قازاقستان • 29 ماۋسىم، 2022

اەس قازاقستاندى قالاي وزگەرتەدى؟

69 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى كەزدە قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسىن جاڭارتۋ، ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىمىزدى تالداۋ، بولاشاقتا جاڭا قۋات كوزدەرىن الاتىن تەحنولوگيالاردى زەردەلەۋ جانە اەس سالۋ ماسەلەسى كۇن وتكەن سايىن قوعامنىڭ اشىق تالقىلاۋىنا شىعىپ جاتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «تۇپتەپ كەلگەندە، ءبىز بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى شەشىمگە كەلەمىز»، دەگەن بولاتىن.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

بۇعان دەيىن ەل پرەزيدەنتى XVII وڭىر­ارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا «مەن 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بويىنشا بەيتاراپتىققا جەتۋدى ماقسات ەتىپ قويدىم. ءبىزدىڭ ەلدىڭ حالقى مەن ەكونوميكاسى ءوسىپ كەلەدى، ال ول ءۇشىن ەنەرگيانىڭ ماڭىزى زور. كومىر ءوندىرۋ ءداۋىرىنىڭ بىرتىندەپ قۇلدىراۋىمەن، سەنىمدى نەگىزگى ەنەرگيا ءوندىرۋ كوزدەرى تۋرالى ويلانۋعا ءماجبۇر بولامىز. 2030 جىلعا قاراي قازاق­ستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى تۋىن­دايدى. الەمدىك تاجىريبە ەڭ وڭتايلى جول­دى ۇسىنادى. بۇل – بەيبىت اتوم. ءيا، وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان وسى ماسەلەنى ۇتىم­دى شەشە ءبىلۋىمىز كەرەك، سان الۋان بولجام مەن ەموتسياعا جول بەرمەيىك»، دەگەن ەدى.

سونىمەن قاتار وسى ۇستانىمدى 2021 جىلى شىعىس ەكونوميكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە دە ناقتىلادى. ال بيىل 9 ماۋسىم كۇنى شەتەل ينۆەستورلارىمەن كەزدەسۋىندە ماسەلەنى اشىق ايتتى. ءتىپتى ونىڭ قاي جەردە سالىناتىنى تۋرالى دا شەشىمدەر قابىلدانعانىن جەتكىزدى. ارينە، مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەنى جايدان-جاي كوتەرىپ وتىرعان جوق. بار ماسەلە تاپشىلىق دەگەننەن باس­تالادى. ويتكەنى دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن باستاپ كوپتەگەن ءىرى قارجى ورتالىعى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتىپ جاتىر. وعان قوسا، 2021 جىلدان باستاپ كومىرتەكتەن بولىنەتىن قالدىقتار ءۇشىن سالىق پەن ايىپپۇل كولەمى دە ارتتى.

ال ەلىمىزدە قۋات ءوندىرۋدىڭ 74%-ى كومىر ستانسالارىمەن بايلانىستى. ەلدەگى بۇكىل قالدىقتاردىڭ 40 پايىزدان استامىن اۋاعا شىعاراتىن كومىر ستانسالارى سولتۇستىكتەگى ءىرى قالالاردا ورنالاسقان. سونداي-اق ولار كوپ جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ستانسالار. توزىعى دا جەتكەن جانە زاما­ناۋي تالاپتاردى قاناعاتتاندىرا المايدى.

قازىر ەلىمىزدە شامامەن 19 مىڭ مۆت ەلەكتر قۋاتىن 204 ستانسا ءوندىرىپ جاتىر ەكەن. بىراق ساراپشىلار 2027 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 2،4 پايىزعا ارتادى دەپ بولجاپ وتىر. دەمەك، كوپ ۇزاماي ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەۋشىلىگى پايدا بولۋى ىقتيمال. ال 5 جىلدا 5 مىڭ مۆت ۇلەس قوسقان جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارى تاۋلىكتىڭ كەيبىر ساتتەرىندە ەنەرگيانىڭ جەتىسپەيتىن ورىندارىن عانا تولتىرا الادى. مىسالى، ءوزىنىڭ ورگانيكالىق وتىنى جوق فرانتسيا، بەلگيا، شۆەتسيا، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، فينليانديادا اتوم ستان­سالارىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى نەگىزگى كوزگە اينالىپ، ەنەر­گەتيكالىق تۇراقتىلىق پەن تابىستى ەكونوميكالىق دامۋدى قام­تاماسىز ەتىپ وتىرعانى راس.

اقيقاتىن ايتۋ ماڭىزدى، ءبىزدىڭ قوعام اتوم ەنەرگەتيكاسىن قابىلداۋعا ءالى دە دايىن ەمەس. اەس-كە بايلانىس­تى قوعامدا قالىپتاسقان ۇرەي بار. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. الايدا ساراپ­شىلار ازاماتتىق ەنەرگەتيكا تۇر­عىسىنان قاراعاندا بۇگىنگى تەحنولوگيادا ۇلكەن تاۋەكەلدەر جوق ەكە­نىن ايتىپ ءجۇر. البەتتە، چەرنوبىل وقيعاسى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىردى. 36 جىل وتسە دە حالقىمىز «بەيبىت اتوم» نەمەسە اتوم ەنەرگياسى تۋرالى ايتقاندا، الدىمەن، چەرنوبىلدەگى اپاتتى ەسكە الادى. سول اپاتتان سوڭ ەداۋىر اتوم جوبالارى توقتاتىلىپ، اتوم سالاسىنىڭ دامۋى ايتار­لىق­تاي باياۋلادى. ال اتالعان اپات­تىڭ سالدارى زەردەلەندى. قاۋىپسىز­دىك جۇيەسىنىڭ بارلىق كومپونەنتىنە دەگەن كوزقاراس، سونىڭ ىشىندە رەاكتورلاردى قايتا قۇرۋ جانە جەتىلدىرۋ جونىندەگى الەمدىك تاجىريبەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قارالدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس-تە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىن­دە كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ياعني اپاتتان كەيىن تەحنيكالىق جانە ۇيىم­داستىرۋشىلىق شەشىمدەر جەدەل قابىلداندى، ال 1987-1991 جىلدار ارالىعىندا قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن كۇشەيتۋ ءىسى جۇرگىزىلدى. تەوريالىق تۇرعىدان اپاتتىڭ بولۋىن تولىعىمەن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءار جاڭارۋ مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىلۋى وتكەن قاتەلىكتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرەدى. 1990 جىلداردىڭ سوڭىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قايتا ءتۇستى.

عاسىرلار توعىسىندا ءداستۇرلى كومىر ەلەكتر ەنەرگياسى ادامزات، قور­شاعان ورتا ءۇشىن قانشالىقتى زيان­­دى ەكەنىن ءبارى ءتۇسىندى. ەنەر­گيا­نىڭ جاڭارتىلعان بالاما كوزدەرى – كۇن مەن جەلدەن ەنەرگيا الۋ قازىرگى ۋاقىتتا تۇراقسىز جانە وتە قوماق­تى قارجىنى تالاپ ەتىپ وتىر. ونى­مەن قوسا، كومىرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ كەرەك، ويتكەنى مۇنى الەمدىك ەكولو­گيالىق كۇن ءتارتىبى تالاپ ەتەدى.

گەوساياسي جاعداي دا قۇبىلىپ تۇر. اەس-ءتى قاي مەملەكەتتىڭ تەحنولوگياسىمەن سالۋعا بولادى. ەلىمىزگە بۇل باعىتتا تەحنولوگيالار نارى­عىن­دا جۇمىس ىستەيتىن جەتەكشى كوم­پانيالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق ۇسىنىستارى تۇسۋدە. بۇلار: KHNP (وڭتۇستىك كورەيا)، EDF (فرانتسيا)، روساتوم (رەسەي)، NuScale Power (اقش)، CNNC (قىتاي)، General Electric – Hitachi (اقش پەن جاپونيانىڭ بىرلەسكەن جوباسى). قاراستىرىلىپ وتىرعان رەاكتورلار 3 نەمەسە 3+ بۋىنى انىقتاماسىنا سايكەس كەلەدى. بۇل جوعارى قاۋىپسىزدىك پەن وڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بىلدىرەدى. قازىرگى جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيالار تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا كەپىلدىك بەرەدى. رەسەيلىك رەاكتورلار – ۆۆەر-1200، سول بۋىنداعى 3+ كورەي KHNP1400، فرانتسۋز EPR1200 جانە قىتاي HPR-1000 رەاكتورلارى ۇسىنىلادى. شاعىن جانە ورتا قۋاتتىلىقتاعى تاعى بىرنەشە رەاكتور – اقش-تىڭ General Electric – Hitachi جانە NuScale جاڭا مودۋلدىك رەاكتورلارى قازىر قارقىندى تۇردە پىسىقتالىپ، كوممەرتسيالاندىرۋعا ازىرلەنىپ جاتقان جوبالار.

جوبانىڭ قۇنى، قۇرىلىس قانشا جىلدى قامتيدى دەگەن ساۋال دا وزەكتى. قوعامدىق تالقىلاۋدان ءوتىپ، بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر قابىلدانسا قۇجات دا­يىنداۋ پروتسەدۋرالارىمەن قوسا 10 جىل مەرزىمىن قامتۋى ىقتيمال. اەس-ءتىڭ ءوزى شامامەن 6 جىل بويى سالىنادى، الايدا ۇزاق دايىندىق كەزەڭىن تالاپ ەتەدى.

ەگەر 2023 جىلى قازاقستان ۇكى­مەتى اەس سالۋ جونىندە شەشىم قا­بىل­داپ، تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋ­شى ينۆەستوردى ايقىنداسا جوبانىڭ تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى (تەن) جاسالادى، ول ساراپتامادان وتەدى، قاجەتتى ەسەپتەۋلەر جاسالادى – ينجەنەريا، ەكولوگيا، شىعىندار، ەكونوميكالىق پارامەترلەر جانە ت.ب. سودان كەيىن تەن ۇكىمەتتىڭ قاراۋى­نا شىعارىلادى جانە زاڭناماعا ساي­كەس ۇكىمەت اەس سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى كەرەك. ەگەر رۇقسات الىنسا، جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ شارالارى باستالادى جانە ودان ءارى اەس قۇرىلىسى باستالادى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا، قازاقستانعا رەاكتوردىڭ قۋاتى 1 مىڭنان 1،4 مىڭ مۆت-قا دەيىنگى 2 رەاكتوردان تۇراتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت. ەكى بلوك قۇرىلىسىنىڭ بولجامدى قۇنى (2-2،8 مىڭ مۆت) 10-12 ملرد دوللارعا دەيىن قۇرايدى. بارلىق ۇسىنىلعان جوبانىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارىنا سايكەس اەس پايدالانۋ مەرزىمىن 60 جىلدان 100 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. جالپى، اەس قۇرلىسىن نەسيە بەرۋ ارقىلى نەمەسە كوممەرتسيالىق جوبا رەتىندە سالۋ ۇسىنىلادى.

قاۋىپسىزدىك! قازاقستاندا اتوم سالا­سىندا ماماندار بار ما؟ ولاردى قالاي دايىندايمىز؟ قاۋىپسىزدىك تۇر­عىسىنان قازىرگى زامانعى 3 جانە 3+ بۋىندى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن­دا اۋىر اپاتتىڭ ىقتيمالدىعى ستاتيس­تيكالىق ەسەپپەن بۇكىل مۇمكىن بولاتىن وقيعالاردى ەسەپتەگەندە، ءبىر رەاكتوردا 10 000 000 جىل ىشىندە ءبىر-اق اۋىر اپات بولۋى مۇمكىن دەلىنەدى. بۇل رەتتە، ستاتيستيكالىق ىقتيمالدىق تۋرالى ايتاتىن بولساق، اەس-ءتىڭ اۆيا­تسيالىق ۇشاقتاردان قاۋىپسىزدىگى 100 ەسە جوعارى. سۋ تۋرالى بول­جام­دار ءالى جوق، ەگەر ول جەتكىلىكسىز بول­­سا، وندا نولدىك سۋ شىعىنى بار قۇر­­عاق گراديرنيا تەحنولوگياسىن قول­دانۋ قاجەت بولادى. بىراق بۇل رەتتە ستان­سانىڭ ءوز مۇقتاجدىقتارىنا جۇم­­سالاتىن ەنەرگيا شىعىنى 3-5 مۆت-قا وسەدى. ساۋالداما دەرەكتەرى بو­­يىن­شا، قازاقستان حالقىنىڭ 60%-ى اەس قۇرىلىسىنا قارسى، ال 40%-ى قول­دايتىنىن كورسەتەدى.

جالپى، تەحنيكالىق ءبىلىمى جوق ادامعا اەس قاۋىپسىزدىگىنىڭ بارلىق ماسەلەسىن ءتۇسىندىرۋ وتە قيىن. كەيدە ادامداردا ەموتسيالارى تولقىپ، ناقتى فاكتىلەردى ەستىمەي قالۋى مۇمكىن. راديوفوبيا سەمەي پوليگونىمەن جانە اەس – چەرنوبىل، فۋكۋسيما-1 جانە Three Mile Island اۆاريالارىمەن بايلانىستى. بۇل قانداي دا ءبىر جاعىمسىز ۇرەي مەن «حايپ» تۋدىرادى. قاراپايىم ادامدارعا ناقتى قاۋىپتەردىڭ بار-جوعىن، ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن، نە ەسكەرىلەتىنىن جانە توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىل­داناتىنىن ەگجەي-تەگجەيلى جانە ناقتى ءتۇسىندىرۋ كەرەك.

ماماندار ماسەلەسىنە كەلسەك، الەم­دىك تاجىريبەگە سايكەس قۋاتى 2 مىڭ مۆت اەس-ءتى پايدالانۋ كەزەڭىندە جو­عارى جانە ورتا-ارنايى ءبىلىمى بار 2 مىڭعا جۋىق ادامنان تۇراتىن پەرسونال تالاپ ەتىلەدى. ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت، يادرولىق ماماندىقتار بو­يىنشا ءبىلىمى بار ستانسا جۇمىسكەر­لەرى اەس-ءتىڭ جالپى ونەركاسىپتىك-ون­دىرىستىك پەرسونالىنىڭ 20%-ىن عانا قۇرايدى. بۇل ءۇشىن اتوم ەنەر­گە­تي­كاسىن دامىتۋدىڭ بولاشاق جەكە مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىن­دا كادرلار دايارلاۋ جوسپارى ازى­ر­لەنىپ قابىلدانادى، ونىڭ نەگىزىندە مامانداردىڭ قاجەتتى سانىن دايارلاۋ ۇيىمداستىرىلادى. ارنايى دايىندىق باعدارلامالارى: رەاكتوردىڭ قانداي دا ءبىر مودەلىن تاڭداپ، قۇرىلىستى باستاعاندا، سونىمەن قاتار وپەراتسيالىق پەرسونالدى دايارلاۋدا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ستانسانىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسىنا جانە قۇرىلىس باعدارلاماسىنا كىرەدى، ويتكەنى كادرلار رەاكتوردى باسقارۋ جۇيەسى ءۇشىن دايىندالادى. مىسالى، ماماننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا بازالىق ءبىلىمى بولا تۇرا، ونىڭ رەاكتوردا جۇمىس ىستەۋى بىلىكتىلىك دەڭگەيى جەتپەگەن جاعادايدا، ول مامانعا دايىندىق كۋرستارى جۇرگىزىلەدى. قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جالپى سانى – 20 مىڭنان استام ادام، ونىڭ ىشىندە 15 مىڭى نەگىزگى وندىرىستىك پەرسونال. اتوم سالاسىندا بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ بارىسىندا 2010 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ ارالىعىندا، قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى 2 193 باكالاۆر، 909 ماگيستر جانە 135 دوكتور دايىنداعان بولاتىن. «بولاشاق» باع­دار­لاماسى اياسىندا «اتوم ونەر­كاسىبى»، «اتوم يادروسى جانە بولشەك­تەر فيزيكاسى»، «تەحنيكالىق فيزيكا» (اتوم ەلەكتر ستانسالارى مەن قوندىر­عى­لارى) جانە «يادرولىق ينجەنەريا» ماماندىقتارى بويىنشا 21 باكالاۆر، 12 ماگيستر جانە 1 مامان دايار­لان­دى. «بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتى» حالىقارالىق ۇيى­مى­مەن (دۋبنا قالاسى، ماسكەۋ وبلىسى) ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە «يادرو­لىق فيزيكا» جانە «حيميا» مامان­دىقتارى بويىنشا 134 باكالاۆر جانە ماگيستر ءبىلىم الدى. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعى» رمك بازاسىندا جىل سايىن 120-دان استام ستۋدەنت ءۇشىن پراكتيكا ۇيىمداستىرىلادى. سونداي-اق بازادا  رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مامانداردى وقىتۋ جۇرگىزىلەتىن وقۋ-اقپاراتتىق ورتالىق بار.

اتوم سالاسىندا كادرلار دايارلاۋدى كوزدەيتىن مەموراندۋمدار جاپونيانىڭ ەكونوميكا، ساۋدا جانە ونەركاسىپ مينيسترلىگىمەن (2014 جىل)، بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن (2018 جىل) جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «روساتوم» اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىمەن جاسالعان بولاتىن. وسى مەموراندۋمدار شەڭبەرىندە تاراپتار بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ، باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، اسپيرانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا ءبىلىم الۋشىلارمەن جانە وقىتۋشىلارمەن الماسۋ، وقۋ جانە عىلىمي ادەبيەتتى ازىرلەۋ، قىسقا مەرزىمدى تاعىلىمدامالار مەن سەمينارلاردى ۇيىمداستىرۋدى قوسا العاندا، اتوم سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋعا نيەت بىلدىرەدى.

اەس-ءتىڭ بولاشاقتا بالقاش ماڭىنان سالىناتىنى اشىق ايتىلدى. جالپى، 1990 جىلدارى بال­قاش كولىنىڭ ماڭىندا اتوم ەلەكتر ستان­ساسىن (اەس) سالۋ بويىنشا تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىندالعان. بارلىق قاجەتتى جۇ­مىستار، قورشاعان ورتاعا اسەرىن تال­داۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزىلدى، سون­داي-اق قوعامدىق تىڭداۋلار وت­كىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلعى 4 مامىر­داعى № 60-ءو وكىمىمەن قازاقستاندا اەس سالۋ جونىندەگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. مەم­لەكەت قاتىساتىن مامانداندىرىل­عان اكتسيونەرلىك قوعام قۇرۋ، سونداي-اق كۋرچاتوۆ قالاسىندا (اباي وبلىسى) جانە ۇلكەن كەنتىندە (الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى) اەس سالۋ بويىنشا تەحنيكالىق تاپسىرمالاردى دايىنداۋ كوزدەلدى. 2018 جىلى وسى ەكى اۋماق بويىنشا اتوم ەنەرگەتيكالىق وبەكتىسىن سالۋ ءۇشىن اۋدانداردىڭ جارامدىلىعىن تالداۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ۇلكەن كەنتى مەن كۋرچاتوۆ قالاسى­نىڭ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، سونىڭ ىشىندە تابيعي، انتروپوگەندىك جانە رادياتسيالىق اسەر ەتۋ جاعداي­­لارى زەرتتەلدى. ەكى نۇسقا دا بىردەي، بىراق ۇلكەن كەنتىنىڭ بىرقاتار ارتىقشى­لى­عى بار: دايىن الاڭ، قازانشۇڭ­قىر، سۋ جيناۋ، كىرمە جولدار جانە ت.ب. سوندىقتان وسى جەر تاڭدالدى. ءدال سول جەردە بازالىق قۋاتتى ورنالاس­تىرۋ كەزىندە سولتۇستىك-وڭتۇستىك با­عى­تىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتران­زيتى دە تۇراقتاندىرىلادى. ونى ورتالىق قازاقستانعا، قاراعاندىعا جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرگە قايتا ءبولۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. كومىرتەكتى بەيتاراپتىققا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ماقساتتارعا سۇيەنە وتىرىپ جانە وسى جەردە گاز ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولماۋىن ەسكەرە وتىرىپ، اەس سالۋ نەعۇرلىم وڭتايلى شەشىم بولادى.

قالاي دەگەندە، ەلەكتر ەنەرگياسى – بۇگىنگى ومىردەگى باستى قاجەت­تىلىك. بۇكىل الەم وسى ەنەرگيا­نىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس ىستەيدى. ادامزات سۇرانىسىنا قاجەتتى ەنەرگيانىڭ باسىم بولىگىن قازىر مۇناي مەن كومىر­دەن الىپ جاتىرمىز. بۇل تابيعي شيكىزات كوزدەرىنىڭ قورى 60-70 جىلدا سارقىلادى دەگەن بولجام بار. بولاشاقتا ادامزاتتىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن جوعارى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا كەلىپ تىرەلەدى. بۇل ەكونو­ميكالىق ءوسىمدى جانە جاڭا جۇمىس ورىن­دارىنىڭ پايدا بولۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. ماشينا، مەتاللۋر­گيا، اسپاپ جاساۋ جانە باسقا دا ارالاس سالالاردى دامىتادى. 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەل تۇتىنۋشىلارىن سەنىمدى ەنەرگيامەن جابدىقتايدى. ونىڭ اۋماعىندا ينفراقۇرىلىم دا­مي­دى. اتالعان نىسان جول، تەمىر­جول­دار، مەكتەپتەر، اۋرۋحانالار، تۇر­عىن ۇيلەر جانە ت.ب. سالۋعا ىقپال ەتەدى.

ەندەشە، كىمدە-كىم اتوم ەلەكتر ستانساسىن ەرتەرەك سالىپ، يادرولىق تەحنولوگيانى جەتىك بىلەتىن ماماندار تاربيەلەيتىن بولسا، سول ەلدىڭ جۇلدىزى جوعارى، تابىسى تولايىم بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار