جارىقتىق, جاركەن بودەش «انامنىڭ ساۋساعىنىڭ تابى تۇسكەن, اعاتاي, جان قالتاڭدا قۇرتىڭ بار ما؟» دەۋشى ەدى. اقىننىڭ جۇرەگىنە قوناقتاعان وسى ولەڭنىڭ ءون بويى تۇنعان قازاقتىڭ قاراپايىم مىنەزى مەن سارتاپ ساعىنىشىنىڭ ايناسى ىسپەتتى. كەنەپكە تۇسىرسە قانداي كوركەم كارتينا بولار ەدى. كەپكەن قۇرت قازاقتىڭ قۇتى ەمەس پە؟ ءتىپتى عىلىمعا سۇيەنسەڭىز وسى بىزدەن ارتىق دانىشپان حالىقتى تاپپايسىز-اۋ, ءسىرا. قۇرتتىڭ حيميالىق قۇرامى مەن كالورياسىن جiتi زەرتتەگەن عالىمدار ونىڭ ادام اعزاسى ءۇشiن پايداسى زور ەكەندiگiن الدەقاشان دالەلدەگەن. شىنىندا دا, قۇرتتىڭ اناۋ-مىناۋ دارۋمەنiڭiزدi ون وراپ الاتىن قاسيەتi مول. تويىمدى اس, اسقازاننىڭ ەمى. قازاقتى اشارشىلىقتان الىپ وتكەن قۇنارلى تاعام.
ماقالامىزدىڭ ماڭدايىنا قويعان تاقىرىپ بەلگىلى سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ كارتيناسىنا ۇڭىلگەن ساتتە ويىمىزعا ورالدى. دۇنيە ديدارىنا قاراپ وتىرىپ, بايىرعى قازاقتىڭ ءتۇر-سيپاتىن ىزدەيتىنىڭىز انىق. اۋىلدا قالىپ كەتكەن اياۋلى ساتتەردىڭ اتكەنشەگى بوس تەربەلىپ تۇرعانداي. سول قاڭىراعان كەڭىستىككە «قۇرت جايعان كەلىنشەكتەر» كارتيناسىن ءىلىپ قويار ما ەدى. فولكلورلىق سيۋجەتتەر مەن مادەني موتيۆتەرگە تولى بوياۋ كەيپىندەگى ەسكى ءداۋىردىڭ سۇلۋ سىزباسى كوزگە بىردەن جىلى ۇشىراسادى. كوشپەلىلەردىڭ قارەكەتىن, تۇرمىسىن, رۋحاني مادەنيەتىن كىشكەنتاي كومپوزيتسياعا سىيدىرعان سۋرەتكەردىڭ وي-تولعامى جاساندىلىقتان ادا.
كەنەپ مايلى بوياۋمەن جازىلعان. رەاليزمگە جاقىن, مازوك ادىسىمەن ادەپتەلگەن شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى – سالت-ءداستۇردىڭ بەيمالىم كورىنىستەرى. بۇل ناعىز كوشپەلى قازاق تۇرمىسىنىڭ بەيمارال كەزەڭى. قۇرت-ىرىمشىك قايناتىپ, ونى اربا دوڭگەلەگىنە جايعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ قاۋىرت قارەكەتى دالا وركەنيەتىنىڭ سۇيەككە سىڭگەن داعدىسى. بۇل ءداستۇر سەمەي, ورتالىق قازاقستان, شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىندە ءجيى كەزدەسەدى. شىعارمادا قىستاۋدان كوكتەۋگە, جايلاۋدان كۇزەۋگە قونىس اۋدارعان قازاق وتباسىنىڭ اتا عۇرىپتان اتتاپ كەتپەي, سوعان ساي جاساعان امال-ارەكەتى ادەمى بەينەلەنگەن. اۆتوردىڭ ءوزى كارتينا جايلى وي-پىكىرىن ساباقتاي كەلىپ, ۇلتتىڭ ادەت-عۇرپىنىڭ سۋرەتتەگى كەسكىن-كەيپىن جەتكىزۋگە تىرىسقانىن باياندايدى.
«شىنىندا, كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى كوشى-قونعا ىڭعايلانىپ جاسالعان. مۇنى جينالمالى, جىعىپ-تىگۋى وتە جەڭىل كيىز ۇيدەن, ەر-تۇرماننان, ات ابزەلدەرىنەن, تەرىدەن, اعاشتان جاسالعان تۇرمىستىق زاتتاردان-اق اڭعارۋعا بولادى. جۇمىستىڭ جازىلۋ ءستيلى سوعان ساي ەرەكشەلەنىپ تۇر. ۇلتتىق كولوريتكە باي ءارى تابيعي تۋىندى. اۋىل بالالارىنىڭ سورەدەگى قۇرتتى اڭدۋى, ونى تازىنىڭ تورۋىلداۋى كارتينانى تىرىلتەدى. سونىمەن قاتار كوشپەلىلەر وتىرىقشىلارعا قاراعاندا تابيعاتقا ەتەنە جاقىن. كەسكىندەمە يدەياسىن كۋنستكامەرا مۋزەيىنەن العان بولاتىنمىن», دەيدى قىلقالام شەبەرى.
جەزايىر جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «دارابوز» رومانىندا «اسكەردىڭ ازىق-ت ۇلىگىنە سويىس قامداپ, قۇرت, ىرىمشىك, نان دايىندايتىن باقاۋىل توبىندا دا ءبىر تىنىم جوق» دەپ جازاتىنى بار. ات ۇستىندە عۇمىرى وتكەن بابالارىمىزدىڭ ۇلتتىق تاعامعا دەگەن قۇرمەتى مەن تابەتى ەرەكشە بولعان. مايدان دالاسىندا جۇرسە دە جانقالتاسىنان تاستاماي, اۋىلدىڭ ءدامىن اۋزىنا سالىپ, ەلدىڭ رۋحىن بويىنان الىستاتپايتىن. تاريحشى ءجادي شاكەن ۇلى دا قۇرتتىڭ كوشپەندى قازاق ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن ايتادى. كارتينانىڭ كۋلتى دە وسىندا. باقساڭىز, كارتيناداعى كەلىنشەكتەر ۇزاق جولدا وزەك جالعار استىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر.
«قۇرتتىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعى وتە جوعارى. سوندىقتان ونى جورىقتاردا, اڭ اۋلاۋ بارىسىندا, ۇزاق ساپاردا, كوشتە ازىق رەتىندە پايدالانعان. ءارى الىپ جۇرۋگە وتە ىڭعايلى. مالتا قۇرت شولدەگەن ادامعا سۋسىن بولادى. عىلىم تىلىمەن تۇسىندىرسەك, قۇرتتىڭ ادام اعزاسىنداعى كەرەكسىز مايلاردى ىدىراتاتىن قاسيەتى بار. ادام قانىنىڭ قويۋ بولۋى نەمەسە قانداعى ماي مولشەرىنىڭ ارتىپ كەتۋى كوپ كەزدەسەدى. ونى ىدىراتاتىن زاتتار ادەتتە قىمىزدا, ساۋمالدا, ىرىمشىكتىڭ سارىسۋىندا جانە قۇرتتا بولادى», دەيدى ج.شاكەن ۇلى.
ماسەلەنكي ءور مىنەزدى اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلى «ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟» اتتى ولەڭىندە: التى مالتا اس بولماي, وزىڭنەن تۋعان جاس بالا, ساقالى شىعىپ جات بولماي...» دەپ قۇرتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن ولەڭگە دە ارقاۋ ەتكەن. ءارى ءتاتتى, ءارى تويىمدى اۋقاتتى اسقا بالا تۇگىل ەگدە جاستاعى ەر كىسى دە اۋەس بولعان. كومپوزيتسيانىڭ ينتەرەرىنە قاراپ وتىرىپ, اۋىل بالاسىنىڭ اڭسار كوڭىلىنەن تۋعان قوڭىر دا قاراپايىم كوشپەلى سيۋجەتكە سۇيسىنەسىز. سۇيسىنەسىز دە, تەرەزەدەن اۋىلعا قارايسىز....
