ادەبيەت • 26 ماۋسىم، 2022

ماعجاننىڭ قاراسوزدەرى

40 رەت كورسەتىلدى

وسىعان دەيىن قاراسوز دەگەن ۇعىم ابايعا تيەسىلى بولىپ كەلدى. سويتسەك، بىزدە باسقا دا اقىندار قاراسوز جازىپ، ايتار ويىن اشىپ ايتقان ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى – ماعجان جۇماباەۆ. بىلايعى جۇرت ەڭ الدىمەن ماعجان اقىندى وتتى ولەڭدەرىمەن، سوسىن تارتىمدى پروزالىق شىعارمالارى ارقىلى جاقسى بىلەدى.

ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءبىرىنشى قاراسوزى «بالاپان قانات قاقتى» دەپ اتالادى. مۇنى ول «بالاپان» جۋرنالىنا ارناپ جازىپتى. «با­لاپان قانات قاقتى... جاس ەدى. قا­ناتى دا قاتىپ جەتكەن جوق ەدى. امالسىز قاقتى. سولتۇستىكتىڭ سۋى­­­عىنا شىداي المادى. سۋىق جەل سۇيە­گىنە جەتتى. ىزعار وكپە­سىنە ءوتتى. ۇشىپ ورمانعا بارىپ ەدى، كۇنى كەشە كۇبىرلەسىپ، ك ۇلىم­دەسىپ، جىلى قۇشاعىن اشىپ تۇر­عان اعاشتار بۇعان موينىن بۇر­مادى. ۇشىپ توعايعا بارىپ ەدى، قانشا شىرىلداپ اينالىپ جۇر­سە دە، قالى اق كەبىنىن جامىلىپ، توعاي تۇرمادى». سوناۋ قيىن كۇن­دەردە اقىن بۇل سوزدەردى «بالا­پان» جۋرنالىنا دەپ ارناپ جاز­عانىمەن، ۇلتىنا دەگەن كوزقاراس پەن ءۇمىتتى استارلاپ جەتكىزگەنى شىن­دىق. اسىرەسە ماعجاننىڭ «بالا­پاندى» «جاس ەدى»، «قاناتىن امالسىز قاقتى»، «ىز­عار وكپەسىنە جەتتى» دەۋى «بالا­پاننىڭ» ەمەس، سول تۇستاعى قازاق دەگەن ۇلتتىڭ باسىنداعى جاعداي ەمەس پە؟ ال «سولتۇستىكتىڭ ىزعارى» دەگەندى اشىپ ايتپاسا دا، تۇسىنىكتى ءسوز. ول ىز­عار ءالى دە ايىققان جوق.

 ول قاراسوزىن جالعاستىرا كەلە ءبۇي دەيدى:

«بالاپان قانات قاقتى...

اشتان ولەتىن بولدى. ويدى-قىردى قار باسقان. ءبىر قىلتاناق تابا المادى. وي – جان-دارمەن جىلى جاققا كەتۋ، ەگىز ەسىل-نۇرا­نىڭ ءتاتتى سۋلارىنان ءىشىپ، ارال­دىڭ ىستىق قۇمىن قۇشپاقشى. تەرەڭ بالقاشتىڭ مولدىرىنە شو­مىلماقشى. التايدىڭ ەتەگىندە ء«ۇھ» دەپ دەمىن الىپ، مارقاكولدىڭ قايماعىندا جۇزبەكشى». سوڭعى سويلەم­دەردە اقىن ءوز ۇلتىنىڭ ءۇمى­تىن، ارمانىن، ەندىگى جولىن ءسوز سيقىرىنا سىيدىرىپ، دال­دەپ جەتكىزىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن «بالا­پاننىڭ» جىلى جاققا ۇشۋى – قازاق­تىڭ ءوز بيلىگىن ءوز قولىنا الىپ، دەربەس ەل بولۋى. كەشەگى كە­سەل­دى كۇندەردە اقىن وسىنداي ويى، كوز­­قاراسى بار ەكەنىن جاسىرمايدى.

ماعجان اقىننىڭ ەكىنشى قارا ءسوزى «دومبىرا» دەگەن تاقىرىپتا. ول بۇل تۋىندىسىن «مارقۇم ش-عا ارنايمىن» دەپتى. «دومبىرا كەيدە اعاش جاپىراقتارىنىڭ دىرىلدەپ كۇبىرلەگەنىندەي، كەيدە اۋرۋ ادامنىڭ ىڭىرسىعانىنداي بولادى. ول قايعىرادى... زارلانادى... ماعان الىستان تالىپ ءبىر داۋىس ەستىلەدى. مۇڭدى ءبىر داۋىس جا­قىنداپ كەلەدى. نازىك، زارلى داۋىسپەن بىرەۋ اقىرىن عانا ولەڭ ايتقانداي... ايەل داۋسى... «بىزدەن سورلى جالعاندا جان بار ما ەكەن؟». جىلاپ تۇرعان قازاق ايەلى ارقىلى ماعجان قاراڭعى قوعام، تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىكتى سىن تەزىنە العىسى كەلەدى. «ماعان جاقىنداپ كەلىپ، مەنىڭ كوزدەرىمە تۋرا قارادى. كوز قاراۋى ءارى مايدا، ءارى سالقىن. كىشكەنە ك ۇلىمسىرەپ، قانسىز ەرىنىن قوزعاپ، سويلەيىن دەپ ەدى، جوتەلدى... ۇزاق جوتەلدى... اقىرىن اۋىر جوتەل». مۇندا اقىننىڭ «ايەلدىڭ ماعان جاقىنداپ كەلىپ، كوزىمە قارادى» دەگەنى ەلدىڭ ءسوزىن ءبىر ايتسا اقىن ايتار، مۇڭىن اقىن تۇسىنەر دەگەن ىزگى تىلەگىنەن تۋىنداسا كەرەك.

«دومبىرا» قاراسوزىن اقىن «دەنەم كۇيدى... جۇرەگىم اۋزىما تىعىلدى. كوزىمنەن ىستىق جاس توگىلدى... دومبىرا دا كۇڭىرەنەدى، زارلايدى، اقىرىن جاسسىز جىلايدى. جىلا، دومبىرا، جىلا» دەپ اياقتايدى. اقىن نەگە دومبىرانى جىلاتقىسى كەلىپ وتىر، ويتكەنى قازاقتىڭ مۇڭ-قايعىسى، قۋانىش-جاقسىلىعى تەك دومبىرا ۇنىمەن، قوس ىشەكتىڭ تىلىمەن شارشى الەمگە جەتىپ جاتاتىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار