ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ورتالىعىنىڭ كومەگى كوپ

2021 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلعى 20 مامىر­داعى باعدارلاماسىمەن بەكىتىلگەن «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادامنىڭ» 38-تارماعىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە كە­دەندىك دەكلاراتسيالاردى وڭدەۋ ۋاقى­تىن قىسقارتۋ شەڭبەرىندە قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتىنىڭ قۇرامىندا دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرىن قوسا العاندا, تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ورتالىعى قۇرىلدى.

ورتالىقتى قۇرۋدىڭ نەگىزىنە كەدەندىك باقىلاۋدى ورتالىقتاندىرۋ بويىنشا دامىعان ەلدەردىڭ ءساتتى حالىقارالىق تاجىريبەسى الىندى. ورتالىقتى قۇرۋدىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى – جوعارى تاۋەكەل دارەجەسى بار تاۋارلاردى جانە ەكونوميكادان تىس قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردى (بۇدان ءارى – سەق-قا قاتىسۋشى) كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ءبىر ورىندا شوعىرلانۋى.

ورتالىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى جاڭار­تىلدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ادال سەق-قا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزدى. ماسەلەن, بارلىق كەدەندىك دەكلاراتسيانىڭ 82%-ى اۆتوماتتى رەجىمدە 1 مينۋتتا رەسىمدەلەدى, تەك كەدەندىك دەكلاراتسيالاردىڭ 18%-نا عانا قاتىستى تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە ولارعا قاتىستى تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن باقىلاۋ تاعايىندالعان كەدەندىك دەكلاراتسيالاردىڭ جارتىسىنان كوبىن ورتالىق كەدەندىك قۇندى ايقىنداۋدىڭ نەگىزگى ءادىسىن (1-ءادىس) قولدانا وتىرىپ شىعارادى.

ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ورتا­لىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن مەملەكەتتىك كىرىس­تەر ورگاندارى لاۋازىمدى ادام­دارىنىڭ سەق-قا قاتىسۋشىلارمەن جانە كەدەن بەكەتتەرىمەن بايلانىسى تولىعىمەن الىنىپ تاستالدى. ءوزارا ءىس-قيمىل تەك ورتالىقتىڭ لاۋازىمدى ادامدارى ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىلىعىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەدەندىك جانە سالىقتىق اكىم­شىلەندىرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

سەق-قا قاتىسۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ جانە ولاردىڭ وتىنىشتەرىنە جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مامانداندىرىلعان تەلەگرامم – چاتتار قۇردى, وندا سەق-قا قاتىسۋشىلار كەدەندىك دەكلاراتسيالارعا قاتىستى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلەلەر بويىنشا اقپارات الا الادى. اتالعان چاتتارداعى اقپاراتتىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى بەرىلۋىن باقىلاۋ ماقساتىندا ور­تالىق باسشىلىعى كەلىپ تۇسەتىن وتىنىش­تەرگە ۇدايى نەگىزدە مونيتورينگتى جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە بىردە-ءبىر ءوتىنىش نازاردان تىس جانە جاۋاپسىز قالمايدى.

ەاەو كەدەن كودەكسىنىڭ 119-بابىنا سايكەس تاۋارلاردى شىعارۋ ءۇشىن ەڭ از مەرزىم كەدەندىك دەكلاراتسيانى تىركەگەن ساتتەن باستاپ 4 ساعاتتى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ورتالىقتىڭ تاۋلىك بويعى رەجىمدە بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىمەن تاۋارلاردى شىعارۋ مەرزىمىنىڭ ورتاشا ۋاقىتى 2 ساعاتقا دەيىن قىسقاردى. بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ, ونىڭ ىشىندە ءوزارا اقپارات الماسۋ كەزىندە تاۋار جونەلتۋشى ەلدەن كەلىپ تۇسەتىن مالىمەتتەردى اۆتوماتتاندىرىلعان سالىستىرۋدى ەنگىزۋ سەبەپ بولدى.

بۇگىندە مەملەكەتتىك كىرىستەر كو­ميتەتى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تاۋارلاردى جونەلتۋشى ەلدىڭ ەكسپورتتىق كەدەندىك دەكلاراتسيالارىنان اقپارات الماسۋ تۋرالى 8 حالىقارالىق شارت جاساستى. اتاپ ايتقاندا, ءوزارا ساۋدانىڭ «اينالىم ستاتيستيكاسىنداعى» ەلەۋلى الشاقتىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كەدەن باسقارماسىمەن (بۇدان ءارى – قحر بكب) جاسالعان شارتتار شەڭبەرىندە كەلىپ تۇسەتىن اقپاراتتاردى اكىمشىلەندىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە.

جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتي­جەلەرى بويىنشا تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن انىق ەمەس دەكلاراتسيالاۋدان بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ الدىن الۋ, سونداي-اق «اينالى ستاتيستيكاداعى» الشاقتىقتى تومەندەتۋ بولىگىندە وڭ ناتيجە بايقالادى. اتاپ ايتقان­دا, كەدەندىك باقىلاۋ كەزىندە دەكلا­رانتتاردىڭ تاۋاردىڭ كەدەندىك قۇنىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋ  فاكتىلەرى انىق­تالدى. مىسالى, قازاقستاندىق كومپانيا قحر-دان قۇنى 41,8 مىڭ دوللار شارۋاشىلىق تاۋارلارىن يمپورتتادى, بۇل رەتتە قحر بكب ۇسىنعان مالىمەتتەر بويىنشا, قازاقستانعا ەكسپورت كەزدە تاۋاردىڭ قۇنى – 171,4 مىڭ دوللار. وسىلايشا, قازاقستاندىق كومپانيا كەدەندىك قۇندى 4 ەسەگە نەمەسە 129,6 مىڭ دوللارعا تومەندەتكەن. ءوندىرىپ الىنۋى ءتيىس كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ سوماسى 12 ملن تەڭگەدەن استام سومانى قۇرادى.

وسىعان ۇقساس باسقا كومپانيا كە­دەندىك قۇنى 241 مىڭ دوللار «ما­تا» تاۋارى بويىنشا كەدەندىك قۇنىن 24 مىڭ دوللار دەپ مالىمدەگەن, ساي­كە­سىن­شە تاۋارلاردىڭ قۇنى 10 ەسەگە تومەندەتىلگەن. ءوندىرىپ الىنۋعا ءتيىس كەدەندىك تولەمدەر مەن سا­لىق­تاردىڭ سوماسى 22,6 ملن تەڭگەنى قۇ­رادى.

كەدەن زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتىڭ تاعى ءبىر جارقىن مىسالى, ىشكى ميكروسحەمالارى جوق تەلەديدار كورپۋستارى اتىن جامىلىپ, SMART TV فۋنكتسياسى بار LED تەلەديدارلارىن اكەلۋ. بۇل فاكت قحر بكب-دان كەلىپ تۇسكەن اقپاراتتاردى سالىستىرۋ كەزىندە تاعايىندالعان كەدەن­دىك جەكە تەكسەرۋدى جۇرگىزۋ بارىسىندا انىقتالدى.

جالپى, جىل باسىنان بەرى ورتالىق تاۋارلاردىڭ كەدەندىك قۇنىن تومەندەتۋ فاكتىلەرى بويىنشا قوسىمشا 9,4 ملرد تەڭگە ءوندىرىپ الدى.

2022 جىلعى 1-توقسانىندا قر يمپورتى مەن قحر ەكسپورتى اراسىنداعى ايىرماشىلىق 0,9 ملرد-قا دەيىن (-30%) تومەندەگەنىن ەستەرىڭىزگە سالامىز.

ايتا كەتەلىك, 2021 ج. – 5,6 ملرد (-40,5%), 2020 ج. – 5,3 ملرد دوللار

(- 45,5%), 2019 ج. – 6 ملرد (- 47%), 2018 ج. – 5,9 ملرد (- 52,5%), 2017 ج. – 6,8 ملرد (- 59,4%).

سونىمەن قاتار ورتالىق قىزمەت­كەرلەرىنىڭ شەشىمدەرمەن نەمەسە ارەكەت­تەرىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا, لاۋازىمدى ادامداردىڭ ارەكەتىنە شاعىمدانۋ ءتارتىبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك پروتسەستىك-راسىمدىك كودەكسىندە كوزدەلگەن.

ورتالىق قىزمەتىندە پروبلەمالىق ماسەلەلەر دە بار, قازىرگى ۋاقىتتا ونى شەشۋمەن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى اينالىسۋدا.

اتاپ ايتقاندا, بۇل كەدەندىك قۇجاتتار نىسانىن اۆتوماتتاندىرۋدىڭ جوقتىعى (تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسياعا وزگە­رىستەر ەنگىزۋ تۋرالى تالاپ, تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ).

كەدەندىك باقىلاۋدى, تيىسىنشە كە­دەندىك دەكلاراتسيالاردى شىعارۋدى جە­­دەل جۇرگىزۋگە اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر سەبەپ تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسيا­نى شىعارۋ ساتىندە دەكلارانت تولەگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردىڭ بولماۋى, ونىڭ نەگىزىندە كەدەندىك دەكلاراتسيا تولتىرىلعان قۇجاتتار مەن مالىمەتتەردى ۋاقتىلى ۇسىنباۋ, كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى ۋاقتىلى ۇسىنباۋ.

جالپى العاندا, ورتالىقتىڭ جۇ­مىسى ءتيىمدى جانە جەدەل كەدەندىك باقى­لاۋدى قام­تاماسىز ەتۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك كە­دەرگىلەردى تومەندەتۋ جانە كولەڭكەلى ەكو­نوميكاعا قارسى كۇرەس بويىنشا قويىل­عان مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان.