ەكولوگيا • 04 شىلدە، 2022

الاكول لاستانباسىن دەسەك...

1530 رەت كورسەتىلدى

الاكول – ەلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى. كورەر كوزگە كوركەم كوكپەڭبەك كول بەتى كوڭىلدى قىتىقتاپ، ايدىننان ەسكەن اق سامال جان-دۇنيەڭىزگە ايرىقشا باراقات سىيلايدى، اق جال تولقىنعا جاناي ۇشقان اق شاعالالار سەزىمدى قىتىقتايدى، كۇن قىزدىرعان قۇم­نىڭ ىستىعى سۇيەگىڭىزگە دەيىن ءسىڭىپ بويدى بالقىتادى، جەڭىل عانا تۇزدى سۋ سانسىراعان سانانى دا، قالجى­راعان ءتاندى دە سەرگىتەدى. از كۇندە قۇر اتتاي قۋناق قاعىپ، كۇش-قۋات جيناپ شىعا كەلەسىز. بۇل – تارباعاتاي مەن بارلىق جوتالارىنىڭ، توقتا تاۋىنىڭ ورتاسىنداعى تابيعاتتىڭ تاماشا تارتۋى.

الايدا جەر-انانىڭ وسى ساف سۋىنان ايى­رىلىپ قالۋىمىز وپ-وڭاي. البەتتە، ۇشى-قيىرسىز ۇلان-بايتاق كول سۋى ءبىر مەزەتتە بۋلانىپ ۇشىپ كەتپەيدى، بىراق سوڭعى جىلدارى كول جاعالاۋىنا كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگىنەن رەكرەاتسيالىق ايماق قاتتى لاستانىپ جاتىر. وعان كولگە بارعان كەز كەلگەن ءتۋريستىڭ بايىپپەن جان-جاعىنا قاراپ-اق كوز جەتكىزۋىنە بولادى. سوڭعى جىلدارى الاكول جاعالاۋى كوپ وزگەردى. سۇرانىستىڭ وسكەندىگى بولار، اسىرەسە قوناقۇيلەر كوپتەپ سالىندى. ءالى دە سالىنىپ جاتىر. رەكرەاتسيالىق اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى ءبىرشاما قالىپتاسىپ قالدى. قىدىرىستايتىن كوشەلەر جوندەلدى. بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ىلگەرىلەۋ بار. دەسە دە بۇرىنعىداي ەمەس، كولگە بارۋشىلاردىڭ دەمالىپ ەمەس، اۋىرىپ قايتاتىنىن ءجيى ەستيمىز. ءيا، كول سۋى مينەرالدى، تۇزدى، كۇن كوزى دە ىستىق. بىراق ادامداردىڭ سۋدى كوتەرە الماۋىنىڭ باسقا سەبەبى بولۋى ابدەن مۇمكىن...

ءبىرىنشى تۇيتكىل، جاعالاۋدا ورتالىقتان­دىرىلعان كارىز جۇيەسىنىڭ جوقتىعى بولىپ وتىر. 200-دەن استام دەمالىس ۇيلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك جۋىندى-شايىندى لاس سۋدى شۇڭقىرعا جينايدى. ال جاعالاۋ اۋماعىنىڭ جەر قىرتىسى وتە جۇقا. كۇرەك بويى قازساڭىز جەراستى سۋى شىعىپ كەتەدى. ال جۇزدەگەن تىنىعۋشى جاتقان دەمالىس ۇيلەرىنىڭ قولدان لەكەرلەپ قازعان شۇڭقىرلارى تەز تولىپ كەتەدى. ونى سورىپ الاتىن تەحنيكالار جەتكىلىكسىز. لاس سۋدى سورىپ العان كۇننىڭ وزىندە وعان قىزمەت كورسەتۋشى تەحنيكالاردىڭ قىزمەتىنە تولىق باقىلاۋ جوق. بۇل دەگەنىمىز اجەتحانا مەن جۋىندى-شايىندى سۋلاردىڭ كول سۋىنا قوسىل­ماۋىنا ەشكىمنىڭ كەپىلدىك بەرمەيتىنىن كورسە­تەدى. ءتىپتى اۋلاقتاۋ اپارىپ توككەننىڭ وزىندە جاڭبىر، ەرىگەن قار سۋىمەن دە كولدىڭ قا­زان­شۇڭقىرىنا كەلىپ قۇيىلاتىنى انىق. ال جەراستىنا سىڭگەنى جەراستى سۋى ارقىلى تاعى دا كولگە كەلەدى. مىنە، بۇل الداعى از جىلدا الاكول­دىڭ ايرىقشا مينەرالدى سۋىنا ءتونىپ تۇر­عان اپاتتى بىلدىرەدى. وسى احۋالدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە كول جاعالاۋىنداعى دەمالىس ۇيلە­رىن تۇگەل قامتيتىن ورتالىقتاندىرىلعان كا­رىز جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ قاجەت.

بىلتىر بۇل جايتتى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا مي­نيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىنا جەتكىزگەن ەدىك. الايدا ۆەدومستۆو باسشىسى اۋىسىپ كەت­كەن سوڭ ساۋالىمىزدىڭ سوڭى سيىر­قۇيىمشاقتانىپ كىلت ءۇزىلدى. كەيىن الەۋ­مەتتىك جەلىگە جاريالاعان جازبامىزعا وبلىس اكىم­دىگى دە ءۇن قاتپادى. ايتپەسە، الەۋمەت­تىك جەلى­­دە قاۋزاعان ماسەلەگە تابيعاتقا جاناشىر وقىرماندارىمىزدىڭ كوپشىلىگى قولداۋ بىل­دىرگەن-ءدى.

«كارىز جۇيەسى قولعا الىنباعان الاكول ايماعى اپاتتى جاعدايدا ەكەن. جىل سايىن ميلليونداعان ادام الاكولگە دەمالۋعا بارادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كارىز جۇيەسى جوق بولسا الاكولدە نە قاسيەت قالدى؟ ءبىز نەگە وزگە جۇرت سياقتى بار دۇنيەمىزدى ۇقساتا المايمىز؟ الاكول مينەرالعا وتە باي، قازاقستاندا مۇنداي كول جوق! الاكولدەي ايماققا سەپتيكتىڭ قاۋقارى جەتە مە؟ بۇل دابىل قاعۋدى تالاپ ەتەتىن جاعداي»، دەگەن پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆا.

ەكىنشى تۇيتكىل، جاعالاۋداعى دەمالۋ، شومىلۋ مادەنيەتىنىڭ وتە تومەندىگىندە. ەرتە كوكتەمدە تۋريستىك ماۋسىمنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماقساتىندا كول تابانىن تازالاعان سۇڭگۋىرلەر سۋ استىنان قاپتاعان تەمىر-تەرسەك، بوساعان قۇمىرالار مەن شىرماتىلعان اۋلاردى الىپ شىقتى. ىلكىدە كول جاعاسىندا ەڭكىش تارتقان ءبىر كەيۋانا ءار دەمالۋشىعا بارىپ، بۇل جەردىڭ قابانبايداي باتىر تۋعان توپىراق ەكەنىن، بابالاردىڭ قانمەن قورعاعان جەرىن لاستاماۋعا ۇندەيتىنى ءالى كوز الدىمىزدا. قازىر كول جاعالاۋىن كوممۋنالدىق تازالىق مەكەمەسى ۇدايى تازالاپ تۇرادى. بىراق تىنىعۋشىلاردىڭ ءتۇرلى زاتتارى سۋ استىندا قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى جازعى جەمىس-جيدەك، قاۋىن-قاربىزدىڭ قالدىعىن دا جاعالاۋدا قالدىرىپ كەتەتىن جاۋاپسىز تۋريستەر بارشىلىق. بۇل قالدىقتاردى تولقىن سۋى ايدىنعا الىپ كەتەدى. كول سۋى وسىلاي دا لاستانادى.

الاكول – ەڭ اۋەلى قورىق، ءۇش جىل بۇرىن مۇندا تارباعاتاي ۇلتتىق تابيعي پاركى دە قۇرىلدى. سوندىقتان ەڭ باستىسى، قورشاعان ورتانىڭ ساف كۇيىن ساقتاۋعا نازار اۋدارۋ كەرەك. جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ الدىمەن اتقارار جۇمىسى الاكول­دەن باستالسا، قانەكي!..

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار