تاريح • 08 ماۋسىم، 2022

جيىرما جىلدان سوڭ اقتالعان...

367 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى ءسوز العاشقى قا­زاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى الما­تى قالالىق № 5 ەمحانا­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى ­جانە ونىڭ تۇڭعىش باس دارى­گەرى اسىلبەك جۇمان­ ۇلى سەيىتوۆ حاقىندا بول­­ماق. ول تۇستا حالقىمىز­­دىڭ ۇل-قىز­دا­رىنىڭ كوبى ­دارى­گەرلىك سالاعا كوپ جۋىق­تاي قويماعان شاق ­ەدى. ەلى­نىڭ دارىگەرلىك سالا­سى­نا كوپ ۇلەس قوسقان ­جۇمان سەيىتوۆ وتباسىنداعى ءۇشىن­­شى پەرزەنت.

ونىڭ بىرگە تۋعان سۇلتانبەك، مۇسىلمانبەك، اسىلبەك، ومار­بەك، مۇراتبەك ەسىمدى بەس ۇلى مەن جامال اتتى قارىنداسى بول­عان. اسىلبەكتىڭ اكەسى 1901 جىلى اۋىر سىرقاتتان قايتىس بولىپتى. التى بالانىڭ اناسى قاديشا ايتپەنقىزى بالا­لا­رىنىڭ جاقسى ماماندىق يەلەرى بولۋىن كوكسەپ، قانشاما قيىن­دىق كورسە دە، ولاردىڭ وقۋىن جالعاستىرۋىنا مۇرىندىق بولادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، اياۋلى انا ۇل­دارى سۇلتانبەككە – توپوگراف، مۇسىلمانبەككە – مۇعالىم، اسىل­­بەك پەن مۇراتبەككە دارى­گەر ماماندىقتارىن يگەرتەدى. (ومار­بەك جاستاي اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولادى).

1913 جىلى ومبى گيمنازيا­سىن ۇزدىك باعامەن بىتىرگەن اسىل­بەك تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارى­گەرلىك فاكۋلتەتىندە 4 جىل ءبى­لىم العان. سوڭعى ەكى جى­لىن اق­مولا گۋبەرنياسى زەمستۆو­سى­نىڭ جاردەم قارجىسىمەن وقي­دى دا، قاراجاتىن العان سوڭ، دا­رى­­­گەر­­لىك قىزمەتتى اقمولا ۋەزى­­نەن باس­تايدى. وسى كەزدە ول اق­مو­لا وبلىستىق قازاق كومي­تەتى­نىڭ مۇ­شەسى بولىپ سايلانىپ، قوعام­دىق قىزمەتكە دە ارالاسا باستايدى.

ءوز سالاسىندا جانە قوعامدىق قىزمەتتەردە تانىلىپ قالعان اسىل­بەك 1917 جىلى ورىنبور قالا­­سىندا وتكەن ءبىرىنشى بۇكىل­قىر­عىز سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتى­سادى. اسىلبەك سەيىتوۆ جو­نىن­دە ساكەن سەيفۋللين «تار جول تايعاق كەشۋ» اتتى كىتابىندا كەڭى­رەك توقتالادى. وسىدان-اق ونىڭ تەگىن تۇلعا ەمەسىن اڭعا­رامىز.

1922 جىلى اسىلبەك سەمەي قالاسىنىڭ گۋبەرنيالىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ءبولىم مەڭگە­رۋ­شىسى قىزمەتىنە اۋىستىرىلا­­­دى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى­نا تا­­جى­ريبەلى دارىگەر-مامان­­دى جيناپ، «اۋىل» شيپاجا­يىن جانە «بەرەزوۆكا» ساۋىقتى­رۋ ورتالىعىن قۇرادى. قايدا جۇرسە دە، ەلىنىڭ دەنساۋ­لىعىن، بولاشاعىن ويلاعانى وسىدان بىلىنەدى.

الماتىداعى دەنساۋلىق حا­لىق كوميسcارياتىنىڭ جوس­پار­لاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىنە شاقىرىلعان بىلىك­تى ما­مانعا، الماتى تەمەكى فاب­ري­كاسىنا قاراستى دارىگەرلىك پۋنكت­تىڭ باس دارىگەرى مىندەتىن قاتار اتقارۋ جۇكتەلەدى. 1937 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا دەيىن بۇرىنعى لەنين، قازىرگى جەتىسۋ اۋدانىنا قاراستى №5 ەمحانا­نىڭ اشىلۋىنا شۇعىل تاپسىرما بەرىلەدى. ۋاقىت تىعىزدىعى­نا قاراماستان، مىندەتتى بەلگىلەن­گەن مەرزىمنەن ءبىر اپتا بۇرىن ورىن­داپ، ءوزى باس دارىگەر بولىپ تاعايىندالعان اسىلبەك جۇ­مان­ ۇلى 1937 جىلدىڭ 3 جەل­توق­سا­نىندا جازىقسىزدان-جا­زىقسىز، تۇتقىندالىپ كەتە بارادى.

ال اسىلبەكتىڭ جارى نافيعا سادۋاقاسقىزى ادىلدىك ىزدەۋمەن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت تۇرمە ەسىگىن توزدىرۋمەن جۇرگەندە كە­­نەتتەن قايتىس بولادى. ار­تىن­دا قالعان قىزدارى ون بەس جاس­­تاعى روزا مەن سەگىز ايلىق كلارا باس­پاناسىز، قاراۋسىز كو­شە­دە قالادى. قوس بالدىرعان قا­يىرىمدى جانداردىڭ كومەگىمەن ەل قا­تارىنا قوسىلىپتى. بۇگىندە ولار­دىڭ ەكەۋى دە ۇرپاق ءسۇيىپ وتىر.

اكەسىنىڭ جازىقسىز جازاعا كەسىلگەنىن ەل-جۇرتقا دالەلدەۋ كلارا اسىلبەكقىزىنا وڭايعا سوققان جوق. ەلىنە ەڭبەك ەتۋ جولىندا ناقاق كەتكەن اكەسى تەك 1957 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا عانا جازىقسىز دەپ اقتالادى. ازاپتاۋ لاگەرىندە وتكەن جيىرما جىلى ونىڭ ەلىنە جاساعان ەڭبەگىن جوققا شىعارا العان جوق. بىراق ەلى ءۇشىن تۋعان ەسىل ەر اتىلىپ كەتتى.

1996 جىلى كلارا اسىلبەك­قىزىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا الماتى وبلىسى مەن قۇجاتتار باسقارماسى بەرگەن س-39 تاڭ­بالى انىقتامادا جارتى عاسىر­دان استام ۋاقىت نكۆد ورگان­دارىنداعى قۇپيا ءىستىڭ بەتپەر­دەسى اشىلعان. 1937 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا اسىلبەك سەيى­توۆپەن تەرگەۋ كەزىندە كەزدەس­كەن قارجى مەكەمەسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى: «1933 جىلى ۇيىندە وتىرعاندا ونىڭ كەڭەس وكىمەتىن قارالاپ، قازاقتى جەر بەتىنەن قۇرتۋ ءۇشىن اشتىقتى قاساقانا ۇيىمداستىردى، حالىقتى بۇ­دان قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – قىتايعا جاپپاي كوشى­رۋ دەگەن ۇسىنىس ايتىپ، ءبىزدى ۇگىت­تەدى»، دەپ كۋالىك جاساپ­تى. سونىمەن اسىلبەك جۇمان­ ۇلى­نىڭ قىلمىسى ءۇش-اق تاۋ­لىك­تە انىقتالىپ، اتۋ جازا­سى­­نا كە­سىلگەن. ۇكىم سول كۇنى ورىن­­دال­عانى بەلگىلى بولادى. بىراق 1957 جىلى وبلىستىق پروكۋ­راتۋرا قايتا جاۋاپقا شا­قىرعاندا، كۋاگەرلەر بۇرىنعى جاۋاپتارىنان تانىپ، جانىمىزدان قو­رىقتىق دەگەن سىلتاۋ ايتادى. وسىلايشا، 20 جىلدان كەيىن اسىلبەك سەيىتوۆ «حالىق جاۋى» دەگەن جالادان اقتالادى. كلارا سەيىتوۆا اكەسى جونىندە دەرەكتەر ىزدەستىرە ءجۇرىپ، ونىڭ قازاق حالقى ءۇشىن اتقارعان قىرۋار شا­رۋالارىنىڭ كۋاسى بولادى.

اسىلبەك جۇمان ۇلى تەك حال­قىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعان اشىق ويلى ازامات قانا ەمەس، بى­لىكتى قوعام قايراتكەرى، ۇلتىن سۇيگەن ۇلتجاندى پەرزەنت ەكەنىنە دە كوز جەتكىزەتىن ۋاقىت كەلدى. ماعجان جۇماباەۆ، احمەت باي­تۇرسىنوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، ساكەن سەيفۋللين سياقتى ۇلى تۇلعالارمەن سىرلاس، تەڭ تۇرعىدا سويلەسە الاتىن ۇزەڭگىلەس بول­عان اسىلبەك جۇمان ۇلى سىندى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن بۇ­گىنگى ۇرپاقتار، ارينە، جادىنا ساق­تاۋعا ءتيىس. قوعام قايراتكەرى، دا­رىگەر اسىلبەك جۇمان ۇلى­نىڭ قۇجاتتارى 2002 جىلى قىزى كلارا سەيىتوۆانىڭ تاپسىرۋىمەن الماتى قالاسى ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا تۇ­راقتى ساقتاۋعا الىنىپ، № 357 جەكە ادامنىڭ قالىپتاسۋ قو­رى بەرىلگەن. الماتى قالاسى ور­تا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعات سا­راپ­شىسى ءلايلا راحيپوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن وسى ماتەريالدى وقىرمان نازارىنا جەتكىزىپ وتىر­مىز.

ونىڭ وشپەس ەسىمى «ازالى كىتاپتىڭ» ءبىرىنشى تومىنا ەن­گى­زىلدى. سەمەي قالاسىندا ءبىر كو­شەگە اسىلبەك سەيىتوۆ ەسىمى بە­رىلسە، الماتى قالاسىنداعى جەتىسۋ اۋدانىندا 1937 جىلى اسىلبەك جۇمان ۇلى ىرگەتاسىن قالاعان №5 كوپسالالى ەمحانا قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى. نەبىر قيىن قىستاۋ كەزدە دە ەلىن ۇمىتپاعان، ءتىپتى، سول ءۇشىن جانىن قيعان اسىلبەك سەيىتوۆ ەسىمى ۇمىتىلماق ەمەس. ۇمىتىلمايدى دا.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

اسكەريلەر شەبەرلىك سىناسادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:10

ۇقساس جاڭالىقتار