اقش عالىمدارى بىرنەشە جىل بۇرىن 2-3 جاس ارالىعىنداعى 47 بالانىڭ ميىنا ماڭىزدى زەرتتەۋ جۇمىسىن جاساعان. عالىمدار تاۋلىگىنە ءبىر ساعاتتان اسا سمارتفون قولدانعان بالانىڭ ميىنداعى سويلەۋ جانە جازۋ قابىلەتىنە جوعارى دەڭگەيدە زيان كەلەتىنىن انىقتاعان. سونىمەن بىرگە بالا تۇيىقتالىپ ءھام ءوزدى-وزىمەن وڭاشالانىپ, قورشاعان ورتامەن بايلانىسۋدان قالاتىن كورىنەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە مەكتەپ جاسىنداعى بۇلدىرشىندەردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى كوزىلدىرىك كيەدى. بۇعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – قالتا تەلەفوندارى. كورۋ قابىلەتى تومەندەگەن بالالار اينالادان وقشاۋلانىپ, قيمىل-قوزعالىسىنىڭ تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. ءارى اتا-انالاردىڭ بالا دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراۋى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر. بالانىڭ «اتا-اناسى», «دوسى», «سىنىپتاسى» دا تەلەفونعا اينالۋدا. جۇمىسباستى اتا-انانىڭ جالعىز سەنەرى دە وسى سمارتفون بولعانداي.
دارىگەرلەر ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالارعا مۇلدە سمارتفون بەرۋگە بولمايتىنىن ايتىپ كەڭەس بەرۋدە. بۇل جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ميى ۇزدىكسىز قالىپتاسۋ كەزەڭىن باستان كەشەتىنىن ەسكەرتەدى. سونىمەن قاتار تەلەفون ۇستاپ وسكەن بالدىرعانداردا پسيحولوگيالىق جانە نەۆرولوگيالىق اۋرۋلار تۋىنداۋ قاۋپى كەزدەسەدى. قازاقستاندا ويىنقۇمار بالالاردىڭ ەلىكتەۋ سالدارىنان ءتۇرلى قىلمىستارعا بارىپ جۇرگەنىن قۇلاق ەستىپ, كوز كورۋدە. ءارى مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ قالىپتى ءبىلىم الۋىنا سمارتفون ەداۋىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتىپ جاتقانعا ۇقسايدى.
بۇل جونىندە الماتى قالاسىنداعى جەتىسۋ اۋدانىنىڭ №102 مەكتەبىنىڭ ۇستازى ۇلجان ەرعاليقىزى: «قازىرگى وقۋ ۇردىسىندە تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى ادىستەر, ويىندار, قىزىقتى سايتتار ارقىلى وقىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ەنگىزىلىپ جاتقانى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزعا يكەمدەلىپ جاتقان مۇنداي بەتبۇرىستىڭ وڭ جاقتارىمەن قوسا زيانىن دا جوققا شىعارۋعا مۇلدە بولمايدى. مويىنداۋ كەرەك, سمارتفون, ينتەرنەت تۇسىنىكتەرى ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ال مۇنداي وزگەرىسكە ءبىز پسيحولوگيالىق, تۇرمىستىق دەڭگەيدە دايىن بولدىق پا, جوق پا – وعان باس قاتىرىپ جاتقانداردىڭ قاراسى از. قازىرگى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى, قابىلداۋ دەڭگەيى الدىڭعىلاردان الدەقايدا شاپشاڭ ەكەنىن مەكتەپ قابىرعاسىندا ءبىلىم بەرە ءجۇرىپ بايقاعانىمىز بار. دەي تۇرسا دا, تابيعي جولمەن دامىپ جەتىلمەگەن ينتەللەكتىنىڭ ەرتە مە, كەش پە ءوز اۋرۋىنان سىر بەرە باستايتىنى ءمالىم جايت, بۇلاي دەۋگە ايتىلار سەبەپ كوپ. سولاردىڭ بىرقاتارىن ايتايىق. وقۋشى بويىنان تىنىمسىزدىق, سابىرسىزدىق مىنەزدەرى ءجيى بايقالادى; وزىنە-ءوزى سەنىمسىز كۇيدە جاۋاپ بەرەدى; تەلەفونعا ارقاسۇيەۋشىلىك باسىم; وقۋلىقتاعى دەرەكتەر ەمەس, تەلەفوننان الىنعان (نەگىزسىز بولسا دا) اقپاراتتارعا سۇيەنۋگە قۇشتار كەلەدى.
بۇدان وزگە, وقۋشىلاردىڭ ساباق بارىسىندا بەلسەندىلىگى تومەندەپ كەلە جاتقانى بايقالادى. مىسالى, ورنىنان تۇرىپ جاۋاپ بەرۋ, ءبىرىنشى بولۋعا ۇمتىلۋ, مەكتەپ ءىس-شارالارىنا قاتىسۋ ء(ان ايتىپ, بي بيلەپ ونەر كورسەتۋ). مەكتەپ ومىرىندەگى مۇنداي بەلسەندى ءومىر سالتىن قازىرگى تاڭدا تيك-توك ءتۇسىرىپ, ەل قاراسىن كوبەيتۋ سەكىلدى تۇسىنىكتەردىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەنى كوڭىل كونشىتپەي تۇر» دەيدى مۇعالىم.
ال №10 قالالىق ەمحانانىڭ جالپى پراكتيكا دارىگەرى ارمان سارسەنباي ۇلى بولسا, كوزگە قاتىستى ماسەلەلەرمەن كەلەتىن مەكتەپ جاسىنداعى بالالار سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن العا تارتادى.
– سمارتفون بالالاردىڭ قولىندا كۇندەلىكتى بولۋىنىڭ سالدارىنان بۇل بالانىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ۇيقىسىزدىق پايدا بولادى, بالالار تەلەفون قاراعان كەزدە موينىنا, بۋىندارىنا, سۇيەكتەرىنە كۇش تۇسەدى. سودان دا سمارتفوننىڭ بالاعا تيگىزەر زاردابى زور. كۇندەلىكتى ءارتۇرلى ويىنداردى كوبىرەك ويناي بەرگەننەن سوڭ بالانىڭ قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسى ازايىپ, وقشاۋلانا بەرەدى. كوزگە تيەتىن زيانىنا توقتالساق, بىرىنشىدەن, كوزدىڭ انىقتاۋشى قىزمەتى بۇزىلادى. كورۋ دالدىلىگى تومەندەپ, زاتتاردى بۇلدىراتىپ كورە باستايدى. بىزگە كوز ماسەلەسىمەن ەمحاناعا كەلگەن بالالاردىڭ سانى كوبەيگەنى راس. بۇعان سەبەپ سمارتفوننان شىعاتىن كوك ءتۇستى ساۋلەلەر, تۇندە تەلەفونمەن ويناعان سوڭ ۇيقىسى دا شالا بولىپ, وسىنىڭ ءبارى كوزگە ەداۋىر سالماق تۇسىرەدى», دەيدى دارىگەر.
شىنىندا, بۇگىنگى قۇرىلعىلاردىڭ بالالار دەنساۋلىعىنا اكەلگەن زياندى تۇستارى ءار الۋان. سونىمەن بىرگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان زيانى وراسان زور. كوزگە كورىنىپ, قولعا ۇستالمايتىن ادام ساناسى نازىك ماسەلە. جادى اق قاعاز سەكىلدى بالالار ەستىگەنى مەن كورگەنىن ءاپ-ساتتە سورىپ الاتىن شاڭسورعىش ىسپەتتى. پسيحولوگ ەريك بەرننىڭ «ويىن ويناعان ادامدار» كىتابىنىڭ «ادام تاعدىرى» اتتى بولىمىندە ادامنىڭ تاعدىرى جاقسى نە جامان بولاتىنىن بالانىڭ التى جاسقا دەيىنگى كورگەن, ەستىگەن, تۇيگەن نارسەلەرى شەشەدى دەگەن پىكىر ايتادى. ياعني ادامنىڭ ميى باعدارلاما ىسپەتتى. وعان بالا كۇنى جازىلعان دۇنيەلەر ءوز جەمىسىن بەرەدى. بابالارىمىز بىزگە باتىرلىق, ەرلىك جايلى ەرتەگىلەر ايتۋىنىڭ سەبەبى, ىشىندەگى ءاربىر ىزگىلىك جايلى ويلاردى بالالار كەيىنگى ومىرىندە جۇزەگە اسىرادى. الىپتار جايلى ەرتەگى تىڭداپ وسكەن بالا ەرلىككە قۇشتار بولىپ وسەتىنى ءمالىم. ماسەلەن, قازاق ەرتەگىلەرىندەگى جاقسىلىق پەن جاماندىق وبرازى قاتار ءوربىپ, سوڭىندا جاقسىلىقتىڭ ۇستەم بولىپ, باتىرلاردىڭ «مۇرات-ماقساتىنا جەتىپ» اياقتالاتىنىندا ۇلكەن ءمان بار. قاي كەزدە دە اققا قۇداي جاق ەكەنىن, ىزگىلىكتىڭ تاستى جارىپ جەڭىپ شىعاتىنىن ساناسىنا قۇيىپ وسكەن بالا ءومىردىڭ ءارتۇرلى جولاقتارىنا مويىماسى انىق.
ال بۇگىنگى سمارتفون ۇستاعان بالالاردىڭ «يۋتۋبتان» قانداي بەينەباياندار كورىپ جۇرگەنىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ءبىلسىن. بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعا كەلەتىن تولاسسىز بەينەبايانداردىڭ ىشىندە قورقىنىشتى سۇلبالار مەن جالاڭاشتانعان ادامدار, قيسىنسىز داۋلار مەن بەت ج ۇلىسقان جانجالدار, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ەشقاشان جاناسپايتىن ادەتتەر مەن شەتەلدىك مودالار بۇلدىرشىندەرىمىزدىڭ ساناسىن قانشالىق بىلعاپ جاتىر؟..
قورىتا ايتقاندا, ەل بولاشاعىنا ۇلەس قوسۋ – بالالارىمىزدىڭ ەرتەڭىنە, دەنساۋلىعى مەن تاربيەسىنە ءجىتى قاراۋدان باستالادى.
