تاريحتىڭ كوز جاسى

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق­تار­دىڭ سانى 5 ميلليوننان كەم ەمەس. ەلىمىز 1997 جىلدان بەرى جىل سايىن جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن جانە 1931-1933 جىلدار­دا­عى اشار­شىلىق قۇرباندارىن ەسكە الىپ, ءارتۇرلى شارا ۇيىمداستى­رىپ كەلەدى. مۇنداعى ماقسات – جا­زىقسىز جۇرتتى اقتاپ الۋ, تا­ريح­­تىڭ قاتەلىگىن مويىنداۋ ءارى جاس­تاردىڭ ساناسىن سىلكىندىرۋ. ءبىز ءۇشىن بۇل ۋاقىت تاريحتاعى ەڭ ەرگەجەيلى بەتتەردىڭ ءبىرى. مۇنى كەشەگى ارىستاردىڭ تۇرمەدەگى سۋ­رەت­تەرىنەن-اق بايقاۋعا بولادى.

اتالعان دوڭگەلەك ۇستەلدى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى, تىل­دەردى دامىتۋ جانە مۇراعاتتار باس­قارماسى جانە ەلوردانىڭ مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى ۇيىمداستىردى. سول سۇراپىل جىلداردا قازا تاپ­قان­داردى ەسكە الۋعا تاريحشىلار, مۇراعاتشىلار, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك جانە نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار جينالىپ, ەستى اڭگىمە ءوربىتتى.

تاريحشىلاردىڭ بۇعان دەيىن­گى كەلتىرگەن دەرەگىنە سۇيەنسەك, ستا­ليندىك رەجىم جىلدارىندا 100 مىڭنان استام قازاقستاندىق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ءاربىر ءتورتىنشى بولىگى اتىلعان. قازاق زيا­لىلارى دا وسىناۋ جاۋىز كە­زەڭدە ءوزىنىڭ جارقىن وكىلدەرى – احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەي­حا­نوۆ, تۇرار رىسقۇ­لوۆ سىندى بىر­قاتار الىپتارىنان ايىرىلىپ, رۋحى قۇلادى. جاپپاي قۋعىن-سۇر­گىننەن باسقا قارا ورمان حالىق اشارشىلىقتان زارداپ شەگىپ, جال­پى سانى ۇشتەن بىرگە دەيىن قىسقاردى. ويلاۋدىڭ ءوزى اۋىر.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇ­شەسى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان تا­ريح­تىڭ جوعالعان بەتتەرىن قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا انىقتالعان تىڭ دەرەكتەر­گە توقتالىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعاندار تۋرالى سۇمدىق مالى­مەتتەر كەلتىردى.

«مۇراعاتتار تولىق كوپشىلىك­كە جاريالانعان سوڭ, حالىقتىڭ جۇ­رەگى قارس ايىرىلادى. ءبىز­دىڭ بۇرىن بىلگەنىمىز ازىرگە قول­عا تۇس­پەگەن قۇجاتتارداعى مالىمەت­تەرمەن سالىستىرعاندا ەشتەڭە ەمەس. شەكارا قىزمەتىنىڭ وفيتسەرى تىكەلەي قاتىسقان, تاريح راستا­عان ءبىر عانا فاكتىنى مىسالعا كەل­تىرەيىن: الماتى وبلىسى بو­يىنشا قىتايمەن شەكارادان 700 ادام, نەگىزىنەن ايەلدەر مەن بالالار وت­پەك بولعان. 25 ادامنان تۇراتىن شەكارا وتريادى بۇل توپتى, ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «كەڭەس شەكاراسىن كەسىپ وتۋگە جول بەرمەي» تۇگەلدەي جويا­دى. نەمەسە, مىنە, كارلاگتان جەر­گىلىكتى وفيتسەرلەردىڭ جەكە قولتاڭ­بالارى بار, «ولار ساعات 10-12-لەر ارالىعىندا ۇكىم­دەرىن ورىن­داپ, تۇستەن كەيىن ادام­­دار­دى اتۋدى جالعاستىردى» دەپ حابار­لاعان. ءولىم پاراقتارى قوسا بەرىلگەن. ەڭ اۋىرى ونىڭ ىشىن­­دە قاراپايىم ادامدار دا بار: شا­رۋالار, جۇمىسشىلار, مۇ­عا­­­لىمدەر دەگەندەي…», دەدى پرو­­فەس­سور. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كو­ميسسيانىڭ جۇمىسى ناقتى قورى­تىندى شىعارىلعانشا جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتىپ جاتىر.

قازاقستان اۋماعىندا قانشا ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى؟ ەڭ ءجيى ەستىلەتىن سان – ءبىر جارىم ميلليون ادام. راسىندا, قازىردىڭ وزىندە كوميسسيانىڭ قولىندا بار دەرەك بويىنشا 5 ميلليونعا جۋىق ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. قۇپيالى قۇجاتتار تولىق قولعا تۇسكەنشە باعا بەرۋگە بولمايدى.

«كوپتەگەن ادام سوت بولدى دەپ ويلايدى, جوق, كوبىنە سوت بولماعان. ال جازىقسىز سوتتالعانداردىڭ ارتىندا تەرگەۋسىز, ءتىپتى باپسىز وتباسىلار جاتىر. جۇمىسىمىز جالعاسقان سايىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار كوبەيە مە دەپ قورقامىن. جۇزدەگەن مۇراعاتتىق ءىس ءالى كۇنگە دەيىن «قۇپيا» دەگەن ايدارمەن ساقتالىپ تۇر», دەيدى بۇركىتباي اياعان.

ساراپشىنىڭ تۇجىرىمدا­رى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاسالعان. الدىمەن زيالى قاۋىمنان باستاۋ العان پالەكەت, ۇلتتىق-دەموكراتيالىق پارتيالاردىڭ مۇشەلەرىنەن, ودان كەيىن ۇجىمداستىرۋ ديىرمەنىنە تۇسكەن جۇمىسشى تابىنان, قارا­پايىم شارۋالارعا دەيىن تازارتۋ ناۋقانى جۇرگىزىلدى.

شاراعا قاتىسقان عالىمدار, ءستالينيزمدى اقتاۋ – اسا قاۋىپتى نارسە دەگەن توقتامعا كەلىپ وتىر. جۇيەنىڭ ادامگەرشىلىككە جاتپاي­تىنى شىندىق. ءستالينيزمدى ناسي­حاتتاۋعا تىيىم سالۋ ءۇشىن قان­داي دا ءبىر شەشۋشى شارالار قا­بىلداۋ قاجەت. ستالينيزم – ءتوتا­ليتاريزمنىڭ ءبىر بولىگى, ونى جوق­قا شىعارۋ ءۇشىن كەيبىر قۇ­جات­تاردى قابىلدايتىن كەز كەلگەن دە سىڭايلى.

جالپى, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعانداردى اقتاۋ ارەكەتتەرى 90-جىل­داردىڭ باسىنان باستاۋ الدى. سودان كەيىن ءبىراز قۇجات جا­ريا­لاندى, بىراق اسكەري تۇتقىن­دار تاقىرىبى اشىلمادى. دەنى ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن با­عىت-باعدارسىز اتىلسا, العاش رەت قارۋ العان بوزبالالار دا بوس­تان-بوس تۇتقىنعا الىندى. ولار اشتىق, دەپورتاتسيا تۋرالى ايتتى, بىراق ەشقانداي ناتيجە بەرمەدى. پوستكەڭەستىك كوڭىل كۇي تىم كۇش­تى بولدى. قازىر بۇل ماسەلەمەن رەس­پۋبليكالىق كوميسسيا, 10 شاعىن كوميتەت, وڭىرلىك وكىلدىكتەر اينالىسۋدا ەكەن. ءىس مۇقيات جۇرگى­زىلسە, ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇم­كىندىك مول.

ءيا, مۇراعاتتاردىڭ كومەگى ەداۋىر. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, باس پروكۋراتۋرانىڭ مۇراعا­تىن­دا, ۇقك, ىشكى ىستەر مينيسترلى­گى­نىڭ مۇراعاتتارىندا جۇمىس ىستە­گەن, بىراق قۇجاتتار تولىق ەمەس. ءولىم جازاسى شامادان تىس بيۋروكراتياسىز جۇزەگە اسىرىلعان. قازاقتى قىناداي قىرعان قاسىرەتتى جىلداردىڭ تاڭباسى جۇرەكتەن وڭاي وشپەسى انىق. بۇل – تاريحتىڭ كوز جاسى.