«ەگەسپەن» وتكەن «شەرلى» عۇمىر
بەكتىباي كۇي ونەرىن ءپىر تۇتقان. شەشەسى شاعال اقىلدى, اق جارقىن, كورشى-قولاڭعا سىيلى كىسى بولعان دەسەدى. الشەكەي جاسىنان ناعاشى اعاسىنان سىبىزعى تارتۋدى ۇيرەنگەن. شەشەسىنىڭ ءىنىسى ايماققا بەلگىلى سىبىزعىشى بولعان ەكەن. ناعاشىسى قىدىرىپ كەلگەندە الشەكەي ءان-كۇي تىڭداپ, قارىق بولىپ قالاتىن. بەكتىبايدىڭ الشەكەيدەن بولەك تۋماتاي, كەرجان ەسىمدى ۇلدارى بولعان. الشەكەي – وسى بالالارىنىڭ ورتانشىسى.
بەكتىبايدىڭ وتاۋىنا وسى توڭىرەكتەگى ءانشى-جىرشىلار ءجيى باس قوساتىن. الشەكەيدىڭ ءان مەن كۇيگە دەگەن ىنتاسىن وياتقان وسى ونەرپاز ورتا بولسا, كۇيشىلىككە باۋلىعان رۇستەم دەگەن ناعاشىسى ەدى. رۇستەمنىڭ سىبىزعىعا قوسىپ تارتقان كۇيلەرىن قۇيماقۇلاق الشەكەي سول ساتتە-اق دومبىراعا ءتۇسىرىپ تارتىپ وتىراتىن. الشەكەيدىڭ العاشقى كۇيلەرى وسىنداي اسەرلەردەن تۋسا كەرەك.
اۋىل-ايماق اراسىندا دومبىراشى اتانعان الشەكەي مۇساباي, بوپە سىندى كۇيشىلەرمەن كەزدەسىپ, مۇستافا سىندى جىراۋلارمەن اقمەشىت پەن تۇركىستان ايماعىن, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى مەن قىزىلقۇمدى اپتالاپ, ايلاپ ارالاپ ءجۇرىپ ساۋىق قۇرعان.
الشەكەي وسى توڭىرەكتەگى سىرعاكۇل ەسىمدى قىزبەن كوڭىل جاراستىرىپ, وتاۋ قۇرادى. اكەسىنىڭ داۋلەتىنىڭ ارقاسىندا شالقىپ جۇرگەن الشەكەي سۇيگەن جارى سىرعاكۇل قايتىس بولعاندا, سال-سەرىلىك جۇرىستەن تىيىلىپ, اۋىلدان ۇزاماي بۇيىعى تىرلىك كەشەدى. جارىنان كەيىن كوپ ۇزاماي اكەسى بەكتىباي دا دۇنيەدەن وتەدى. تىرشىلىك تاۋقىمەتى باسىنا تۇسكەن كۇيشى اناسىز قالعان قوس بوزداعى ەرسۇلتان مەن بايسۇلتاندى كۇيىمەن جۇباتىپ, سول ارقىلى ءوز كوڭىلىنە دە جۇبانىش ىزدەيدى. قولىنا قىسقا مويىن قوڭىر دومبىراسىن ارتىپ, شەرتىپ وتىرىپ, تەرەڭ ويعا سۇڭگىپ كەتكەنىن دە اڭعارماي قالادى ەكەن.
ەڭسەنى باسقان قايعى-مۇڭ, ەسىكتەن سىعالاعان تاۋقىمەت پەن بالداۋرەن باقىتتى كۇندەردىڭ ەلەسى الشەكەيدى ءجيى ويعا شومدىرادى. سول ءبىر الاڭسىز تاڭدارىن اڭساعان شەرلى كوڭىلدىڭ ەگەسى سەزىم سۋرەتتەرىن دومبىرانىڭ شاناعىنان اۋەن قىلىپ توگىلدىرەدى. ونىڭ كۇيلەرىن العاش رەت تىڭداعان اعاسى ارالباي:
– مىناۋ كۇيىڭنىڭ پوشىمى تىم بولەك قوي, دەپتى.
سوندا الشەكەي:
– تاعدىرىممەن كۇيمەن ەگەسكەننەن باسقا مەندە نە قالدى؟ – دەپ قولىنداعى دومبىراسىن كەرەگەگە سۇيەي سالعان ەكەن.
كەيىن بۇل كۇيدى ۇيرەنىپ العان بوپە كۇيشى «بۇل – الشەكەيدىڭ «ەگەس» دەگەن كۇيى» دەپ ەلگە تاراتقان. الشەكەي بۇعان دەيىن «نار-
يدىرگەن», «نار سوققان», ء«جىپ جۇگىرتۋ» دەگەن كۇيلەرىن شىعارعانىمەن, ءوزىن ءوزى كۇيشىمىن دەپ ەسەپتەمەگەن كورىنەدى.
ۋاقىت ەمشى ەمەس پە؟ الشەكەي دە ەسىن جيىپ, ەڭسەسىن تىكتەدى. كوڭىلدەگى كوپ ويدى, كورىم مۇڭدى, كوڭ قايعىنى كۇيمەن جەڭدى. دومبىراسىن جانىنان تاستاماي, ەل ارالاپ, جەر شولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ شولپان ەسىمدى قىزبەن ءتىل تابىسىپ, تىرشىلىگىن جاراستىرعان. ەكەۋى شاڭىراق كوتەرىپ, ۇيلەنەدى. شولپان دا ازاماتىنىڭ التىن باسىنىڭ قادىرىن بىلەتىن, توردەن تۇسىرمەيتىن ارۋ بولىپ شىقتى. وتباسىنىڭ بەرەكەسى كىرىپ, كۇيشىنىڭ كوڭىلى ورنىققانى دا سوندىقتان ەدى.
الشەكەي كوپ ۇزاماي «شەرلى» اتتى كۇيىن شىعارادى.
«جەگىدەي مۇڭ مەنەن
زار ەلدى جەگەن,
بەك, بي-بولىس ەلدەگى
كەمدى جەگەن,
حالىققا قايىرى جوق
سول زاماندا,
الشەكەڭ ءبىر كۇي تارتقان
«شەرلى» دەگەن»,
– دەپ كۇي جايىندا ءوزىنىڭ ولەڭ جولدارىن شىعارعان حالىق اقىنى ماناپ كوكەنوۆ كۇي اڭىزىن بىلايشا وربىتەدى:
«بىردە الشەكەي كۇيشى قىزىلقۇمدى جايلاعان تۇيەلى اۋىلدىڭ بىرىنە قوناق بولادى. قوناق بولعان ءۇيىنىڭ وتاعاسى پايعامبار جاسىنا كەلسە دە پەرزەنت سۇيمەي, جاس توقالىنان ءبىر ۇل كورگەن ەكەن. سول پەرزەنتىنىڭ بىلدىرلاپ ءتىلى شىعىپ قالعان ءساتى بولسا كەرەك.
ءتۇس مەزگىلى. وتاعاسى اۋىل ىرگەسىندە باس الىپ تۇرعان تارىدان تۇيەلەردى جاسقاپ, قايىرىپ ءجۇر ەكەن. اكەسىنىڭ داۋىسىن ەستىگەن بالا سولاي قاراي جۇگىرىپ كەتەدى. مۇنى ۇيدەگىلەر بايقاماي قالادى. ءبىر مەزگىلدە بالانىڭ شار ەتە قالعان داۋىسى ەستىلەدى. سويتسە, جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان بالانى كەلە بۋرا تارپىپ جىبەرىپتى. بالا سول جەردە ءتىل تارتپاي ءجۇرىپ كەتەدى. جالعىز بالانىڭ بەتىنە قاراپ وتىرعان بايبىشە مەن توقال ەسى شىعىپ, اۋىل ءۇيدىڭ ەڭسە كوتەرەر ادامدارى مىنا سۇمدىقتى وتاعاسىنا قالاي ەستىرتەمىز دەپ ابدىراپ قالادى.
سوندا الشەكەي قوڭىر دومبىراسىن الىپ, ورىستە مال قايىرىپ جۇرگەن وتاعاسىنىڭ الدىنان شىعادى. جاي شىقپايدى, جۇرەك تەربەر تىڭ سارىندى سۇڭقىلداتا تارتقان قالپى جاقىنداي بەرەدى. وتاعاسى ات ۇستىندە تىزگىن تارتا تۇرىپ, كۇيدى بىرازىراق ۇيىپ تىڭدايدى. ءبىر مەزگىلدە: «اپىر-اي, مىنا كۇيىڭ وزەگىمدى ورتەپ بارادى, جالعىز ۇلىم جازىم بولماسا قايتسىن!» دەپ, اتىنان تۇسكەن قالپى شاڭداققا وتىرا كەتكەن ەكەن.
الشەكەيدىڭ بۇل كۇيى ەل ىشىندە «شەرلى» دەگەن اتپەن تارايدى. كۇيدى «جىگەر» دەپ تە تارتقان.
كۇيدىڭ ەكىنشى ءبىر اڭىزى بىلاي ساباقتاسادى: «بىردە قوڭىرات ەلىندە ۇلان-اسىر توي بولىپ جاتادى. وسى جيىندا ءبىر اقىن ءتىلىنىڭ مايىن تامىزىپ, توي جاساعان بايدى ماقتاپ وتىرسا كەرەك. ورىنسىز جاعىمپازدىققا نامىستانعان الشەكەي ونەر ادامىن مۇنداي جولدان قۇتقارعىسى كەلەدى. سودان سوڭ جىرشى وتىرعان ۇيگە سال-سەرىلەرمەن جاقىن كەلىپ, دومبىراسىن شەرتىپ-شەرتىپ جىبەرىپتى. الشەكەي كەلگەنىن سەزگەن جۇرت اقىندى تىڭداماي, كۇيشىگە قاراي ۇمتىلىپتى. الشەكەي دە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن سەرگىتىپ, كۇي شەرتەدى. جانىنداعى جولداستارى جىر تولعادى. ايتەۋىر, توي-دۋمانعا جالعاسادى.
سول توي تارقار تۇستا ونەرپازدارعا سىي-قۇرمەت كورسەتىلەدى. الشەكەي وزىنە جابىلعان شاپاندى الماي الگى اقىنعا جاۋىپتى. جاۋىپ تۇرىپ, جۇرتتىڭ كوزىنشە: «زامانداس ەدىك, جانىما شيپا ونەردى كاسىپ ەتىپ ءجۇر ەكەنسىڭ. تەك ونى قور قىلا كورمە! بايلىق ساعان ونەردەي اتاق-داڭق اپەرمەيدى. وعان كەيىن كوزىڭ جەتەر» دەپتى. ىلە-شالا سول جەردە ءبىر كۇي شەرتىپتى. كۇيدىڭ اتى «شەرلى» ەكەن».
الشەكەي جاسى ەگدە تارتىپ, تولىسقان شاعىندا جاستايىنان قۇلاعىنا سىڭگەن ەل اراسىنداعى اڭىز-ءاپسانالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە كۇي شىعارا باستايدى. سونداي كۇيلەردىڭ ءبىرى «اڭشىنىڭ زارى» دەپ اتالادى. شەشەسى ۇلىن, قارىنداسى اعاسىن, ايەلى جارىن جوقتاعان زارلى كۇي ەدى. كۇيدىڭ سوڭعى ءبولىمى الدەبىر مۇڭلى سارىنعا ۇلاسىپ, اششى اۋەندەر جۇرەكتى سىزداتىپ تۇرىپ الادى. الشەكەيدىڭ بۇل كۇيىن وزىمەن ۇزەڭگىلەس مۇساباي كۇيشىنىڭ بالاسى, تومەنارىق اۋىلىندا تۇراتىن ابىدىن اقساقال تارتىپ, كۇيدى تەرەڭ يىرىمدەرىمەن بۇزباي جەتكىزگەن.
«تايشۇبار», «تەرىسقاقپاي» زاماننىڭ قۇربانى ەدى...
الشەكەي تۋىندىلارىنىڭ اراسىندا «تايشۇبار» اتتى كۇيىنىڭ ورنى ەرەكشە. ديناميكاعا تولى كۇيدىڭ ورىندالۋى دا وتە كۇردەلى. كۇي اڭىزى بىزگە بىلاي جەتكەن: «ەرتەدە جالعىز باستى جىگىت ءبىر بايدىڭ جىلقىسىن باعۋعا جالدانادى. جىگىتتىڭ قاراۋىنداعى جىلقىدان ءبىر قۇلا بيە جارعاق ق ۇلىن تۋىپتى. باي:
– مال بولىپ جارىتپاس, تاستاڭدار! – دەپ بۇيىرعان ەكەن. سوندا جىگىت:
– بايەكە, وسى ق ۇلىننىڭ وبال-ساۋابىن ماعان-اق قيىڭىز, – دەپ ق ۇلىندى ۇيىنە الىپ كەتكەن ەكەن.
مەرزىمدى ۋاقىتى بىتكەن سوڭ جىگىت بايعا كەلىپ:
– تابان اقى, ماڭداي تەرىمە وسى تايدى بەرىڭىز, – دەپ سۇرايدى.
تاي وسە كەلە جەل جەتپەس جۇيرىك ات بولادى. الگى كەدەي جىگىتتىڭ باعىن اشىپ, داڭقىن اسىرعان دەسەدى».
«تايشۇبار» كۇيىنىڭ تاعى ءبىر اڭىزىن بەلگىلى كۇي زەرتتەۋشىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» اتتى كىتابىندا جازعان. «…وسى ۋاقىتتا قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى سانالاتىن باراق حاننىڭ سىعاناقتى كوركەيتىپ, اق وردانى بيلەپ تۇرعان كەزى ەكەن. اكەسى قۇيىرشىق حانعا ۇلان-اسىر اس بەرەدى. بەس ءجۇز ات قوسىلعان الامان بايگەگە جىلقىشى جىگىت تايشۇبارىن قوسادى. اتبەگى سىنشىلاردىڭ نازارى قوس شۇبارعا – تايشۇبار مەن باراق حاننىڭ حانشۇبارىنا اۋىپتى. كۇنشىلىك جەرگە ايدالعان بايگە اتتارىنىڭ جولىنا الدەنەدەن قاۋىپ ويلاعان حان تورۋىل قويىپ, «حانشۇبارىمنان ات وزباۋى كەرەك» دەيدى.
سۋىرىلىپ العا شىققان قوس شۇبار ءبىر-بىرىمەن قاپتالداسىپ ۇزاق شابادى, اقىرىندا تايشۇباردىڭ جەر دۇنيەنى دوڭگەلەتكەن الاقۇيىن شابىسىنا ىلەسە الماعان حانشۇبار زورىعىپ ولەدى.
توبە باسىندا تۇرعان حان:
– مەنىڭ شۇبارىم ءبىرىنشى كەلە جاتىر, – دەپ ماساتتانادى.
– تاقسىر, شۇباردىڭ جابۋى – سىزدىكىنە, شابىسى بىزدىكىنە ۇقسايدى دەيدى, – جالشى جىگىت.
ءبىر ءسات حانشۇباردىڭ جابۋىن جاپقان تايشۇبارعا ەكى بالا مىنگەسىپ كومبەدەن وتە شىعىپتى. سوندا اتشابار بالا:
– باراق حان-اۋ, باراق حان,
اتىڭ ءولدى, باراق حان! – دەپ تايشۇباردىڭ ۇستىندە ايعاي سالادى. الامانعا قوسقان اتى ءولىپ, جالعىز اتتى جالشىنىڭ جىلقىسى بايگەدەن كەلگەنىنە نامىستانعان حان تايشۇباردى تارتىپ الىپ, جىگىتتى قاڭعىتىپ جىبەرەدى. اڭىزسىز اقيقات جوق. ەل اۋزىنداعى اڭىز وسىلاي دەيدى», دەپ جازعان ا.سەيدىمبەك.
الشەكەيدىڭ اتاقونىس-قىستاۋى مايتوبەگە تاياۋ ماڭدا اينالاسىن قۇم باسقان شەكەرقاشقان دەگەن كول بار. كولدىڭ اۋەلگى اتى باسقاشا بولسا كەرەك. وسى كولدى جايلاعان ەلدىڭ شەكەر دەگەن ءانشى قىزى اتاستىرعان جىگىتىنە كوڭىلى تولماي, ءسوز بايلاسقان ءبىر جىگىتپەن قول ۇستاسىپ قاشىپ كەتەدى.
باس ساۋعالاپ جۇرگەن عاشىقتاردىڭ سوڭىنا قۋعىن ءتۇسىپ, قىز داۋلاۋشىلار شەكەردىڭ سۇيگەن جىگىتىن سوققىعا جىعادى. قىزدىڭ ءوزىن بايلاپ-ماتاپ, ايىبىنىڭ تولەۋى دەپ اكەسىنىڭ قوس ءۇيىر جىلقىسىن ايداپ اكەتەدى. قىز داۋى مال داۋىنا ۇلاسىپ, ەل اراسىن جاۋىقتىرىپ جىبەرەدى. بيلىك ىزدەگەن ەل سول ەلدەگى بيگە كەلەدى. ەل اراسىن بىتىستىرۋگە كوپ كۇش سالعان الشەكەي بيدەن ءباتۋالى شەشىم كۇتسە كەرەك. اتا سالتىنان اسا الماي, ءارى ىرگەلى ەلدىڭ ايبارىنان اياعىن تارتقان بي ەكى جاستىڭ تىلەگىن اياققا تاپتاپ, شەشىم شىعارادى. جىگىت جاعى ات-تون ايىبىن تارتىپ, قىز جاعى قاراپ قالا بەرىپتى.
ءبيدىڭ شەشىمىنە نارازى بولىپ, قولدا بيلىك قالماعانىنا كۇيىنگەن الشەكەي القالى توپتىڭ الدىندا كۇنىكە بيگە ارناپ شەرتىسى بولەك, سارىنى سۇڭعىلا جاڭا كۇيدى توگىلتكەن ەكەن. كۇي بىتكەندە:
– الشەكەي-اۋ, مىناۋ كۇيىڭنىڭ بۇراۋى تەرىس, شەرتىسى كەمىس پە, قالاي؟ – دەيدى بي. بۋىرقانىپ وتىرعان كۇيشى سوندا:
– ءبيىم قىڭىر بولسا, كۇيىم قالاي ءتۇزۋ بولسىن؟ – دەيدى. دىبىستاردىڭ الما-كەزەك تارتىسى شىمىر ورىلگەن بۇل كۇي «تەرىسقاقپاي» دەگەن اتپەن ەلگە تاراپ كەتەدى.
الشەكەيدىڭ سول ەلدەگى باقىتسىزدىققا ۇشىراعان شەكەر قىزعا ارناپ تارتقانى «مۇڭلىقتىڭ كۇيى» ەكەن.
كەرزاماننىڭ ءتۇيىندى تولعاۋىنداي بولعان «تەرىسقاقپاي» مەن «مۇڭلىقتىڭ كۇيى» ەكى جاستىڭ كىرشىكسىز ماحابباتىن ارقاۋ ەتكەن تاعدىردىڭ كۋاسىندەي, يەن دالادا ءالى كۇنگە دەيىن جاڭعىرىعىپ تۇر.
الشەكەي كۇيلەرىنىڭ اراسىندا توپتاما كۇيلەر ەرەكشە ورىن الادى. ول كەمەلىنە كەلىپ, اتاعى شىعا باستاعان شاقتا ونەر جارىسىنا تۇسە باستايدى. بوپەمەن تارتىس, ايشامەن تارتىس, تاريحتا ساقتالعان باسقا دا كۇي سايىستارى – بۇل سوزىمىزگە ايعاق. الدىڭعى كۇيشىنىڭ تۋىندىلارى بىزگە جەتكەن جوق. بوپە كۇيشىنىڭ زامانداسى ونەرپاز جان بولعان. دەرەك كوزىنە قاراعاندا, سوزاق جەرىنەن ءتارىزدى. ءوز اتى – اقبوپە, ەل ەركەلەتىپ «بوپە» اتاپ كەتكەن.
الشەكەيدىڭ وسى بوپەمەن تارتىسىن شەبەر ورىندايتىن جامانقۇل نۇرمانوۆ 1960 جىلى قايتىس بولدى. جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ «زاداريا» سوۆحوزىندا جۇرگىزۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ابدىقادىر ابدىحالىقوۆ كۇيدى تارتىپ, ونەر جارىسىنىڭ قالاي وتكەنىن بىلايشا باياندايدى: «قىز بەن جىگىت كۇي تارتىسىپ, سايىسقا تۇسەدى. اقىرىندا ءبىرىن-ءبىرى جەڭىسە الماعان سوڭ الشەكەي ەشكىمگە بەيمالىم ءبىر كۇيدى ورىنداعان ەكەن. قىز سول كەزدە عانا توقتاپ قالىپ, جەڭىلگەندىگىن مويىندايدى. «توقتاعان» اتالىپ كەتكەن بۇل كۇي كوڭىلدى ءارى جەڭىل شەرتىلەتىن. الايدا كۇيشىگە ونەر سايىسى جەڭىلگە تۇسپەگەن-ءتىن. سوندىقتان دا بۇل الشەكەيدىڭ ونەرپازدىعىن پاش ەتكەن ۇزدىك تۋىندى ەكەنى داۋسىز».
«بوپەمەن بەس تارتىس», «ايشامەن التى تارتىس»
كۇي قيىن دا كۇردەلى قاعىستاردان تۇرادى. وڭ قول قوس ىشەككە دە, دومبىرا بەتىنە دە ءتيىپ جاتادى. بىراق سول قولداعى اۋەندى بۇزباي, دومبىرانى سويلەتە تارتادى. الشەكەيدىڭ كەلىنى كۇلپات اجەيدىڭ سوزىنە قاراعاندا, كۇيشى وسى ونەر جارىسىن ءومىر بويى ەسىنە الىپ, قىزدىڭ دومبىراشىلىعىن سۇيسىنە ايتىپ جۇرگەن ەكەن. «بوپەمەن بەس تارتىس» دەپ اتالاتىن بۇل كۇيدىڭ بىزگە جەتپەگەنى وكىنىشتى. ويتكەنى الشەكەيدىڭ وزىنەن تىكەلەي كۇي ۇيرەنگەندەر, كۇيلەرىن ورىندايتىندار مۇلدە جوق. ونىڭ شاكىرتتەرى اقبالا, مۇسابايلاردىڭ كوزىن كورگەندەردىڭ ءوزى ساناۋلى عانا.
الشەكەيدىڭ بالاسى دانەبەك اكە مۇراسىن تۇگەل بىلگەنىمەن, وزگەگە ۇيرەتۋگە سامارقاۋ قاراعان. ءتىپتى وڭاشادا كۇي تارتقانىمەن, كوپتىڭ ورتاسىندا ءوزىن تاقۋاداي ۇستاعان. دانەبەك 1969 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. دانەبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى سەيسەنباي الشەكەي مۇراسىن كوپ الدىندا بار ناقىشىمەن جارقىراتىپ تارتا بىلگەن. سەيسەنباي دا دۇنيەدەن ەرتە كەتتى.
الشەكەي ۇرپاقتارىنان اتا مۇراسىن التىننىڭ سىنىعىنداي قاستەرلەپ, شاما-شارقىنشا ناسيحاتتاپ جۇرگەن دانەبەكتىڭ بالاسى جيدەباي عانا. جيدەباي الشەكەيدىڭ «بوپەمەن بەس تارتىس» دەپ اتالاتىن كۇيلەرىن ءبىرشاما جەتكىزگەن.
جيدەباي اقساقال الشەكەيدىڭ «ايشامەن التى تارتىس» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن بىلايشا باياندايدى: «ارقانى جايلاعان قىپشاقتاردىڭ ەلىندە ايشا دەگەن كۇيشى قىز بار دەپ ەستىگەن الشەكەي ونىمەن كۇي تارتىسقا ءتۇسۋدى ارماندايدى. 1887 جىلى الشەكەي اعاسى ارالبايمەن بىرگە ايشانىڭ اۋىلىنا ارنايى ات باسىن بۇرادى. ءۇي ەگەسى قوناقتاردى قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. قىمىز ءىشىپ قىزىنعان قوناقتاردىڭ كوزى كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان ۇكىلى دومبىراعا تۇسەدى. قوناقتاردىڭ قىلىعىن وزىنشە جورىعان وتاعاسى ورمەك توقىپ وتىرعان قىزىن شاقىرىپ:
– ايشا, اينالايىن, قوناقتارعا كۇي تارتىپ بەرشى, – دەيدى. قىز كەربەز قوزعالىپ, ۇكىلى دومبىرانى قولىنا الىپ, قوناقتارعا قاراپ, اسەم دە سىرشىل كۇيلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توگىلدىرەدى. كۇي سازىنا ەلىتىپ, ۇشار قۇستاي قومدانىپ وتىرعان الشەكەي ءبىر ءسات قىز قولىنان دومبىرانى الىپ, ەستىگەن كۇيلەرىن قاز-قالپىندا تارتىپ بەرەدى.
قوناقتاردىڭ دا وسال ەمەس ەكەنىن اڭعارعان قىز ءوز كەزەگى كەلگەندە بۇرىنعىدان دا شيرىعىپ, تىڭ سارىنعا سالىپ, شەرتىسى قيىن, ورىندالۋى كۇردەلى جاڭا كۇي تارتادى. قىز اۋەلى الشەكەيدىڭ ورىنداعان كۇيىن قايتالاپ, سوڭىنان ءوزى كۇي تارتادى. وسىلايشا, الشەكەي مەن ايشا بەس رەت دومبىرا الماستىرادى. ايشانىڭ ونەرىنە ءتانتى بولعان الشەكەي ەندى نامىسقا تىرىسادى. قىزدى قالايدا جەڭەمىن دەگەن ماقساتپەن ونىڭ تاكاپپار قىلىعىنا, ءورشىل مىنەزىنە, ءمىنسىز سۇلۋلىعىنا ارناپ كۇي تارتادى. ەرەكشە شابىتتانىپ قىزا-قىزا كەلگەندە, دومبىرانى شەرتىپ وتىرعان قولى باسىنان اسىپ كەتىپ جاتادى. قىزدىڭ ەكى كوزى ىلگەرى-كەيىن جۇگىرىپ, پەرنە باسقان ساۋساقتاردا. ءوزىنىڭ قيمىلىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعانىن بايقاعان الشەكەي ونىڭ كوڭىلىن ءتۇرلى شەبەرلىگىمەن ادەيى سان-ساققا جۇگىرتەدى.
ەپتى ساۋساقتاردىڭ قيمىلى قىزدىڭ كوزىن ءسۇرىندىرىپ, جانارىن جاسقاتادى. سونى كۇتكەندەي شەشەن دومبىرا دا ءبىر ۋاقىتتا سايراۋىن كىلت دوعارادى. تارتىستى ودان ءارى جالعاستىرۋعا ءداتى شىداماعان ايشا ءجۇزى بال-بۇل جانىپ, كۇمىس شولپىسى سىڭعىرلاپ, جانارى جاسقا تولىپ جىلىستاي بەرەدى. مانادان بەرى سۇراپىل سايىستىڭ كۋاسى بولىپ وتىرعان قىزدىڭ اكەسى:
– ءتايىرى-اي, قىزىمنىڭ قولىن كۇيمەن ماتاعان قوڭىراتتىڭ الشەكەيى سەن بولارمىسىڭ! – دەپتى.
– بولساق, بولارمىز, – دەيدى كۇيشى. – ايشاداي ونەرپاز قىز تاربيەلەگەن سىزدە دە ارمان جوق شىعار.
قىز اكەسى الشەكەي مەن ارالبايدى ەكى كۇن قوناق ەتىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. ەكى كۇن بويى اۋىل اعاسىنىڭ ورداسىندا سان تاراۋ اڭگىمە ايتىلىپ, كۇمبىرلەتىپ كۇي شەرتىلەدى. «ايشانى تاعى ءبىر كورسەم-اۋ» دەگەن كۇيشىنىڭ ءۇمىتى اقتالمايدى. قوناقتاردىڭ ەمەۋرىنىن ۇققان قىز اكەسى ولاردى اتتاندىرار الدىندا ءسوز باستايدى.
– جاس كەزىمدە قوقان بەكتەرىنىڭ ەلگە سالعان ويرانىنان حالىق تولقىعاندا, ەلىم دەپ ەڭىرەپ جەر جاستانعان جىگىتتەردىڭ جانىندا كوپ ءجۇردىم. سول كۇندەردە باعاناشىنىڭ ءبىر باتىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي سىيلاسىپ كەتتىم. كەيىن ول اتاقونىسى ارقاعا كوشىپ كەتتى. اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى توقتىقتا اۋىزدان كەتەر مە؟! ءالى كۇنگە دەيىن دوستىعىمىز ۇزىلگەن جوق. سول جىگىتتىڭ باجاسىنىڭ كوڭىلى ايشاعا اۋعان ەكەن, وسى كۇزدە توي جاساۋعا باتۋالاستىق. جار ىزدەگەن جايىڭ بار ەكەن, الشەكەي قاراعىم, «تەڭىن تاپ تا تەگىن بەر» دەگەن عوي, ايتسە دە دوسىما بەرگەن ۋادەمدى بۇزا الماي وتىرمىن. قاراكوز قىزىم ونەرىڭە سەرىك بولا الماسا دا, ومىرىڭە سەرىك بولار ەدى, – دەيدى.
قاريانىڭ سوزىنە دەن قويىپ تىڭداپ, توقتاعان قوناقتار ريزا كوڭىلمەن اتتانىپتى.
الشەكەيدىڭ شولپان ەسىمدى ايەلى بالا ۇستىندە قايتىس بولىپ, ودان قارابالا, جۇمابەك, دانەبەك دەگەن ءۇش ۇلى قالادى. ال قاراكوز ءاپۋ, الەۋحان, مۇسا, ۇلبوسىن, ۇلتۋعان اتتى بەس ۇل-قىزدى دۇنيەگە اكەلىپ, الشەكەيدىڭ ومىرىنە اجار بەرىپ, قيىن-قىستاۋ كۇندەردە قولتىعىنان دەمەپ, ادال جار بولا بىلەدى.
جازيرا دالا قايدا, جاۋان قايدا؟..
1904-1905 جىلدارى اۋىل ىرگەسىنەن وتەتىن ورىنبور – تاشكەنت تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسىن كوزىمەن كورگەن الشەكەي ونىڭ ەل ومىرىنە اكەلگەن جاڭالىعىنا ارناپ «وتاربا» كۇيىن شىعارادى. كەيىن كەلە ورىن العان قازان توڭكەرىسىنەن ەل ىشىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە دە كۇي ارنايدى. ايتسە دە الشەكەيدىڭ سول كەزدەگى كۇيلەرىنەن بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى ساناۋلى عانا.
كەڭەس زامانىنداعى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسقان ۇجىمداستىرۋ كەزىن دە الشەكەي باسىنان وتكەردى. سول تۇستاعى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن رەفورما قازاق حالقى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر قاسىرەتكە اكەلىپ سوققانى بەلگىلى. 1928 جىلى الشەكەيدىڭ نەمەرە ءىنىسى جانتورەنىڭ دە دۇنيە-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, ورالعا جەر اۋدارىلادى. «بايدىڭ تۇقىمى» دەگەن جالعان جەلەۋمەن كۇيشىنىڭ ءوزى دە كولحوزعا قابىلدانباي, سايلاۋ ەركىنەن ايىرىلعانداردىڭ قارا تىزىمىنە ىلىنەدى.
شولاق بەلسەندىلەر مەن اتقا مىنەرلەردىڭ كوزىنە تۇرتكى بولعان كۇيشىگە دە باس ساۋعالاپ, ەلمەن بىرگە اۋا كوشكەننەن وزگە جول قالمايدى. وتكەن كۇندەردىڭ دەرەكتەرى جاندى سىزداتادى. 1926 جىلعى ساناقتا جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ حالقى 31-45 مىڭ بولسا, 1939 جىلعى ساناقتا 1 500-گە ازەر ىلىنگەن. شارۋا كۇيتتەپ, يەن دالانى ەركىن جايلاپ وسكەن ەلدىڭ بار مالىن تارتىپ الىپ, جەرگە تەلمىرتىپ قويعان جونسىزدىككە قالىڭ ەل كوندىگە المايدى. كورشىلەس وزبەكستان جەرىنە اۋعان الشەكەيدىڭ اۋىلى 1928 جىلدىڭ كۇزىندە سىردان ءوتىپ, قىزىلدىڭ قۇمىنا دەيىن بارادى. جورعانىڭ ۇستىندە شايقالىپ كەلە جاتقان الشەكەي ماۋەسى ۋىلجىعان جيدەلى توعايدى قاق جارىپ, ارناسىنا سىيماي بۋىرقانا اعىپ جاتقان سۇلۋ سىرعا سوڭعى رەت كوز سالادى.
تولقىندار قيالىن قوزعاپ, تۋعان جەرىمەن قيماي قوشتاسادى. كەيىن شەتتە ءجۇرىپ, تۋعان جەردى ەسكە الىپ, كوز الدىنا سىر ولكەسى ەلەستەيدى. كوڭىلىندە داريانىڭ جارعا سوققان تولقىنىنىڭ ىرعاعى كۇمبىرلەپ تۇرىپ الاتىن بولادى. قيىن-قىستاۋ كۇندەردەگى وسىناۋ ءبىر ءسات الشەكەيدىڭ قالعان ومىرىنە دە ارقاۋ بولعانداي.
وزبەكستاننىڭ جىزاق, سامارقاند ايماعىندا كاسىپ ەتكەن كۇيشىنىڭ اۋىلى تاجىكستاننىڭ قورعانتوبە وڭىرىندەگى قازىرگى ياۆان قالاسىنىڭ توڭىرەگىنە قونىس تەبەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ۇيدە وتىرىپ قالعانى بار-دى. سول كەزدەرى نەمەرە ءىنىسى كەنجەتايعا, بالاسى دانەبەككە, شاكىرتى اقبالاعا دومبىرا شەرتكىزىپ, كۇن ۇزاققا ويعا شومىپ وتىراتىن ادەت تابادى. مۇمكىن ءومىر تۋرالى, ومىرشەڭ ونەر تۋرالى سانانى سارسىلتقان سانسىز ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەن بولار. وسى كەزدە كۇيشىنىڭ اقىرعى ءسوزى – اقتىق سالەمىندەي بولىپ وشپەس, ولمەس تۋىندىسى «تولقىن» كۇيى دۇنيەگە كەلەدى.
الشەكەي كۇيشى 1932 جىلى 85 جاسىندا تاجىكستاننىڭ دۋشانبە وبلىسى ءشاربات اۋدانىنا قاراستى جاۋان قىستاعىندا قايتىس بولىپ, توپىراقتا ماڭگىلىككە دامىل تابادى.
وسىنداي ماقساتپەن بيىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ 22-24 كۇندەرى قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرىندە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان حالىق كومپوزيتورىنىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان «جەلدىرمە» ءى رەسپۋبليكالىق ديريجەرلەر, كومپوزيتورلار مەن كۇيشىلەر كونكۋرسى وتپەك. بۇل شارا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن, قىزىلوردا وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن قىزىلوردا وبلىستىق فيلارمونياسى تۇرماعامبەت اتىنداعى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ بازاسىندا ۇيىمداستىرماق.
اياگوز نۇرسۇلتان,
كۇيشى
