قازاقستان • 23 ماۋسىم، 2022

باقىتجان ەرتاەۆ: اسكەرگە بارماسا دا، بارلىق ازامات وتان الدىندا انت بەرۋى كەرەك

53 رەت كورسەتىلدى

حالقىمىزدا «باتىرعا وق دارىمايدى، باتىلعا جاۋ جولامايدى» دەگەن تاعىلىمدى ءتامسىل بار. سونداي باتىر دا باتىل تۇلعانىڭ ءبىرى – باقىتجان ەرتاەۆ. ول تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى. اۋعان سوعىسىنداعى جانقيارلىق ەرلىگى دە جاس ۇرپاققا ۇلگى. ءبىز بۇگىن قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-لەيتەنانت شەنىنە دەيىنگى ونەگەلى اسكەري جولدان وتكەن ايتۋلى ازاماتپەن كەزدەسىپ، اڭگىمە وربىتتىك.

– باقىتجان اعا، اڭگىمەمىزدى بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعان ۇلتتىق-پات­ريوتتىق تاربيەدەن باستا­ساق. ونى جاس ۇرپاقتىڭ بويى­نا قالاي دارىتىپ ءجۇرمىز؟

– مەنىڭشە، پاتريوتتىق تاربيە ادامعا اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن داريدى. وعان وسكەن ورتا­نىڭ دا ىقپالى مول. قازىر پات­ريوتيزم تۋرالى كوپ ايتامىز. بىراق سوعان تەرەڭ ۇڭىلمەيمىز.شىنداپ كەلگەندە، وتانسۇيگىشتىك تاربيەنىڭ ءمانى دە، مازمۇنى دا بولەك. مەن اكەسىز ءوستىم. اكەم سەگىز ايلىعىمدا دۇنيە سالدى. ونىڭ ومىردە جوقتىعى جانىما باتاتىن. كەيدە كورشى اعامىز بالاسىنا ۇرسىپ جاتقاندا، سوعان كوڭىلىم تۇسەتىن. سوندا شەشەم: «بالام، ساعان ايتىپ جاتقان جوق، ۇرىسسا، ءوز بالاسى، نەگە ءبىرتۇرلى بولىپ وتىرسىڭ» دەگەندە، ول كىسىگە، «اكەم ءتىرى بولعاندا ماعان دا سولاي ۇرساتىن ەدى. كەيدە سونى ساعىنامىن» دەيمىن.

شىن مانىندە، مەنىڭ پات­ريوت بولىپ وسۋىمە اتا-انام، باۋىر­­لارىم عانا ەمەس، تۋعان اۋى­لىم، وندا ءوزىم ءتالىم العان اتا-اجە­لەرىمنىڭ تاربيەسىنىڭ اسەرى كوبىرەك ءتيدى. سوندىقتان جاسى ۇلكەن ازاماتتار جاستارمەن ءجيى كەزدەسىپ، قازاقتىڭ كەڭ­بايتاق جەرى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن اتاقتى حانداردان باستاپ، بوگەنباي، قابانباي، ناۋرىزباي، رايىمبەك سەكىلدى ەرجۇرەك بابا­لارىمىزدىڭ باتىرلىعىن جان-جاقتى ايتۋىمىز كەرەك. ودان كەيىن كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باۋىرجان مومىش­ ۇلى، قاسىم قايسەنوۆ، راقىمجان قوشقارباەۆ، تالعات بيگەلدينوۆ، مانشۇك مامەتوۆا، ءاليا مول­داع­ۇلوۆا سەكىلدى اعا-اپالا­رىمىزدىڭ ەرلىگى دە ۇلگى. جانە مۇنداي اسەرلى اڭگىمەنى جاستارعا اۋزى دۋالى اقساقالدار ايتۋى كەرەك. ولاردىڭ ءسوزى ۇعىنىقتى بولادى. كەزىندە وسى ماسەلەنى كوتەرىپ، ۇكىمەتكە ۇسىنىس حات تا جولدادىم.

ءبىر جاعىنان، مەن ءوز ومىرىمە ريزامىن. كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى، بارلىق قازاق قادىر تۇتاتىن باۋىرجان مومىش ۇلى تۋعان توپىراقتا كىندىك قانىم تامدى. «ادام تۋعان جەرىنە تارتىپ تۋادى» دەيدى. باۋكەڭ ومىرگە كەلگەن جۋالىنىڭ تابيعاتى وتە قاتال. ول جەردىڭ اپتالاپ سوعاتىن بورانى مەن ساقىلداعان سارى ايازىنا جەرگىلىكتى ادامدار بولماسا، بىلايعى جۇرت توزە بەرمەيدى. جاس كۇنىمنەن باۋىرجان اعاما ۇقساپ، باتىر بولسام دەپ ارماندادىم.

– بالالىق شاعىڭىزدان اسكە­ري مامان بولۋدى ماقسات تۇت­تىڭىز با؟

– جاسىمنان ەڭبەككە ارالاس­تىم. جازعى دەمالىستا كولحوز جۇمىسىنا ارالاستىم. ءوزىم قاتارلى بالالارمەن قىرماندا كولىككە استىق تيەدىك. سوندا بىزگە ەڭبەكاقىمىزعا استىق بەرەدى. كەيدە ماعان قىرمان مەڭگەرۋشىسى جەتىم بالا عوي دەپ، بىرنەشە قاپ بيدايدى ارتىپ جىبەرەدى. ونى بازارعا اپارىپ وتكىزىپ، اقشاسىنا مەكتەپكە كيەتىن كيىم-كەشەك، وقۋ قۇرالدارىن ساتىپ الامىن.

ونىنشى سىنىپتا وقىپ جۇر­گەن­دە قانداي جوعارى وقۋ ور­نى­نا تۇسسەم ەكەن دەپ ويلادىم. ال­ما­تىعا بارىپ وقۋعا جالعىز شە­شەمنىڭ جاعدايى كوتەرمەيدى. سودان جامبىلداعى جوعارى وقۋ ورنىنا بارسام دەپ ويلادىم. بىردە ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اسكەري كوميسسارى بوتاباي تاشبۋلاتوۆ ەسىمدى اعامىز جولىعىپ قالدى دا: «باقىتجان قانداي وقۋعا بارام دەپ ءجۇرسىڭ، ۆوەنكوم بولعىڭ كەلمەي مە؟» دەدى. شىنىندا دا، اسكەري ۋچيليششەگە تۇسسەم، تا­ماعى مەن كيىمى تەگىن، ۇيگە دە سالماق سالمايمىن. 1969 جى­لى تاشكەنتتىڭ جالپى اسكەري جوعا­رى كوماندالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستىم. وندا ءبىر جىل وقىعاننان كەيىن الماتىدا جاڭادان اشىلعان اسكەري ۋچيليششەگە اۋىستىم. اسكەري جولىم وسىلاي باستالدى.

– جالپى، ءسىزدى جۇرتشىلىق اۋعان سوعىسىنىڭ باتىرى رە­تىندە جاقسى بىلەدى. العاشقى شايقاسقا تۇسكەن كۇن ەسىڭىزدە قالدى ما؟

– شىنىمدى ايتسام، سوعىس تۋرالى ايتقاندى ۇناتپايمىن. كەيدە اۋعانستاندا بىرگە بولعان جىگىتتەرمەن كەزدەسكەندە عانا وتكەن جىلداردى ەسىمىزگە الامىز. 1980 جىلى 4 قاڭتاردا ەكىنشى اتقىشتار باتالونىنا قارايتىن ءبىزدىڭ روتا شەكارادان وتكەندە سالانگ اسۋىندا اۋعان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى «وتان» ارمياسىنىڭ ارتيللەريا پولكى دۇشماندار جاعىنا ءوتىپ جاتىر، سولاردى ماقساتىنا جەتكىزبەي تەز ارادا جويۋ كەرەك» دەگەن بۇيرىق ءتۇستى. بۇل العاشقى شايقاسىمىز سوعىس كورمەگەن كومانديرگە دە، جاۋىنگەرلەرگە دە وڭاي بولعان جوق. اۋعانستان ولكەسىنىڭ جەر بەدەرى وتە كۇردەلى. جال-جال جاقپار تاستارمەن كومكە­رىلگەن تاۋلى ايماق. قاي تاستىڭ تاساسىندا جاۋ جاتقانىن بىلمەيسىز. ءبىر قادام العا جىلجۋ قيىن. سوعان قاراماستان، ءوزىم باسقاراتىن روتانى اسكەري ءىس-قيمىلعا كەلتىرىپ، دەرەۋ شەشىم قابىلدادىم. الدىمىزدان جاۋ پۋلەمەتى توسىپ الدى. ونىڭ ءۇنىن وشىرمەسەڭ بۇكىل جەكە قۇرامدى باۋداي تۇسىرەدى. روتا مەن پۋلە­مەتشىنىڭ اراقاشىقتىعىن بولجاپ، گراناتومەتشىگە بۇيرىق بەردىم. وسىلاي پۋلەمەتتىڭ ءۇنىن وشىردىك. ارتىنان ءبىزدىڭ اۆتوماتشىلار شايقاسقا كىرىستى. ادام شىعىنى بولعان جوق. تاڭ اتقانشا وسىنداي 3-4 اتىستى باسىمىزدان وتكىزدىك. ءسويتىپ، ءبىز سول كۇنى دۇشماندار جاعىنا وتكەلى وتىرعان پولككە توسقاۋىل قويدىق.

– ءسىزدى سوعىس كەزىندە مەشىت تۇرعىزدى دەپ ايتادى، سول راس پا؟

– كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ باسشىسى، كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى سەرگەي احرو­مەەۆ مەنى ەرەكشە باتالونعا كوماندير ەتىپ تاعايىنداعاننان كەيىن، اساداباتقا كەلدىم. بۇل جەردى جەرگىلىكتى حالىق چيحو ساراي دەپ اتايدى. بىزدىڭشە «كەرۋەن ساراي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبىز وسى ەلدى مەكەنگە تاڭعى ءتورت شاماسىندا كەلىپ كىردىك. قاي كوشەمەن كەلە جاتقانىمىزدى بىلمەيمىز. سونداي ءبىر الاكەۋىم شاقتا باتالوننىڭ ءبىر تانكىسى جەرگىلىكتى مەشىتتىڭ دۋالىن بۇزىپ كەتتى.

مەشىت ىشىنەن ادامدار شى­عىپ، بىزگە نارازىلىقتارىن ءبىل­دىر­دى. سودان مەن قولىمداعى قا­رۋىمدى تاستاپ، ولارعا باردىم. مەنى كورىپ، ولاردان ءۇش ادام بىزگە قاراي ءجۇردى. بىرەۋى مەشىت­تىڭ يمامى بولسا، ەكىنشىسى اللاح-قادىر، ياعني اۋىل اكىمى ەكەن.

ۇشەۋى كەلە سالا، ماعان: «سەن­دەردىڭ بىرەۋىڭ دە ءتىرى قالماي­سىڭدار، – دەدى العاش ءسوز باستاعان مەشىت يمامى. – ويتكەنى سەندەر اللانىڭ ءۇيى – مەشىتتى بۇز­دىڭدار. اللانىڭ ءۇيىن بۇزعان­داردى قۇدىرەتى كۇشتى اللا جازاسىز قالدىرمايدى.

سودان مەن: – ءبىز مەشىتتى بۇ­زايىق دەپ بۇزعان جوقپىز. قاراڭ­عىدان بايقاماي قالدىق. سوندىق­تان كەشىرىم سۇرايمىز. مەشىتتى اللانىڭ ءۇيى ەكەنىن بىلەمىن. مەن مۇسىلمانمىن، – دەدىم.

– سەن مۇسىلمان ەكەنىڭدى نەمەن دالەلدەيسىڭ؟ – دەپ سۇرادى يمام.

– بيسميللاحير-ار راحمان ار-راحيم! ءاشادۋان-ءلا يللاحا يللال-لا، ءاشادۋاننا مۋحاممەد راسۋلۋاللاح!، – دەدىم. سودان ۇشەۋى مەنىڭ شىن مۇسىلمان ەكە­نىمدى ءبىلىپ، قۇشاقتاسىپ، قول الىس­تىق. بۇل – اۋعان حالقىنىڭ دوس بولۋعا نيەت بىلدىرگەندە قولداناتىن ءداستۇرى. ءبىز مەشىتتى جوندەپ بەرەمىز دەدىم. سودان كەيىن يمام: «مەشىتتى جوندەۋگە دارەتىن الىپ، مۇسىلمان بالالارى كەلسىن»، – دەدى. ءسويتىپ، بار ماسەلە مۇسىلمانشىلىق جولمەن شەشىلدى.

سونىمەن اۋىلدىڭ اقساقال­دارى جينالىپ، اڭگىمەلەستىك. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن وسىلاي ءدىن ارقىلى جاقىنداسىپ كەتتىك. كەيىن قاي جەرگە مينا قويىلدى، قاي جەردەن قانشا دۇشپان وتكەلى جاتىر دەگەن اقپاراتتاردان حاباردار بولىپ وتىردىم.

مەشىت سالدىرعانىم تۋرالى كەزىندە « كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتى جازدى. اتالعان گازەتتىڭ 1983 جىلعى 22 ناۋرىزىنداعى سانىندا ء«بىزدىڭ كومبات» اتتى كولەمدى وچەرك جاريالاندى. باسىلىم ءتىلشىسى سنەگيرەۆ مەن كەتىپ قالعاننان كەيىن قىزمەت ەتكەن جەرىمە – كۋنارعا بارىپتى. سول جەردە تاسقا ارابشا «باحتيار دارا» دەپ جازىپ قويىپتى. كۋناردا مەن ەكى جىل تۇردىم. نەگىزى باتالوندار اۋىسىپ تۇرۋى كەرەك. بىراق جەرگىلىكتى جۇرت ۇكىمەتكە «باقتياردىڭ باتال­ونى قالسىن» دەپ حات جازعان. ءسويتىپ، مەن سول جەردە اسكەري قىزمەتىمدى جالعاستىردىم.

– «باقتيار» دەپ نەگە اتا­عان؟

– اۋعان جۇرتىنىڭ «باقىت­جان» دەگەنگە ءتىلى كەلمەدى. سودان ولار مەنى «باقتيار» دەپ اتادى. شىندىعىن ايتقاندا، اۋعان جەرىنە العاش كىرگەندە ورىس اسكەرلەرى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ونشا جىلى راي تانىتپاعان. ال مەن ءوز باتالونىمدا مۇندايعا جول بەرمەدىم. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى حالىق مەنى ء«بىزدىڭ باقتيار» نەمەسە «مۇسىلمان كوماندير» دەپ ءىش تارتتى.

كەيبىرەۋلەر وسىنى باسقاشاعا جورىپ «ەرتاەۆ دۋشمانوم ستال» دەپ سان-ساققا جۇگىرتتى. بىردە وسى ءۇشىن بريگادا كومانديرى سميرنوۆپەن باستەسىپ قالدىم. مەن وعان: «سىزدەر اسادابادتان جالالابادقا دەيىن 250 شاقى­رىمدى بۇكىل بريگادا بولىپ قىرعىن سالىپ، قىرقىسىپ ءجۇرىپ، ازەر جەتەسىزدەر. ال مەن بولسام، ءبىر ءوزىم-اق بارىپ قايتا الا­مىن. ماعان ەشكىم تيمەيدى. ويتكەنى مەن جەرگىلىكتى حالىققا قيانات جاسامايتىنىمدى ولار دا بىلەدى» دەپ ەدىم، ول «تى نە شۋتي!» دەدى. «وندا قارا دا تۇر» دەدىم دە، جۇرگىزۋشىمدى الىپ، «ۋاز» كولىگىمەن اسادابادتان جالالابادقا جولعا شىقتىم. تاۋلى ولكەنىڭ جولى وتە قيىن. سوعان قاراماي ءجۇرىپ وتىرىپ، جالالابادقا 4 شاقىرىم قال­عاندا ءبىزدىڭ كولىگىمىزدى دۇشماندار پپش اۆتوماتىمەن اتا باستادى. جالالابادقا امان-ەسەن جەتكەسىن سميرنوۆقا: «جول­داس كومبريگ، 200 شاقىرىم جول جۇرگەنىمدە ماعان ەشكىم تيىسكەن جوق، ەندى سەندەردىڭ كۇزەت ايماقتارىڭا كەلگەندە ماعان دۇشماندار وق جاۋدىرا باستادى. بۇل سەندەردىڭ اۋعان حالقى الدىندا سەنىمگە يە بولا الماعاندارىڭنىڭ بەلگىسى» دەپ ەدىم، ءۇنسىز قالدى.

– نەشە جاسىڭىزدا باتالون كومانديرى بولدىڭىز؟

– 28-29 جاسىمدا بولدىم. ول كەزدە اعا لەيتەنانتپىن. ءبىر جولى ءبىزدىڭ بولىمگە كەڭەس وداعىنىڭ مارشالدارى سەرگەي احرومەەۆ پەن سەرگەي سوكولوۆ كەلدى. جاۋىنگەرلەرمەن كەزدەسىپ، جۇمىستارىمىزدى كوردى. سوعان كوڭىلدەرى تولدى ما، مەنى باتالون كومانديرى ەتىپ قويدى. بۇعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ دە مەرەيى ءوستى.

– ولىمنەن قورىقپايتىن پەندە جوق. سوعىس كەزىندە سونداي قورقىنىش بولدى ما؟

– ارينە. باتىر دا ادام، ول دا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. بىراق سو­عىس­تا كوماندير، بىرىنشىدەن، بۇي­رىقتى ورىنداۋ كەرەك، ەكىن­شىدەن، قاراماعىنداعى جاۋىن­گەرلەردى امان ساقتاۋدى ويلاۋى كەرەك. كەيبىرەۋلەر قاراما­عىنداعى قانشاما ساربازىن قىرىپ السا دا، ء«بىز جەڭدىك» دەپ ۇراندايدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. بىردە ءوز اگەنتتەرىم ارقىلى بارلاۋ جاساپ، دۇشمانداردىڭ قارۋ-جاراق قويماسىن تاپتىق. سونىڭ كوزىن جويامىز دەپ بارعاندا ءبىزدى دۇشماندار قورشاپ الدى. اتىس باستالدى، شايقاسىپ جاتىرمىز. دۇشمانداردىڭ كۇشى باسىمداۋ. بىزگە ءالىمجان ەرنيازوۆ باسقاراتىن ءۇشىنشى روتا كومەككە كەلە جاتتى. ولار كەلگەنشە سار­بازداردى امان الىپ شىعۋ ءۇشىن بەدەلدى ءۇش-ءتورت جىگىتتى ەرتىپ، تاۋدىڭ باسقا تۇسىنان وق بورات­تىق. دۇشمانداردىڭ نازارى بىردەن اۋىپ، بار كۇشىن بىزگە بۇردى. سول كەزدە نەگىزگى ءبولىم قورشاۋدان شىعىپ ۇلگەردى. ال ءبىز تورتەۋمىز كوزگە ىلىنبەي، ءىز جاسىرىپ كەتتىك. جاۋىنگەرلەرىمدى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي ايلاعا باردىم. بىراق مەن مۇنى ءوزىمدى كورسەتۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. وسىدان كەيىن ساربازدارىم مەنىمەن بىرگە قانداي شايقاسقا بولماسىن قورىقپاي باردى.

– قازىر الەمدەگى جاعدايدى كورىپ، ەندى قازاقستاننىڭ قور­عا­نىس سالاسى قاي باعىتتا دامۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ەلىمىزدەگى قارۋلى كۇشتەر­دىڭ باستى ماقساتى – قازاق جەرىن، ەلىن قورعاپ، تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋ. ءوزىم دە اسكەري اداممىن. سوندىقتان باسى ارتىق ەش نارسە ايتا المايمىن. باستىسى، ساربازدارىمىز انت قابىلداعاننان كەيىن وتانىمىزدى قورعاۋعا دايىن بولۋى كەرەك. جاس جاۋىن­گەرلەر قيىنشىلىققا ءتو­زىپ، تار­تىپكە باعىنۋى قاجەت. باۋىر­جان مو­مىش­ ۇلى «تارتىپكە باعىن­عان قۇل بولمايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. اسكەري قاتالدىق تا كەرەك. قورعانىس سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامانداردىڭ كاسىبيلىگى جوعارى بولعانى دۇرىس. قازىر كەيبىرەۋلەر «ارميا كونتراكتىلى» بولسىن دەگەن ۇسىنىس ايتادى. مەن ونى قولدامايمىن. جالپى، اسكەرگە بارماسا دا، بارلىق ازامات وتان الدىندا انت بەرۋى قاجەت. سوندا انت بۇزىلمايدى. ەگەر انت بۇزىلسا جازالانۋى كەرەك. بۇرىن اسكەري بورىشىن ۇزدىك ورىنداعان جاۋىنگەرلەرگە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە مىنەزدەمە بەرەتىن. ەگەر مىنەزدەمە جاقسى جازىلسا، ول سارباز وقۋعا كونكۋرسسىز قابىلداناتىن. قازىر سونىڭ ءبىرى جوق. اسكەرگە شاقىرىلعان جاستاردى ىنتالاندىراتىن وسىنداي ارتىقشىلىقتار قايتا قاراستىرىلسا ارتىق بولمايدى.

– اسكەردەگى الىمجەتتىكتى قالاي ازايتامىز؟

– الىمجەتتىكتى جالعىز وفيتسەرلەر ازايتا المايدى. وعان قوعام بولىپ اتسالىسۋىمىز قا­جەت. كوماندير ءار جاۋىنگەردى ءوز بالاسىنداي نەمەسە باۋىرىنداي كورۋ كەرەك. ماسەلەن، 1973 جىلى اسكەري ۋچيليششەنى بىتىرگەسىن ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنە قاراستى اسكەري بولىمدە موتواتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولدىم. سوندا قاراماعىمداعى ءار جاۋىن­گەردىڭ ۇيىنە ء«بىزدىڭ ۆزۆود­قا بالاڭىز كەلدى، ونىڭ مىنەزى قانداي، ەگەر كەم-كەتىگى بولسا، بىرگە تاربيەلەيىك» دەپ حات جازىپ، اتا-انالارىنان بالالارى تۋرالى سۇرادىم. ساربازدارعا دا اكە-شەشەسىنە ۇنەمى حات جازدىرىپ وتىردىم. كوماندير مەن جاۋىنگەرلەر اراسىندا وسىنداي ءبىر سىيلاستىق ورنادى. مىسالى، كەيبىر بالا اتا-اجەسىنىڭ قولىندا ءوسىپ، اكە-شەشەسىنە «سەن» دەپ سويلەسەدى. سونى دا بىلگەن دۇرىس. قىسقاسى، كوماندير سارباز كوڭى­لىنىڭ كىلتىن تابا ءبىلۋى قاجەت. جاستار بۇزىلعان جوق، ولار زامانىنا ساي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

– حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنت­تەرى قاسىم قايسەنوۆ پەن تالعات بيگەلدينوۆتىڭ ەر­لىك­تەرىن جاستارعا ۇنەمى ۇلگى ەتىپ جۇرەسىز. ءوزىڭىز ول كىسىلەر­مەن جاقىن ارالاستىڭىز با؟

– ەكى باتىر اعاممەن وتە جا­قىن سىيلاستىم. انە ءبىر جىلدارى بىرەۋلەر ماعان قارا كۇيە جاعۋعا تىرىستى. سوندا مەنى قورعاپ، داڭقتى پارتيزان قاسىم قايسەنوۆ: «ەسلي ۆى سۋديتە گەنەرالا ەرتاەۆا، ۆى، سۋديتە مەنيا، قاسىم قايسەنوۆا. ەسلي ۆى سۋديتە بوەۆوگو گەنەرالا ەرتاەۆا، ۆى سۋديتە مەنيا، پارتيزانا قاسىم قايسەنوۆا. ەسلي ۆى پوساديتە ەگو، پوساديتە مەنيا س نيم!» دەپ حات جازدى.

1992 جىلدارى سارىوزەكتەگى موتواتقىشتار ديۆيزياسى كومان­ديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇر­­گەندە كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مار­تە باتىرى، اتاقتى ۇشقىش اعا­مىز تالعات بيگەلدينوۆ كەل­دى. ال­دىنان شىعىپ كۇتىپ الدىم. سو­عان بالاشا قۋاندى. «باس­قا ەلگە بار­عان­دا مەنىمەن قۇشاق­تا­سىپ امان­داسادى. ال ءوز ەلىمدە ما­­عان ونداي قۇرمەت كورسەتپەيدى» دەپ ەدى. ول كىسى جاۋىنگەرلەرمەن كەز­دەسىپ، تاعىلىمدى اڭگىمە ايت­تى. جالپى، تۇلعانى كوزى تىرى­سىن­دە قادىرلەۋ كەرەك. تالعات اعا­مىز­­دىڭ وزىمەن  بىرگە قانشاما قازىنا كەتتى.

– كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، ارميا گەنەرالى، ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتى دە اۋزىڭىزدان تاستامايسىز.

– اسكەري ۋچيليششەنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە ساعادات نۇرماعامبەتوۆ كەلىپ، وقۋ ورنىن ارالادى. ءبىزدىڭ كازارماعا كەلدى. سالەم بەردىم. ماعان قارادى دا: ء«اي، بالا، قايدان بولاسىڭ؟» دەدى. «جامبىل وبلىسى، جۋالىدان»دەپ ەدىم، «باۋكەڭنىڭ اۋىلىنان ەكەن­سىڭ عوي»، دەدى دە ۇستىمە ءبىر قاراپ: «گەنەرال بولاسىڭ» دەدى. ول كەزدە مەن قاتارداعى كۋرسانتپىن. «قايداعى گەنەرال» دەپ قويامىن. كازارما ەسىگىنەن شىعىپ بارا جاتىپ بۇرىلىپ، «سەن باتىر بولاسىڭ» دەدى تاعى دا. شىنىندا، كەيىن اۋعانستاندا بولدىم، گەنەرال-لەيتەنانت شەنىن الدىم. سول كەزدە-اق مەنىڭ بولاشاعىمدى ءدال بولجاعان ساعا­دات اعانىڭ ادام تانيتىن قاسيە­تىنە ءالى تاڭعالام.

سارىوزەكتەگى موتواتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى بولىپ جۇرگەندە سول كەزدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قورعانىس ءمينيس­ترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ۇشىپ كەلىپ، دي­ۆيزيا جۇمىسىمەن تانىستى. جاۋىنگەرلەردىڭ اسكەري دايىن­دىعىن كوردى. پرەزيدەنت پەن ساعا­دات قوجاحمەت ۇلى ەكەۋى قاتار­لاسىپ الدا، مەن ادەپ ساق­تاپ ولاردان كەيىنىرەك كەلە جاتقان­مىن. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ساعادات اعاعا قاراپ: «مىنا با­قىت­جانعا گەنەرال شەنىن بۇگىن بەرە سالساق قالاي بولار ەكەن؟» دەپ ەدى، ول كىسى دە: «بەرسەك، رەتى كەلىپ تۇر. باقىتجان بۇل شەنگە ابدەن لايىق. ول اۋعان سوعىسىندا باتالون باسقاردى. گەرمانيادا پولك تە باسقاردى. جوعارى اسكە­ري اكادەميانى ءبىتىردى» دەدى قۇپتاعان ويىن ءبىلدىرىپ.

سوسىن ساعادات قوجاحمەت ۇلى ماعان بۇرىلىپ: «باقىتجان، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساعان گەنەرال شەنىن قازىر-اق بەرە سالايىن دەيدى. سەن ءوزىڭ قالاي قارايسىڭ؟» دەدى. سوسىن مەن: «گەنەرال اتاعىن مەن ءوز ەڭبەگىمدى ءسىڭىرىپ، ماڭداي تەرىمدى توگىپ الايىن» دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدىم، ەكەۋى وسى سوزىمە ريزا بولىپ، قولىمدى الدى.

– «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىق باتىرلارى» اتتى قو­عام­دىق بىرلەستىك قۇرىپسىز، سو­نىڭ ماقساتى تۋرالى دا ايتىپ وتسەڭىز؟

– بۇل ۇيىم جاقىندا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تىركەۋىنەن ءوتتى. بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىر­لارىن قالاي قۇرمەتتەدىك. قازىر سونداي قۇرمەت ازايعان. ماسەلەن، جۇرتشىلىق «حالىق قاھارمانى» مەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن العان تۇلعالارىمىزدى تو­لىق تانىمايدى. وتكەن جو­لى جاس­­تارمەن بولعان كەزدەسۋدە ءبىر جاستان: «باۋىرجان مو­مىش­­ ۇلى كىم؟» دەپ سۇراسام، ول ماعان «عارىشكەر» دەپ جاۋاپ بەردى. ال سول جەتكىنشەك كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، حالىق قاھار­مانى، تۇڭعىش عارىشكەر توق­تار اۋباكىروۆتى، حالىق قاھار­ماندارى، عارىشكەرلەر تالعات مۇساباەۆ پەن ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولىن بىلە مە؟ وعان كۇمانىم بار. سونداي-اق قورعانىس سالاسىندا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ەرەن ەرلىك جاساپ، «حالىق قاھارمانى» اتانعان باتىرلار بار. ولاردى دا كوپشىلىك بىلمەيدى. ناسيحات جوق. سول ازاماتتاردىڭ قالانىڭ ءبىر كورنەكى جەرىنە ىلىنگەن سۋرەتىن كەزدەستىرمەيسىز. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتانعان ارداقتىلا­رىمىزدى دا كوپ دارىپتەمەيمىز. ال ولاردىڭ ءومىرى ونەگەگە تولى ەمەس پە؟! باستىسى، ءبىزدىڭ ۇيىم­نىڭ ماقساتى – جاستاردى وتان­سۇيگىشتىككە، ەلدىكتى ساقتاۋعا، تۋعان جەردى قورعاۋعا تاربيەلەۋ.

– ءوز-وزىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولاتىن ءبىر ءىسىڭىزدى ايتاسىز با؟

– تۋعان اۋىلىما ءجيى بارامىن. ءبىر جول تۇسكەندە ەلدەگى جا­سى ۇلكەن جولتاي قاريا: «اينا­لايىن، باقىتجان، ءبىز سەنى اۋىلىمىزدان شىققان باتىرىمىز دەپ بىلەمىز. سىرتىڭنان تىلەۋلەسپىز. ەلىڭدى دە ۇمىتپاي كەلىپ تۇراسىڭ. ەندى اۋىلىمىزعا مەشىت سالۋعا قولداۋىڭدى كورسەت» دەدى. «اعا، مەنىڭ ونداي قارجىم جوق. بىراق نيەتتەرىڭىز ءۇشىن بارىمدى سالىپ، كومەكتەسەمىن» دەدىم. سودان وعان جاقىن دوستارىمدى تارتىپ، اللانىڭ اق ءۇيىن سالدىق. مەشىتتىڭ اشىلۋىنا سول كەزدەگى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى، باس ءمۇفتي، شىعىستانۋشى عالىم، مارقۇم ءابساتتار قاجى دەربىسالى اعامىز كەلدى. تاعى ءبىر ەلگە بار­عان­دا باياعى جولتاي اقساقال: «قاراعىم، بىزگە مەشىت سالىپ بەردىڭ، راحمەت، ەندى ەسكى كوپىرىمىز توزىپ، قينالىپ ءجۇرمىز. وسىعان قولعابىسىڭدى تيگىز» دەدى. بۇل ماسەلە دە شەشىلدى. جاڭا كوپىر سالىندى. اۋىل ورتاسىنان قۇدىق قازىپ، تازا سۋ شىعاردىم. نەگىزى مەنىڭ اكەم وسى اۋىلدى 18 جىل باسقارعان. ەلگە سىيلى ازامات بولعان. اكەمنىڭ ەلگە جاساعان جاقسىلىعىن جەرلەستەرى ۇمىتپاي، ول كىسىنىڭ ەسىمىن اۋىلعا بەردى. قازىر ول ەلدى مەكەن ەرتاي اۋىلى دەپ اتالادى. ومىردە كوڭىلىم تولاتىن ءبىر ءىسىم بولسا، ول – وسى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۇقساس جاڭالىقتار