مۇنداي جاڭالىق اۆياتسيا يندۋسترياسىنداعى الەمدەگى الپاۋىت كومپانيانىڭ ابىرويىنا دا, وندىرىسىنە دە ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا تەكەتىرەسىنە بايلانىستى باتىس پەن بەيجىڭ اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى قيىندىققا دۋشار بولعان. سونىڭ سالدارىنان تاعى ءبىر ۇزدىك كومپانيا – Boeing ايتارلىقتاي زارداپ شەكتى.
قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا امەريكالىق Boeing كومپانياسى مەن ەۋروپالىق Airbus كومپانياسىنىڭ شوقتىعى بيىك. نارىقتىڭ 75 پايىزى وسى ەكەۋىنە تيەسىلى. سوندىقتان شىعار قوس كومپانيا اراسىندا باسەكەلەستىك جوعارى. ونى مىنادان بايقاۋعا بولادى. وسى كۇنگە دەيىن Airbus 14 129 ۇشاق جاساپ شىعارسا, بوينگ 20 575 اۋە كەمەسىن قۇراستىرعان. بۇل ساننىڭ ءبارى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنا تيەسىلى. ايتپەسە, امەريكالىق كومپانيانىڭ اسكەري ۇشاق جاساۋدان دا الدىنا قارا سالمايتىنى بەلگىلى.
ايتا كەتەرلىگى, Airbus پەن Boeing اراسىنداعى باسەكەلەستىك بەرتىندە باستالدى. 2000-جىلدارعا دەيىن بوينگتىڭ ءباسى بيىك-تۇعىن. ماسەلەن, كومپانيا XXI عاسىرعا دەيىن 7 658 اۋە كەمەسىن قۇراستىرىپ ۇلگەرسە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەۋروپالىق باسەكەلەسىنىڭ جاساعان ۇشاقتارىنىڭ سانى 2 499-عا ارەڭ جەتتى. الايدا سودان بەرى Airbus-تىڭ تاپسىرىسى ارتپاسا, كەمىگەن جوق.
«ەيرباستىڭ» قىتايمەن قۇپيا بايلانىسى ەۋروپالىقتاردى الاڭداتىپ وتىر. كومپانيا كوممۋنيستىك ەلمەن قاشاننان بەرى بايلانىس ورناتىپ, ونداعى نارىقتى قانشالىقتى يەمدەنگەنىنە الاڭداۋلى. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. كەيىنگى جىلدارى باتىستا قىتايدىڭ وندىرىسىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلەدى. وسىنداي ساتتە ەۋروپانىڭ باستى كومپانياسى سانالاتىن Airbus-تىڭ قىتايمەن جاسىرىن جۇمىس ىستەۋى شەنەۋنىكتەرگە دە, قاراپايىم حالىققا دا ۇنامايتىنى انىق.
جالپى, «ەيرباستىڭ» شىعىس نارىعىن يگەرۋگە ۇمتىلىسى كەشە باستالعان جوق. كومپانيا سوناۋ 1980-جىلداردان باستاپ قىتايدا ءتۇرلى زاۋىتىن سالىپ, جەرگىلىكتى وندىرىسپەن ارەكەتتەسە جۇمىس ىستەي باستادى. مىسالى, ەۋروپادا قۇراستىرىلمايتىن كەڭ فيۋزەلياجدى A330s ۇشاعى تيانتسزين قالاسىندا شىعارىلادى. اقش-تىڭ Horizon Advisory كونسۋلتاتيۆتى كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, ونداعى زاۋىتتى باسقاراتىن باسشى قازىرگى تاڭدا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەدەلدى مۇشەسى كورىنەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, Airbus-تىڭ قىتايمەن بايلانىسى بۇرىننان بەلگىلى ماسەلە. دەگەنمەن AVIC سەكىلدى مەملەكەت باسقاراتىن, قىتايدىڭ قورعانىس سالاسىنداعى ۇيىمدارىمەن قاتىسى ەندى انىقتالىپ جاتىر. اسكەريلەرمەن قاتىسى بار دەگەن اڭگىمە باتىس شەنەۋنىكتەرىنە ۇيىقتاپ جاتقاندا سۋىق سۋ شاشىپ جىبەرگەندەي اسەر ەتتى.
«Airbus-تىڭ قىتاي نارىعىمەن بايلانىسى ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. ەكى تاراپتىڭ كەلىسسوزدەرى قىتايدىڭ اسكەري جانە اسكەري-ازاماتتىق بىرىكتىرۋ اپپاراتىمەن, سونىڭ ىشىندە تاۋەلدىلىك, تەحنولوگيالاردى ءبولىسۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ىنتىماقتاستىق تۇرىندەگى ماڭىزدى بايلانىستاردى قامتىعان», دەلىنگەن Horizon Advisory ەسەبىندە.
Politico سايتى بۇل ماسەلەگە قاتىستى «ەيرباسقا» ساۋال جولداعان ەكەن. الايدا كومپانيا ەشقانداي پىكىر بىلدىرمەگەن. ايتسە دە, كومپانيانىڭ سايتىندا قىتايدىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ۇلكەن ونەركاسىپتىك باعدارلامانىڭ ءبىرى عانا ەكەنى ايتىلعان. سونداي-اق كومپانيا 15 ەلدەگى 600-دەن استام فيرمانىڭ Airbus ۇشاقتارىنىڭ بولشەكتەرىن جەتكىزەتىن مالىمدەگەن.
قىتايدىڭ ازاماتتىق اۆياتسياسى ەلدەگى اسكەردىڭ اۋە كۇشتەرى بازاسىندا جاساقتالىپ, دامىدى. ونىڭ ۇستىنە ەشقاشان تولىقتاي جەكەشەگە بەرىلمەگەن. اسكەري سالادان قول ءۇزىپ كەتكەن ەمەس. بۇل از دەسەڭىز, قىتاي باسشىسى سي تسزينپين «اسكەري-ازاماتتىق» سالانى بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, بىرقاتار زاڭ مەن ەرەجە قابىلداتتى. بۇل قۇجاتتار كوپتەگەن كومپانياعا اسەر ەتەدى. اسىرەسە حالىقارالىق كومپانيالارمەن بايلانىسى بارلارىنا باعىتتالعان.
«قىتايمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, زياتكەرلىك مەنشىگىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا جەتكىلىكتى ارەكەت جاساي الماي وتىرمىز دەپ ويلايمىن. قىتايدىڭ ازاماتتىق-اسكەري ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىعىمىز قىتاي اسكەرىن قانشالىقتى ىلگەرىلەتەتىنىن دە بىلمەيمىز», دەيدى ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ مۇشەسى, قورعانىس سالاسىنداعى ساراپشى بارت گروتۋيس.
Horizon Advisory-دىڭ بايانداماسىندا «ەيرباس» كومپانياسى قىتايدىڭ 10 ۇيىمىمەن بايلانىس ورناتقانى ايتىلعان. سونىڭ بەسەۋىن مەملەكەت بىرلەسە باسقارادى جانە اسكەري سالاعا قاتىسى بار. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن Aviation Industry Corporation of China نەمەسە قىسقاشا AVIC. Airbus اتالعان كومپانياعا قاراستى AviChina-نىڭ 5 پايىز اكتسياسىن يەلەنگەن ەكەن.
قىتايلىق باق-تىڭ حابارلاۋىنشا, Airbus-AVIC بىرلەسكەن كاسىپورنى Airbus-تىڭ ەڭ جاڭا ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى A350XWB ۇشاق كورپۋسىنىڭ 5 پايىزىن شىعارادى. Airbus كومپانياسىنىڭ تيانتسزيندە قۇراستىرىلعان بۇكىل A320 ۇشاعىنىڭ قاناتتارىن AVIC-كە ەنشىلەس كومپانيا Xian Aircraft Company (XAC) شىعارادى. سونىمەن قاتار اتالعان كومپانيا قىتاي اسكەرى پايدالاناتىن Y-20 اسكەري-كولىك ۇشاعىن ازىرلەيدى جانە شىعارادى.
«A320 ۇشاقتارىن قۇراستىرۋ كەزىندە Airbus-پەن سەرىكتەسكەن 20 جىل بويى XAC بولىكتەردى وندىرۋدەن, قۇراستىرۋدان, تۇپكىلىكتى قۇراستىرۋدان باستاپ كەشەندى جەتكىزۋگە دەيىن A320 قاناتىنىڭ ديزاينىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن تولىق مەڭگەردى. بۇل قىتايدىڭ كولىكتىك دەرجاۆاعا, اۆياتسيالىق دەرجاۆاعا جانە وندىرىستىك دەرجاۆاعا قاراي ستراتەگيالىق جوسپارلاۋىن قولدايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام», دەيدى Xian Aircraft Company-دىڭ باس ديرەكتورى ورىنباسارى حان سياوتسيۋن.
Politico سايتىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى Airbus-تىڭ قىتايعا تاۋەلدى بولا باستاعانىن كورسەتەدى. اسىرەسە كەلەشەكتە وتە قۇپيا سالالاردا دا بايلانىس كۇشەيۋى مۇمكىن. مۇنىڭ قاتارىندا بيگ داتا, جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى باعىتتار دا بار.
ءوز كەزەگىندە قىتاي «ەيرباسقا» تاۋەلدى بولۋدى كوزدەمەيتىنى انىق اڭعارىلادى. ماسەلەن, ەلدەگى Commercial Aircraft Corp. of China كومپانياسى كەيىنگى جىلدارى ۇشاق جاساۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە باستادى. وتكەن ايدا Comac العاشقى لاينەرى C919 اۋە كەمەسىن سىناقتان وتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇشاققا سۇرانىس كۇشەيمەك. سوندىقتان ساراپشىلار Airbus-تىڭ ۇزاق مەرزىمدەگى باسەكەلەسى Comac بولادى دەپ پايىمدايدى.
Airbus-تى داۋعا قالدىرعان ماسەلە قىتايمەن عانا شەكتەلمەيدى. قاتاردىڭ باستى اۋە كومپانياسى – Qatar Airways بىرنەشە ا350 لاينەرىن قاڭتارىپ تاستادى. وعان سەبەپ ۇشاقتارداعى تەحنيكالىق اقاۋلار. وسىعان بايلانىستى قاتار تاراپى «ەيرباستى» لوندون سوتىنا بەردى. جالپى, شىعىن كولەمى 1 ميلليارد دوللار كولەمىندە كورىنەدى.
وسى داۋعا بايلانىستى رەيتەر اگەنتتىگىنىڭ جۋرناليستەرى دوحاداعى اۋەجايعا بارىپ, ۇشاقتاردىڭ جاي-كۇيىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتقان ەكەن. ولار جاريالاعان سۋرەتتەر مەن ۆيدەولاردا لاينەرلەردىڭ بوياۋلارى ءشىرىپ, كورپۋستىڭ كەي بولىكتەرى ءتۇسىپ قالعانى انىق كورىنەدى.
الايدا Airbus وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماي وتىر. ەۋروپالىق باقىلاۋشى ورگاندار ا350 لاينەرلەرى كوككە كوتەرىلۋى قاۋىپسىز دەپ تانىعان بولاتىن. وسىنى العا تارتقان كومپانيا سوتتاسۋعا دايىن.
Qatar Airways كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى اكبار ءال-بەيكەر مەن Airbus باس اتقارۋشى ديرەكتورى گيوم فوري وتكەن اپتادا جولىقتى. اكبار ءال-بەيكەر وسىدان كەيىن تاراپتاردى ءوزارا اشىق بولۋعا شاقىردى.
«جەكە ءوزىم بارىمەن دوسپىن. بىراق مەنىڭ كومپانياما قاتىستى ماسەلەگە كەلسەك, بۇل – باسقا اڭگىمە. ەگەر تۇيتكىل شەشىلسە, كەلەسى جىلى وتەتىن سوتتى كۇتپەيتىن ەدىك», دەدى ءال-بەيكەر ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا.
بۇعان دەيىن دە ا350 لاينەرلەرىنىڭ ساپاسىز قۇراستىرىلعانى بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن ەدى. ۇشاقتىڭ ديزاينىن قاداعالايتىن ەۋروپالىق وداقتىڭ اۆياتسيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگى (EASA) ۇشاق سىرتىنداعى بايقالعان كەمشىلىكتى قاۋىپسىز ەمەس دەپ ساناعان ەدى.
