ونەر • 28 ماۋسىم، 2022

«اعاتاي، جان قالتاڭدا قۇرتىڭ بار ما؟»

125 رەت كورسەتىلدى

تۇركى حالقىنىڭ ءومىر سالتى تۇنعان فيلوسوفيا. شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستەنىڭ وزەگىن جالعار ىزگىلىك، انا سۇتىمەن سىڭگەن اسىل قاسيەت، جورگەكتەگى جىلۋ عىلىمعا نەگىز بولار رۋحاني رەينكورناتسيا. كوشپەندىلەردىڭ عۇمىر سيپاتى توبە كەزىپ، تاۋ ىقتاۋ ەمەس، تىرشى­لىكپەن تولىق تامىرلاسۋ. بۇل باباتانىمنان تاراعان عۇمىرلىق مايەك الار نازىك اقىلدىڭ جەمىسى. اداس­سا اتىنىڭ جەرشىلدىگىنە سەنەتىن قازاقتىڭ قالىپ-قاعيداسى وسى.

جارىقتىق، جاركەن بودەش «انام­نىڭ ساۋساعىنىڭ تابى تۇسكەن، اعا­تاي، جان قالتاڭ­دا قۇرتىڭ بار ما؟» دەۋشى ەدى. اقىننىڭ جۇرەگىنە قو­ناق­تاعان وسى ولەڭنىڭ ءون بويى تۇنعان قازاقتىڭ قا­را­پايىم مىنەزى مەن سارتاپ ساعىنىشىنىڭ ايناسى ىسپەتتى. كەنەپكە تۇسىرسە قانداي كوركەم كارتينا بولار ەدى. كەپكەن قۇرت قازاقتىڭ قۇتى ەمەس پە؟ ءتىپتى عىلىمعا سۇيەنسەڭىز وسى بىزدەن ارتىق دانىشپان حالىقتى تاپ­پاي­­سىز-اۋ، ءسىرا. قۇرتتىڭ حي­ميالىق قۇ­را­مى مەن كالورياسىن جiتi زەرتتەگەن عا­لىم­دار ونىڭ ادام اعزاسى ءۇشiن پايداسى زور ەكەندiگiن الدەقاشان دالەلدەگەن. شى­نىندا دا، قۇرتتىڭ اناۋ-مى­ناۋ دارۋمەنiڭiزدi ون وراپ الاتىن قاسيەتi مول. تويىم­دى اس، اسقازاننىڭ ەمى. قازاقتى اشارشىلىقتان الىپ وتكەن قۇنارلى تاعام.

ماقالامىزدىڭ ماڭ­دايىنا قويعان تاقىرىپ بەل­گىلى سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇ­­ساپىردىڭ كارتيناسىنا ۇڭىلگەن ساتتە ويىمىزعا ورالدى. دۇنيە ديدارىنا قاراپ وتىرىپ، بايىرعى قازاقتىڭ ءتۇر-سيپاتىن ىزدەيتىنىڭىز انىق. اۋىلدا قالىپ كەتكەن اياۋلى ساتتەردىڭ اتكەنشەگى بوس تەربەلىپ تۇرعانداي. سول قاڭىراعان كەڭىستىككە «قۇرت جايعان كەلىنشەكتەر» كارتيناسىن ءىلىپ قويار ما ەدى. فولكلورلىق سيۋجەتتەر مەن مادەني موتيۆتەرگە تولى بوياۋ كەيپىندەگى ەسكى ءداۋىردىڭ سۇلۋ سىزباسى كوزگە بىردەن جىلى ۇشىراسادى. كوشپەلىلەردىڭ قارەكەتىن، تۇرمىسىن، رۋحاني مادەنيەتىن كىشكەنتاي كومپوزيتسياعا سىيدىرعان سۋرەتكەردىڭ وي-تولعامى جاساندىلىقتان ادا.

كەنەپ مايلى بوياۋمەن جازىلعان. رەاليزمگە جاقىن، مازوك ادىسىمەن ادەپتەلگەن شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى – سالت-ءداستۇردىڭ بەيمالىم كورىنىستەرى. بۇل ناعىز كوش­پەلى قازاق تۇرمىسىنىڭ بەي­مارال كەزەڭى. قۇرت-ىرىم­شىك قايناتىپ، ونى اربا دوڭ­گەلەگىنە جايعان قىز-كەلىن­شەكتەردىڭ قاۋىرت قارە­كەتى دالا وركەنيەتىنىڭ سۇيەك­كە سىڭگەن داعدىسى. بۇل ءداستۇر سەمەي، ورتالىق قازاق­ستان، شىعىس قازاقستان وڭىر­لەرىندە ءجيى كەزدەسەدى. شى­عارمادا قىستاۋدان كوكتەۋگە، جايلاۋدان كۇزەۋگە قونىس اۋدارعان قازاق وتباسىنىڭ اتا عۇرىپتان اتتاپ كەتپەي، سوعان ساي جاساعان امال-ارە­­كەتى ادەمى بەينەلەنگەن. اۆتوردىڭ ءوزى كارتينا جاي­لى وي-پىكىرىن ساباقتاي كەلىپ، ۇلتتىڭ ادەت-عۇرپىنىڭ سۋ­رەت­تەگى كەسكىن-كەيپىن جەت­كىزۋ­گە تىرىسقانىن باياندايدى.

«شىنىندا، كوشپەلى­لەر­دىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى كوشى-قونعا ىڭعايلانىپ جا­سالعان. مۇنى جينالمالى، جىعىپ-تىگۋى وتە جەڭىل كيىز ۇيدەن، ەر-تۇرماننان، ات ابزەلدەرىنەن، تەرىدەن، اعاشتان جاسالعان تۇرمىستىق زاتتاردان-اق اڭعارۋعا بولادى. جۇمىستىڭ جازىلۋ ءستيلى سوعان ساي ەرەكشەلەنىپ تۇر. ۇلتتىق كولوريتكە باي ءارى تابيعي تۋىندى. اۋىل بالالارىنىڭ سورەدەگى قۇرت­تى اڭدۋى، ونى تازىنىڭ تو­رۋىلداۋى كارتينانى تىرىل­تەدى. سونىمەن قاتار كوش­پەلىلەر وتىرىقشىلارعا قارا­عاندا تابيعاتقا ەتەنە جا­قىن. كەسكىندەمە يدەياسىن كۋنستكامەرا مۋزەيىنەن العان بولاتىنمىن»، دەيدى قىل­قالام شەبەرى.

جەزايىر جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «دارابوز» رومانىندا «اسكەردىڭ ازىق-ت ۇلىگىنە سويىس قامداپ، قۇرت، ىرىمشىك، نان دايىندايتىن باقاۋىل توبىندا دا ءبىر تىنىم جوق» دەپ جازاتىنى بار. ات ۇستىندە عۇمىرى وتكەن با­با­لارىمىزدىڭ ۇلتتىق تا­عامعا دەگەن قۇرمەتى مەن تابەتى ەرەكشە بولعان. ماي­دان دالاسىندا جۇرسە دە جان­قالتاسىنان تاستاماي، اۋىلدىڭ ءدامىن اۋزىنا سالىپ، ەلدىڭ رۋحىن بويىنان الىستاتپايتىن. تاريحشى ءجادي شاكەن ۇلى دا قۇرتتىڭ كوشپەندى قازاق ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن ايتادى. كارتينانىڭ كۋلتى دە وسىندا. باقساڭىز، كار­تي­ناداعى كەلىنشەكتەر ۇزاق جولدا وزەك جالعار استىڭ قا­مىنا كىرىسىپ جاتىر.

«قۇرتتىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇندىلىعى وتە جوعارى. سوندىقتان ونى جورىقتاردا، اڭ اۋلاۋ بارىسىندا، ۇزاق ساپاردا، كوشتە ازىق رەتىندە پايدالانعان. ءارى الىپ جۇرۋگە وتە ىڭعايلى. مالتا قۇرت شولدەگەن ادامعا سۋسىن بولادى. عىلىم تىلىمەن تۇسىندىرسەك، قۇرتتىڭ ادام اعزاسىنداعى كەرەكسىز مايلاردى ىدىراتاتىن قاسيەتى بار. ادام قانىنىڭ قويۋ بولۋى نەمەسە قانداعى ماي مولشەرىنىڭ ارتىپ كەتۋى كوپ كەزدەسەدى. ونى ىدىراتاتىن زاتتار ادەتتە قىمىزدا، ساۋ­مالدا، ىرىمشىكتىڭ سارىسۋىن­دا جانە قۇرتتا بولادى»، دەيدى ج.شاكەن ۇلى.

ماسەلەنكي ءور مىنەزدى اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلى «ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟» اتتى ولەڭىندە: التى مالتا اس بولماي، وزىڭنەن تۋعان جاس بالا، ساقالى شىعىپ جات بولماي...» دەپ قۇرتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن ولەڭگە دە ارقاۋ ەتكەن. ءارى ءتاتتى، ءارى تويىم­دى اۋقاتتى اسقا بالا تۇگىل ەگدە جاستاعى ەر كىسى دە اۋەس بولعان. كومپوزيتسيانىڭ ين­تەرەرىنە قاراپ وتىرىپ، اۋىل بالاسىنىڭ اڭسار كوڭى­لىنەن تۋعان قوڭىر دا قارا­پايىم كوشپەلى سيۋجەتكە سۇي­سىنەسىز. سۇيسىنەسىز دە، تەرەزە­دەن اۋىلعا قارايسىز....

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار