كونە زاماننىڭ كۇيىن شەرتكەن قارياداي تاڭبالى شاتقالى تالاي سىردى باۋىرىنا باسىپ جاتىر. الماتى-بىشكەك كۇرە جولىمەن ساپارلاعاندا تارعاپ اۋىلىنان وتە دەگەرەستىڭ تۇسىنان قوپا مەكەنى شىعادى. بۇل جول قوپا تەمىر جول بەكەتىنەن اسقاننان كەيىن جۋسان ءيىسى اڭقىعان بەتەگەلى بەلدەرمەن اڭىراقاي جازىعىنا اپارادى. جول بويىنا بىرنەشە سۋوتكەل كوپىر سالىنعان. قاراباستاۋ اۋىلىنان وتكەننەن كەيىن «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۇراجايىنىڭ اۋماعى باستالادى. ۇلى دالا ەلىندەگى اتى الەمگە ايگىلى تاريحي ورىننىڭ ءبىرى – وسى تاڭبالى شاتقالى.
ەجەلگى جەتىسۋدى ءار كەزەڭدە مەكەندەگەن باعزى جۇرتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, نانىم-سەنىمىنەن حابار بەرەتىن مۇرالار جيىنتىعى الماتى قالاسىنان 170 شاقىرىم سولتۇستىك-باتىستا ورنالاسقان. بۇل توڭىرەك ماتىبۇلاق سەلولىق وكرۋگىنە قارايدى. قورعالاتىن ايماقتىڭ جالپى اۋدانى 3 800 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 900 گەكتارىنا ارحەولوگيالىق ورىندار كىرەدى, ال ارالىق بولىگىن 2 900 گەكتاردا ورنالاسقان بۇكىلالەمدىك «مادەني مۇرا» تىزىمىنە ەنگەن ەسكەرتكىشتەر الىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەسكەرتكىشتىڭ ارالىق ايماعىنا جالعاسقان «تاڭبالى» ساپارشى ورتالىعى ءۇشىن 24 گەكتار جەر تەلىمى بولىنگەن. بۇل عيماراتتا مەكەمەنىڭ باس كەڭسەسى ورنالاسقان.
بۇل اۋماق بەينەبىر اشىق اسپان استىنداعى الىپ كورمە ىسپەتتى. تاڭبالى شاتقالى ەستە جوق ەسكى زاماننان قالعان جادىگەرلەردىڭ كوپ شوعىرلانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىسىمەن دە بىرەگەي. مۇندا ءارتۇرلى داۋىرگە ءتان جۇزدەن استام ەسكەرتكىش بار. ولار – قولا داۋىرىنەن باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى عاسىرلاردى جانە كەيىنگى جىل ساناۋىمىزدى قامتىعان قونىستار, مولالار, ەرتەدەگى تاس قاشالعان ورىندار, پەتروگليفتەر جانە عيبادات عيماراتتارى. ءبارى ءۇش مىڭ جىل بويى وسى جەردى مەكەندەگەن ەرتەدەگى جانە كەيىنگى كەزدەگى حالىقتاردىڭ تاريحىن ناقتىلى كورسەتەتىن ارحەولوگيا كەشەنىن قۇرايدى. مۇنداعى نەگىزگى جادىگەر – جاقپار تاستار بەتىندەگى ءۇش مىڭعا جۋىق پەتروگليف. جارتاسقا قاشاپ سالىنعان سانسىز سۋرەت گالەرەياسى نەگىزىنەن قولا داۋىرىنە ءتان.
يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن وسىناۋ باعا جەتپەس قۇندىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن 2003 جىلدىڭ قازانىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق-مۇراجايى قۇرىلىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەرمەن بىرگە قورىقشىلار, ينجەنەرلەر, ەكسكۋرسوۆودتار جانە تۋريستىك باعىتتار بويىنشا گيدتەردى بىرىكتىرگەن شتات بىرلىكتەرى ءبولىندى. قاراباستاۋ ەلدى مەكەنىندە ساپارشى ورتالىعى سالىنىپ, وندا تاستاعى سۋرەتتەردىڭ ناقتى كوشىرمەلەرى مەن بەيىتتەردى قازۋ كەزىندە تابىلعان قىش قۇمىرا, ىدىستار مەن تۇرمىستىق بۇيىمدار, تاعى باسقا جادىگەرلەر كورمەگە قويىلدى.
قاراباستاۋداعى باس كەڭسە عيماراتىندا سپۋتنيكتىك بايلانىس ورناتىلعان. قازىرگى زامان تالابىنا ساي قۇرال-جابدىقتارمەن, قورىقشىلار دۇربىمەن, ءمىنىس اتتارىمەن قامتىلعان. قورىق-مۇراجايداعى ماماندار تۋريستەردى قابىلداپ, تۋعان ولكەنىڭ وتكەنىنەن, رۋحاني الەمىنەن اسەرلى اڭگىمە وتكىزەدى. تاڭبالىعا شەتەلدىكتەر دە كوپتەپ كەلەدى.
«تاڭبالى» مۇراجايى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنا ساي گرانت يەلەنىپ, سول قارجىعا التى قاناتتى بەس كيىزۇي تىگىلگەن. ءتىپتى تۋريستەردى قابىلدايتىن ەتنواۋىل دا اشىلعان. سونداي-اق مۇندا ەتنواۋىلدى جانە وسىنداعى كۇزەتشىلەر ءۇيىن ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن كۇن ساۋلەسى مەن جەلدەن قۋاتتاناتىن 5 كيلوۆاتتىق دەربەس ەلەكتر ستانساسى ورناتىلىپتى. ەتنواۋىل وسىلايشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى بولىمشەسىنىڭ قولداۋىمەن بيوالۋانتۇرلىلىك پەن ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. اڭىراقاي جازىعىنىڭ شاتقالدى شەتىندە قاز-قاتار تىگىلگەن التى قاناتتى اقشاڭقان ۇيلەر كوزگە الىستان شالىنادى. بۇگىندە قورىق-مۇراجايدى تاماشالاۋعا كەلگەندەر الدىمەن وسىندا ايالداپ, تاڭبالى تاستارعا ساياحاتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىمەن تانىسۋدان باستايدى.
ەسكەرتكىشتەردى تۇپنۇسقا قالپىندا ساقتاۋ – قازىرگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. كوپتەگەن تاريحي-مادەني مۇرا ادامداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, كەيبىر جاعدايدا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ وتىرادى. ۋاقىت تابى دا تاستى ءوز دەگەنىنە سالىپ, تاۋ جىنىستارى جارىلىپ, كەي تۇستارى ءمۇجىلىپ تۇر. اشىق دالادا ىستىق-سۋىقتان, جاۋىن-شاشىننان تاستاعى سۋرەتتىڭ كوبى كومەسكىلەنگەن. وسى ورايدا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا تاريحي-مادەني مۇرالاردى زاقىم كەلتىرۋدەن قورعاۋعا ۇلەس قوسقانى قۇبا-قۇپ. ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ەلدىڭ, ءبۇتىن حالىقتىڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى ەكەنىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ءوز ەلىنىڭ وتكەنىنە جاناشىرلىقپەن قارايتىن ۇلتجاندى ەتىپ تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ماقساتتا وقۋشى ەكسكۋرسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى.
تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ, زەرتتەۋ جانە ناسيحاتتاۋ – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتقارىلىپ جاتقان ءىس. مۇراجايدىڭ جارتاس سۋرەتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ, قور ساقتاۋ ءبولىمى وسى باعىتتا تىڭعىلىقتى جۇمىس ىستەۋ ۇستىندە. ماماندار جىل سايىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى تاڭبالى اۋماعىنان جارتاس سۋرەتتەرى مەن قورعان-قابىرلەردىڭ, تۇراقتاردىڭ ورنىن تاۋىپ, زەرتتەپ, تىزىمگە الىپ كەلەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر تاڭبالى شاتقالىنان بولەك اققاينار, شامالعان ماڭدارىنداعى ارحەولوگيالىق ورىنداردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
تاڭبالى شاتقالى التى توپقا ءبولىنىپ, ءار توپ بويىنشا تۋريستەرگە كورسەتۋ باعىتتارى بەلگىلەنگەن. ونى تۇگەل ارالاپ شىعۋعا شامامەن ءتورت ساعاتتاي ۋاقىت كەتەدى. قورىق-مۇراجاي اۋماعىندا اۆتوكولىكپەن جۇرۋگە تىيىم سالىنعان. ويتكەنى مەحانيكالىق كولىك ءدۇرىلىنىڭ ءوزى قۇندى جادىگەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان كەلۋشىلەر كولىگىن تۇراققا قالدىرىپ, جاياۋ بارادى. شاتقالداعى تارام-تارام سۇرلەۋمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, باعزىدان قالعان بىرەگەي مۇرانى قولمەن ۇستاپ, كوڭىلگە ءتۇيۋدىڭ اسەرى تەلەديدار مەن كىتاپ-جۋرنالدان كورگەننەن الدەقايدا وزگەشە. جارتاس بەتىنە قاشالعان ونەر تۋىندىلارى ەجەلگى بابالاردىڭ وي-ساناسى, تىرشىلىگى, قورشاعان ورتامەن بايلانىسىنان ماعلۇمات بەرەدى.
ماسەلەن, تاستاعى «كۇن باستى» مەن «اي باستى» سۋرەتتە ەكەۋىن اينالا ون ەكى ادام قورشاپ, بيلەپ ءجۇر. نەشە مىڭ جىل وتسە دە, كومپوزيتسيا انادايدان كوزگە انىق كورىنەدى. كۇنگە تابىنۋشىلاردىڭ سانى ءدال 12 بولۋى تەگىن بولماسا كەرەك. جىلدىڭ 12 ايدان تۇراتىنىن, ادامنىڭ جاسى 12 جىل سايىن ءبىر مۇشەلگە تولىپ وتىراتىنىن ۇلى دالادا عۇمىر كەشكەندەر باياعىدا-اق توپشىلاعان-اۋ دەگەن ويعا جەتەلەيدى. سول سياقتى بۇعى, قابان, تاۋتەكە, بۇقا, قۇلان بەينەلەرى, توپتالىپ اڭ اۋلاۋ ءساتى, جىلقىنى جۇگەندەپ ءمىنۋ, تۋ ۇستاعان سالت اتتى, ەكى دوڭگەلەكتى اربا جەگىلگەن تۇيە سياقتى كورىنىستەر وتە ەرتەدە بەدەرلەنگەن. كەيىنگى تۇركى داۋىرىندە جاڭارتىلعان كەسكىندەر دە كەزدەسەدى. ءار سۋرەتتە بەلگىلى ءبىر مازمۇن بار. وتاندىق عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, تاڭبالى شاتقالىنداعى پەتروگليفتەردە قازاق ونەر تاريحىنىڭ, قازاق فيلوسوفياسىنىڭ باستاۋى جاتىر.
