اتالعان قۇجات سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىندا قولدانىلاتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدiرۋگە باعىتتالعان. زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا. سترەستىك اكتيۆتەردىڭ ءوتىمدى نارىعىن دامىتۋ ولاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋعا جاعداي جاسايتىنىن مالىمدەدى.
«2017 جىلدان باستاپ جەكەلەگەن بانكتەردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. باعدارلاما قوسىلعان ساتتەن باستاپ 977 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا پروۆيزيا قالىپتاستىرىلدى. 1,4 ترلن تەڭگەگە پروبلەمالىق قارىزدار ەسەپتەن شىعارىلدى جانە 5,4 ترلن تەڭگەگە جاڭا قارىز بەرىلدى.
سونىمەن قاتار 2017 جىلدان باستاپ اگەنتتىك تولەمگە قابىلەتسىز 8 بانكتىڭ ليتسەنزياسىن قايتارىپ الدى. 2017-2021 جىلدار ارالىعىندا قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە جالپى قۇنى 6,7 ترلن تەڭگە سوماعا تەڭ سترەستىك اكتيۆتەر ەسەپتەن شىعارىلدى. 2022 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا سترەستىك اكتيۆتەر مولشەرى 2,3 ترلن تەڭگەنى نەمەسە بانك جۇيەسى اكتيۆتەرىنىڭ 6 پايىزىن قۇرادى», دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
اگەنتتىك توراعاسى ءوز سوزىنە سترەستىك اكتيۆتەردىڭ 4 توبى بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. ماسەلەن تولەۋ مەرزىمى 90 كۇننەن اسقان كرەديتتەر 870 ملرد تەڭگەگە تەڭ. قايتا قۇرىلىمدالعان كرەديتتەر 936 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ءوندىرىپ الىنعان م ۇلىك 156 ملرد تەڭگە كولەمىندە, ال بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ اكتيۆتەرى 356 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
«بانكتەردىڭ بالانسىن جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەردەن مەملەكەت قاراجاتىن تارتپاي تازارتۋدىڭ نارىقتىق تەتىگىن قۇرۋ ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدا سترەستىك اكتيۆتەردىڭ ءوتىمدى نارىعىن دامىتۋ قاجەت. سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىن قۇرۋ ءۇشىن وسى زاڭ جوباسى 4 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. مىنانداي نەگىزگى باعىتتاردان تۇرادى.
بىرىنشىدەن, زاڭ جوباسىندا سترەستىك اكتيۆتەردى اۆتوريزاتسيالانعان ساتىپ الۋشىلاردىڭ قولدانىستاعى ءتىزىمىن جەكە ينۆەستورلاردى قوسۋ ارقىلى كەڭەيتۋ كوزدەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بانكتەر تۋرالى زاڭنىڭ 36-1 بابىنا سايكەس, اۆتوريزاتسيالانعان ساتىپ الۋشىلار تىزىمىنە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر, بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ەنشىلەس ۇيىمدارى, پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر جانە باسقا دا قارجى ۇيىمدارى كىرەدى.
بۇل رەتتە, ءتىزىم كەڭەيتىلىپ, بانكتەردىڭ جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ سترەستىك اكتيۆتەرىن جەكە ينۆەستورلارعا ساتۋ قۇقىعى بەرىلەدى. جەكە ينۆەستورلارعا زاڭدى تۇلعالاردىڭ جانە دارا كاسىپكەرلەردىڭ تەك پروبلەمالىق قارىزدارىن ساتىپ الۋعا رۇقسات ەتىلەدى. زاڭ جوباسىندا قارىز الۋشى – جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ولاردىڭ نەسيەلەرىن ينۆەستورلارعا ساتۋ كوزدەلمەگەن», دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
ەكىنشىدەن, زاڭ جوباسىندا سەرۆيستىك كومپانيالار ينستيتۋتىن قۇرۋ قاراستىرىلعان. ولار ينۆەستورلارعا پروبلەمالى كرەديتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ جانە باسقارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرادى. سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ فۋنكتسيالارىن ءتيىستى تاجىريبەسى مەن قۇزىرەتى بار بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ەنشىلەس ۇيىمدارىنا جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرگە بەرۋ ۇسىنىلادى.
«سەرۆيستىك كومپانيالار اكتيۆتەردى سەنىمگەرلىك تۇردە باسقارادى. ءوندىرىپ الۋدىڭ جەكە ستراتەگياسىن ازىرلەيتىن بولادى جانە سترەستىك اكتيۆتەردىڭ يەلەرىنە باسقا دا قىزمەتتەر كورسەتەدى. زاڭ اياسىنداعى دەڭگەيدە سەرۆيستىك كومپانيالار ءۇشىن كاپيتالدىڭ مولشەرى, نارىقتاعى جۇمىس تاجىريبەسى, ءمىنسىز ىسكەرلىك بەدەلىنىڭ بولۋى سياقتى جوعارى تالاپتار بەلگىلەنەدى.
اگەنتتىك بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزىپ, ولار تۋرالى اقپاراتتى ءوزىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ورنالاستىرادى. بۇل قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا تەتىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى اتالعان ۇيىمدار اگەنتتىكتىڭ رەتتەۋ اياسىنا جاتادى», دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
اگەنتتىك توراعاسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زاڭ جوباسى ءوندىرىپ الىنعان م ۇلىكتىڭ, ياعني بانكتىڭ مەنشىگىنە وتكەن م ۇلىكتىڭ بانكتەردىڭ جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ مەنشىگىندە 3 جىل مەرزىمىندە عانا بولادى. بۇل بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىن سترەستىك اكتيۆتەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا جەدەل تۇردە تارتۋعا ىنتالاندىرماق.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ ينۆەستورلاردىڭ سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىنا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى وسى باعىتتى ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيدى.
«بۇل زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قابىلدانىپ وتىر. جاڭا نورمالار سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىندا قولدانىلاتىن قۇقىقتىق تەتىكتەردى جەتىلدiرۋگە جانە وسى سالانىڭ وسۋىنە جاعداي جاساۋعا ارنالعان. جاڭا تالاپتار بۇل سالاداعى راسىمدەردىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعىن دا قامتاماسىز ەتەدى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ پروبلەمالىق اكتيۆتەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, بيزنەس ورتانى جاقسارتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەناتورلار وتىرىس كەزىندە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە (سالىق كودەكسى) جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىن (سالىق كودەكسى) قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قابىلداندى.
«قۇجات بيرجالىق مەتالدار بويىنشا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى مولشەرلەمەلەرىن 50 پايىزعا, قالعان قاتتى پايدالى قازبالار بويىنشا 30 پايىزعا ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. بۇل رەتتە ءوندىرۋ 2022 جىلعى 31 جەلتوقساننان كەيىن باستالاتىن جاڭا كەن ورىندارىن 15 پايىز رەنتابەلدىلىك دەڭگەيىنە جەتكەنشە, 5 جىل مەرزىمگە دەيىن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنان بوساتۋ ۇسىنىلادى.
ەلدەن كاپيتالدى شىعارماۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ديۆيدەندتەر بويىنشا جەڭىلدىكتەردى قايتا قاراۋ ۇسىنىلادى. بەيرەزيدەنتتەر ءۇشىن بۇكىل جەڭىلدىكتەر الىپ تاستالادى. رەزيدەنتتەردى سالىقتان بوساتۋ ءۇشىن 30 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش شەگى بەلگىلەندى. بيرجالىق اكتسيالار بويىنشا ديۆيدەندتەر تۇراقتى ساۋدا جۇرگىزگەن كەزدە بوساتىلادى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.
بۇدان بولەك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن وتكەرۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قورعالۋى مەن جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ, ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ دەربەستىگى, جەكەلەگەن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتۋ جانە قارۋ اينالىمى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى ەكى وقىلىمدا قابىلداندى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار ۆولونتەرلىك قىزمەتتى ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار مەن سىيلىقاقىلار, دارىلىك قامتاماسىز ەتۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى.
«زاڭدا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ پروتسەسىنىڭ اشىقتىعىن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الەۋەتىن جانە ولاردىڭ تۇراقتى دامۋىن ارتتىرۋعا ارنالعان نورمالار بار. سونىمەن قاتار حالىققا دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق شەشىمدەر بەلگىلەنگەن. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭ ەلىمىزدە قايىرىمدىلىق پەن ۆولونتەرلىك قىزمەتتى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتات ناريمان تورەعاليەۆ سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. بۇعان دەيىن وسى قىزمەتتى اتقارعان بەيبىت يساباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس ونىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگى توقتاتىلدى.
ودان بولەك, وتىرىستا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. پالاتا ۆيتسە-سپيكەرى اسقار شاكىروۆ باستاعان ءبىر توپ سەناتورلار جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا ارال ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ وقىپ بەرگەن ساۋال ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆقا جولداندى.
«ارال تەڭىزى باسسەينىندە تۇراقتى تۇراتىن ادامداردىڭ اعزاسىندا ومىرلىك ماڭىزى بار دەنە مۇشەلەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق جاي-كۇيىندە وزگەرىستەر انىقتالىپ, ءتىپتى, پاتولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا دەيىنگى وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىر. وسىلايشا, ارالدىڭ كەبۋى اپاتتى سالدارى بار سيپاتقا يە جانە پلانەتارلىق اۋقىمداعى ەكولوگيالىق قاسىرەت. ونى بارلىق ەلدەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا توقتاتۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, وسى ەكولوگيالىق داعدارىستى شەشۋگە حالىقارالىق قورلار مەن عىلىمي ورتالىقتاردى تارتۋ قاجەت. وكىنىشكە وراي, سوڭعى ۋاقىتتا ولاردىڭ ايماقتاعى بەلسەندىلىگى ايتارلىقتاي تومەندەپ وتىر», دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
سەناتورلار ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەلەسى شەشىمدەردى ۇسىنادى. ولار: حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ جانە كەۋىپ قالعان تەڭىزدىڭ تۇبىنە جاسىل جەلەكتەردى بەلسەندىرەك وتىرعىزۋ.
ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداعان جانبولات جورگەنباەۆ جايىلىم جەرلەردىڭ تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋ شارالارىن ۇسىندى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, مال وسىرۋشىلەر اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنا جەر تىم كوپ بەرىلدى دەپ سانايدى, فەرمەرلەرگە سوندىقتان جايىلىم جەتىسپەيدى. سەناتوردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا, اتالعان ايماقتاردىڭ اۋماعىندا 132 اڭشىلىق القاپ بار, ولاردىڭ جەرىنىڭ جالپى كولەمى 5,0 ملن گەكتاردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار وڭىردە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعى دا بايقالىپ وتىر. ءدال وسى كەزدە مالشىلاردىڭ ءوز مالدارىن جاياتىن جەرى جوق.
