدايدى، 2022 جىلعى قاڭ­تار­داعى قايعىلى وقيعالاردى، ۋكراي­ناداعى اسكەري ءىس-قيمىلدارعا بايلا­نىستى الەمدىك گەوساياسي جانە ەكونو­مي­كالىق داعدارىستاردى باستان وتكەردىك. ەرەكشە مىندەتتەر ادەتتەگىدەن تىس شە­شىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى كەڭەستە پرە­زيدەنت «مەملەكەتتىك اپپارات شۇعىل تۇردە شۇعىل ارەكەت ەتۋگە ءتيىس» دەپ اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بۇل تۇزەتۋلەر ۇكىمەتكە قاجەتتى اكتىلەردى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، داعدارىس جاعدايىندا جەدەلدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.

سونىمەن قاتار ۇكىمەتتىڭ وكىلەت­تىك­تەرىن ءبىرشاما كەڭەيتۋ باقىلاۋ جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنە سايكەس بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارىنىڭ فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋگە اكەلەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي، «وسىعان بايلانىس­تى پارلامەنتتىڭ قارقىندى جۇمىسى ەرەكشە ماڭىزدى»، ال تۇتاستاي العاندا، پارلامەنتتىڭ ءرولى «جاڭا پاراديگماعا سايكەس» ايتارلىقتاي كۇشەيتىلۋگە ءتيىس.

پارلامەنت قىزمەتىن بۇل «قارقىنداتۋ» جانە ونىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ، ەڭ الدىمەن، كونستيتۋتسيادا نەگىزى قالانعان جانە 2017 جىلى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلگەن پارلامەنتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋدە كورى­نۋى ءتيىس. پارلامەنت زاڭداردى قابىل­داپ قانا قويماي، ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى جانە تۇتاستاي العاندا اتقا­رۋشى بيلىكتىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ بويىن­شا كەڭ وكىلەتتىكتەرگە يە بولۋى كەرەك.

وسىعان بايلانىستى «زاڭداردىڭ ورىندالۋى» ۇعىمىن ەنگىزۋدىڭ، سون­داي-اق زاڭداردا ناقتى، ەگجەي-تەگجەي كري­تەريلەردى (كورسەتكىشتەردى) بەلگىلەۋ­دىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگى تۋىندايدى، ولارعا قول جەتكىزۋ نەمەسە قول جەتكىزبەۋ ناقتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ، جەكەلەگەن شەنەۋنىكتىڭ زاڭنىڭ ورىندالۋىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ ءمانى زاڭنىڭ ءپاسسيۆتى «بۇزىلماۋىندا» ەمەس، زاڭنىڭ قابىلدانۋى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ، جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ، ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە ت.ب. باعىتتالعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ بو­يىنشا بەلسەندى، شىعارماشىلىق قىزمەتتە بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق سوت ۇكىمەتتىڭ جاڭا، ەرەكشە وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداتىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى كەپىلى، سونداي-اق «تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك» جۇيەسى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولاتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولى ساياسي ماسەلەلەردى قۇقىقتىق سالادا شەشۋ تەتىگىنىڭ پايدا بولۋىندا. سوندىقتان سوڭعى جىلدارى ۇلكەن قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان جانە ءتىپتى كوپشىلىك الدىندا ءسوز سويلەۋگە الىپ كەلگەن وزەكتى ماسەلەلەر ەندى كونستيتۋتسيالىق سوتتا شەشىلۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان العاندا كونستيتۋتسيالىق سوت مەملەكەتتىك قۇرى­لىستىڭ وسى كەزەڭىنىڭ باستى ماقساتى قازاق­ستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارت­تىرۋعا دا ىقپال ەتەتىن بولادى.

ارينە، بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سايا­سي پروتسەستىڭ بارلىق تاراپتارىنىڭ بەل­سەندى قاتىسۋى قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. اتاپ ايتقاندا، زاڭدى قوعامداستىققا، عالىم­دارعا جانە پراكتيكامەن اينالىساتىن زاڭگەرلەرگە، ادۆوكاتتارعا، زاڭ كونسۋلتانتتارىنا، نوتاريۋستارعا، مەديا­تورلارعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا نەگىزدەلگەن جانە پراكتيكالىق وزەك­تىلىگى بار ساۋالداردىڭ بەلگىلى ءبىر «پۋلىن» قالىپتاستىرۋدان باستاۋ قاجەت. بۇل جۇمىس جاڭا قازاقستاننىڭ قۇرى­لىسىنداعى بەلگىلەنگەن رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋدى جەدەلدەتە الار ەدى.

 

قاناتبەك سافينوۆ،

پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما،

سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ حاتشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

اباي مۇراسى اسقاقتادى

اباي • بۇگىن، 00:04

ۇلتتىق مەرەكە

اباي • بۇگىن، 00:02

ەت ماسەلەسىنە ەپ كەرەك

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:01

ۇلت ۇستازى جانە باتپاقتى مەكتەبى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

جاۋىنگەر جىر

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار