ەڭبەك ارداگەرىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلە كوپ. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىنداعى ماسەلە شاشەتەكتەن.
– كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن اۋىل ادامدارى بۇرىننان ءوسىرىپ كەلە جاتقان قوي تۇقىمدارىنان باس تارتىپ, تەك قازاقى ەدىلباي تۇقىمدارىن وسىرۋگە كوشتى. ءبىزدىڭ قاتەلەسكەن جەرىمىز وسى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە جەر جاعدايىنا بايلانىستى شارۋاشىلىقتار بيازى ءجۇندى مەرينوس, ارقار-مەرينوس, قاراكول, جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى كروسسبرەد تارىزدەس بۋدان قويلاردى وسىرەتىن ەدى. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. سوندىقتان ولاردى ءبىر-بىرىنە قوسپاي بولەك ۇستايدى, بولەك جايادى. ماسەلەن, قازىرگى قوي تۇقىمدارى تابيعاتى قاتالداۋ تاۋلى, قىراتتى, سۋىق جەرلەردە وسىرىلەدى. بۇلاردىڭ ەتى بولماسا, ءجۇنى مەن تەرىسى جارامسىز. سوندىقتان ونى ەشبىر جەر قابىلدامايتىندىقتان, اۋىل ادامدارى ورتەپ جىبەرەدى. دەمەك ءبىز قويدى ەتى ءۇشىن عانا ءوسىرىپ وتىرمىز. مۇنداي ەتتى باسقا دا قوي تۇقىمدارىنان الۋعا بولادى جانە ءجۇنى مەن تەرىسىن دە كادەگە جاراتۋعا مۇمكىندىك بار. جۇننەن ساپاسىنا قاراي ءارتۇرلى كەزدەمە ماتالار مەن جىلى كيىمدەر توقۋعا, تەرىدەن ءارتۇرلى كۇزدىك كيىمدەر مەن جىلى توندار تىگۋگە بولادى. مۇنداي باعالى شيكىزاتتى بەكەرگە ورتەپ جىبەرگەنشە, ونى اقشاعا اينالدىرىپ, سول ت ۇلىكتىڭ وزىنە قاجەتتى جەمشوپتى ازىرلەۋگە پايدالانعان ءجون, – دەيدى ا.نىسانباەۆ.
ەڭبەك ارداگەرى اۋىل ادامدارى قوي باسىن وسىرۋگە بەيىلدى ەمەس ەكەنىن العا تارتتى. بەيىلدى بولعاندا باسقاشا ارەكەت ەتەر ەدى. مىسالى, تابيعي جاراتىلىسىنا بايلانىستى قازىرگى قازاقى قويلاردىڭ ءاربىر 100 ساۋلىعىنان 70-75 قوزى الىنادى. ال جوعارىدا اتالعان قوي تۇقىمدارىنىڭ ءاربىر 100 ساۋلىعىنان 120-125 قوزى الۋعا مۇمكىندىك بار. دەمەك قازىر ءبىزدىڭ شارۋالار ءاربىر 100 ساۋلىقتان 50 قوزى جوعالتىپ وتىر.
– اۋىلداعى قوزى مەن لاق, بۇزاۋ مەن ق ۇلىن تەرىلەرى, اۋىل ادامدارى ۇستاعان قارساق, تۇلكى, بورسىق, قويان سەكىلدى اڭ تەرىلەرى كادەگە جاراتىلماي جاتىر. بۇلار اسا قۇندى تەرى ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردان نەشە ءتۇرلى جىلى كيىمدەر تىگۋگە بولادى. الايدا مۇنى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق, – دەپ قىنجىلادى اقساقال.
جىل سايىن ءار شاڭىراق سوعىمنىڭ ەتىن جەپ, سۇيەگىن قوقىسقا تاستايدى. امانقۇل نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى سۇيەكتىڭ ءوزىن كادەگە جاراتۋعا بولادى. ويتكەنى سۇيەك مايى – ەمدىك قاسيەتى بار ەڭ تازا ماي. ونى قوقىسقا تاستاعانشا, قايناتىپ مايىن الىپ, سۇيەكتى ديىرمەنگە تارتىپ سۇيەك ۇنىن الۋ كەرەك. سۇيەك ۇنىن جەمگە قوسىپ بەرسە, مال تەز سەمىرەدى.
– مۇنىڭ ءبارى اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرەتىن قوسىمشا تابىس ەمەس پە؟! جۇمىسسىز جۇرگەن اۋىلدىقتار وسىنداي جۇمىستارمەن نەگە اينالىسپايدى؟! ءبىز ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, حالىقتىڭ تۇرمىسىن كوتەرەمىز دەسەك, الدىمەن وسىنداي قاراپايىم عانا دۇنيەلەرگە دە ءمان بەرۋگە ءتيىسپىز. سوندىقتان قوي وسىرەتىن شارۋا قوجالىقتارىمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قوي تۇقىمدارىن قازىردەن الماستىرساق, الداعى ەكى-ءۇش جىلدا سالاداعى كەمشىلىكتەردىڭ ءبارى وزدىگىنەن جويىلادى, – دەيدى ا.نىسانباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەۋەتى جوعارى ەل رەتىندە قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە, ونىڭ ىشىندە مال ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس ەشقاشان جويىلمايدى.
– سوندىقتان ءوز بايلىعىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ولشەمدەرىن (گوست) جانە ءونىمنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا سايكەس تۇراقتى باعاسىن بەكىتىپ الۋ ماڭىزدى. بۇل قادام ءونىم باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا جانە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندا مەملەكەت تە سۋبسيديا تولەۋدىڭ ماشاقاتىنان قۇتىلادى. جاسىراتىنى جوق, قازىر ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمبات. حالىق تاراپىنان بۇعان قاتىستى شاعىم دا ءجيى ايتىلادى. دەسە دە, وزىمىزدە ءوندىرىلىپ جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسى الدەقايدا ارزان ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. بۇل جەردە باعانى كوتەرىپ وتىرعان – ورتاداعى دەلدالدار. ماسەلەن, اۋىلدان كەلگەن ارزان ەتتى بازار الدىنداعى دەلدالدار ەسىككە جەتكىزبەي-اق قاعىپ اكەتەدى. سوسىن ىشەك-قارنىن, قازى-قارتاسىن, باس-سيراعىن ەتتەن بولەكتەپ سورەگە شىعارىپ, ارقايسىسىنا قوسىمشا ۇستەمە اقى قوسىپ ساتادى. ءسويتىپ اۋىلدان جەتكىزىلگەن ارزان ەت ءاپ-ساتتە جاساندى تۇردە قىمباتتاپ شىعا كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنى ەشكىم قاداعالامايدى. مۇنداي الا-قۇلا ساۋدانى تىيىپ, بازار باعاسىنا شەكتەۋ قويىلۋى كەرەك, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى.
ا.نىسانباەۆ جەمىس-جيدەك, كوكونىس وندىرىسىنە قاتىستى دا ماسەلە بارىن جاسىرمادى.
– وكىنىشكە قاراي, وڭتۇستىك وڭىردە ءوندىرىلىپ جاتقان ونىمدەر تولىقتاي يگەرىلىپ جاتقان جوق. ولاردى وڭدەيتىن كونسەرۆى زاۋىتتارى جوقتىڭ قاسى. بارلارىنىڭ ءوزى قازىرگى تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلمەگەن. ماسەلەن, كەڭەس داۋىرىندە الماتى, تالدىقورعان, جامبىل وبلىستارىندا اۋىل ادامدارى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋمەن اينالىساتىن. قازىر سول كەزدە وندىرىلگەن قىزىلشانىڭ 20 پايىزىن عانا كادەگە جاراتىپ وتىرمىز. قانت زاۋىتتارىنىڭ كەيبىرى قيراپ, قۇرىپ كەتتى. ارينە, وتكەندى كەرى قايتارا المايمىز. بىراق وتكەننەن ساباق الۋعا بولادى. دەمەك قانت قىزىلشاسى ەگىلەتىن القاپتاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. قانت زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدىڭ دا تەتىكتەرى كوپ.
بۇل رەتتە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەر زاۋىتتار قابىلداپ الىنعان ونىمگە تولەماقىنى دۇرىس ەسەپتەمەيدى دەپ شاعىمدانادى. تولەماقى وتكىزىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ سالماعى مەن قانتتىلىعىنا قاراي تولەنەتىنى ءمالىم. مىسالى, زاۋىت ءونىمدى ورتاشا ەسەپپەن 15 پايىزدىق قانتتىلىقپەن قابىلداپ الادى. ال ودان الىنعان قانت شەكەرى 20 پايىزدىق قانتتىلىقتى كورسەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ارتىلعان 5 پايىز زاۋىتتىڭ پايداسىندا قالادى. مۇنى تەكسەرۋ قيىن, ارينە. ويتكەنى قانت زاۋىتتارىنىڭ دەنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە ەمەس, الماتى قالاسىنداعى قانت كورپوراتسياسىنا قارايدى. سوندىقتان وسى ماسەلەنى دە رەتتەۋ ماڭىزدى, – دەيدى ول.
ا.نىسانباەۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تۇپتەپ كەلگەندە سالاداعى پروبلەمانىڭ دەنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەنجارلىعىنان تۋىنداپ وتىر.
– جوعارى جاققا دۇرىس اقپارات بەرىلمەيدى. قاعاز جۇزىندەگى اقپارات شىنايى جاعدايمەن سايكەس كەلمەيدى. ەلدەگى, اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق تۋرالى كوپ ايتامىز. شىندىعىندا, اۋىلدا جۇمىس كوپ. بىراق وعان مويىن بۇراتىن ەشكىم بولماي تۇر, – دەيدى اقساقال.
